किरण नगरकर मुलाखत : भाग १ । जडणघडणीविषयी

संकल्पना

किरण नगरकर मुलाखत भाग १ : जडणघडणीविषयी

- ऐसीअक्षरे

ऐसी : नमस्कार! सुरुवातीला तुमच्या जडणघडणीच्या काळाविषयी, त्या काळातल्या वाचनाविषयी बोलाल?

नगरकर : मी मुंबईच्या सेंट झेवियर्स कॉलेजचा विद्यार्थी. आज वाटतं, की या कॉलेजमध्ये मी (वर्षभर का होईना, पण) टिकलो हेच मोठं आश्चर्य आहे! तसे माझे आधीपासूनचे काही मित्रही याच कॉलेजात होते, पण ते सायन्सला. मी कमी मार्क मिळाल्यामुळे आर्ट्सला. गरीब घरातून आलेला, मोठ्या भावाची विजार घालून कॉलेजला जायचो. आता मी भावापेक्षा उंच असल्यामुळे ती विजार मला जरा आखूड व्हायची. त्यातून आमच्या कॉलेजात शिकणाऱ्या झुळझुळीत कपड्यांतल्या मुली म्हणजे पऱ्या, आणि स्वत:च्या मोटारगाड्यांमधून कॉलेजला येणारी मुलं. आणि आखूड विजारीतला मी! आमच्या घरांतल्या आर्थिक परिस्थितीतला फरक तिथेच स्पष्ट व्हायचा, आणि मी अवघडून जायचो! त्यातून सहामाही परीक्षेत मी एक सोडून सगळ्या विषयांत नापास झालो! एका विषयात मात्र पास झालो - तो विषय होता मूल्यशिक्षण (moral science).

त्यातही एक गंमत. प्रश्नपत्रिकेत बारा की चौदा प्रश्न होते. ते सगळे सोडले, आणि शेवटचा एक प्रश्न होता त्याचंच उत्तर लिहिलं. प्रश्न असा होता, की ‘एखाद्या गिरणीत संप झाला, तर तुमची नैतिक भूमिका काय असेल?’ शेवटी माझी जडणघडण अस्सल देशी - भारतीय ना; म्हणजे हेही पाहिजे अन् तेही पाहिजे! मग मी लिहिलं, की संपकरी संप करतात त्यांची काही बाजू असते, आणि गिरणीमालकांचीही काही बाजू असते. माझा समन्वयाचा दृष्टिकोन मूल्यशिक्षण हा विषय शिकवणाऱ्या आमच्या उपमुख्याध्यापकांना पटला असावा. त्यांनी शंभरपैकी चौसष्ट मार्क दिले!

पण काही म्हटलं तरी परीक्षेत अपयश आलं, आणि ती काहीशी परंपराच झाली. वार्षिक परीक्षेच्या दोन महिने आधी मला टायफॉईड झाला, आणि परीक्षेच्या आदल्या दिवशी चक्क देवी उठल्या (लहानपणी लस टोचलेली असून). तोपर्यंत माझं मनोधैर्य पुरतं खचलं होतं. पण त्या उपमुख्याध्यापकांच्या मनात कुठेतरी माझ्याबद्दल हळवा कोपरा असावा, त्यांनी अक्षरश: मला पुढे ढकललं. पण प्रगतीपुस्तकात ‘फेल्युअर सिंड्रोम’ असा शेरा दिला!

पुढच्या वर्षासाठी (१९६१ साल) वडलांनी मला पुण्याला पाठवलं. मी कॉलेजच्या वसतीगृहात राहात नसे. एका गरुड नावाच्या कुटुंबाच्या घरात, एका स्वतंत्र खोलीत राहात असे. वडिलांनी मला एक ट्रान्झिस्टर रेडियो दिला होता. आता संपर्क राहिला नाही, पण त्या काळी मला सिनेसंगीताचा प्रचंड शौक होता. पुण्यातल्या कॉलेजमध्ये (फर्गसन) पहिल्या दिवशी प्रा. ढवळ्यांनी विचारलं, की या वर्षी नवं कोण आहे? कुठून आलं आहे? जेव्हा माझ्या सहाध्यायांना कळलं, की मी झेवियर्समधून आलो आहे, तेव्हा त्यांच्यामधून एक असूयेची सूक्ष्म लहर दौडत गेल्याचं मला जाणवलं. ‘अरे झेवियर्समधून आलाय म्हणजे काय आकाशातून पडलाय का!’ छापाची ती भावना. आणि खरं सांगतो, थोडंफार तसं होतंही. आम्ही गरीब असलो, तरी westernized गरीब होतो. माझे आजोबा ब्राह्मो समाजी होते. पाचवीपुढे माझं सगळं शिक्षण इंग्रजी माध्यमातून झालेलं, त्यामुळे इंग्रजीवर प्रभुत्व इतर मराठी कॉलेजविद्यार्थ्यांपेक्षा जरा जास्त होतं. त्यामुळे, आपण कोणी विशेष आहोत, आकाशातून पडलो आहोत, देवाचे लाडके, अशी भावना नाही म्हटलं तरी जरा होतीच! तर यामुळे त्या वर्गातल्या माझ्या सहाध्यायांनी मला चक्क वाळीत टाकलं.

पुण्यातल्या त्या कॉलेजाची गंमत म्हणजे मुला-मुलींमध्ये असणारी रुंद दरी. ती शारिरिक तर होतीच - मुलं आपला कळप करून वावरत, आणि मुली आपला कळप करून. एकमेकांशी बोलायची गरजच पडायची नाही. काही कारणाने पडलीच, तर दोघांमधलं अंतर किमान चौदा फूट असावं असा अलिखित नियम होता! पण ही दरी मानसिकही होती - म्हणजे प्रत्येक कळप आपला वावर अशा रीतीने आखून घ्यायचा की जेणेकरून विरुद्धलिंगी कळपाशी कोणताच संबंध येऊ नये!

आमच्या घरच्या गरिबीबद्दल आधी सांगितलं आहेच, त्यामुळे घरी पुस्तकसंग्रह असणं वगैरे चैन नव्हती. आता इथे मी एकटाच, मित्र नाहीत, आणि फर्गसनचं सुसज्ज वाचनालय दिमतीला. मी वाचनाचा सपाटा लावला. वाचनालयातून पहिलं पुस्तक नेलं ते “द लाईफ ऑफ सॅम्युअल जॉन्सन” (लेखक: जेम्स बॉसवेल). नेमकं त्याच वर्षी पानशेतचं धरण फुटलं आणि मला काही काळासाठी मुंबईला परतावं लागलं.

सॅम्युअल जॉन्सनच्या थोरवीचा ठसा तेव्हा माझ्यावर उमटला तो अजूनही तसाच आहे. त्याने शब्दकोशांची निर्मिती केली. पण तेवढ्यावर न थांबता एखादा शब्द किंवा वाक्प्रचार सर्वप्रथम कुठे वापरला गेला याचीही नोंद त्याच्या कोशात आहे. काम एवढं प्रचंड आहे, की त्याच्यापश्चात एक समिती नेमून त्यांच्यात हे काम वाटून द्यावं लागलं!

आपण विसाव्या शतकातल्या पॅरिसमध्ये हेमिंग्वे, फिट्झजेराल्ड इत्यादी लेखकांबद्दल बोलतो, की ते कॉफी हाउसेसमध्ये बसत आणि चर्चा करत किंवा नंतरचे सार्त्र वगैरेही त्याकरता प्रसिद्ध होते, पण त्याच्या तीनशे वर्षं आधी सॅम्युअल जॉन्सन, एडमंड बर्क, बॉसवेल, गोल्डस्मिथ, गॅरिक यांचा एकमेकांशी तसा संवाद होता. त्या संवादात उपरोधाची (irony, sarcasm) पखरण असे. याचा माझ्यावर खूप प्रभाव पडला.

मी समकालीन इंग्रजीत लिहिण्याचं कारण हेच आहे. जॉन्सन वगैरे लोक एकमेकांशी चर्चा करताना समकालीन भाषाच वापरत. कथावस्तूचा काळ असेल त्याप्रमाणे भाषेचा लहेजाही बदलायला हवा, ऐतिहासिक कादंबरी म्हटली की त्यातली भाषा आजच्या काळातल्या वाचकाच्या रोजच्या वापरातली नसावी, अशी काहीशी चमत्कारिक अपेक्षा असते आपली. पण माझ्या कादंबऱ्यांमधली भाषा ही आजची भाषा आहे, समकालीन आहे. ज्ञानेश्वर, सोपान, मुक्ताबाई, नामदेव जेव्हा एकमेकांशी बोलत असतील तेव्हा ते त्यांच्या रोजच्या भाषेतच बोलत असणार. हा मुद्दा ‘बेडटाईम स्टोरी’ ते ‘ककल्ड’ या सगळ्यांसाठी लागू आहे. याबद्दल माझ्यावर भरपूर टीकाही झाली, पण माझ्या मतावर मी ठाम आहे.

तत्कालीन वाचनाकडे आज वळून बघताना वाटतं की मी कादंबरीलेखन केलं हे मोठं आश्चर्य आहे. फर्गसनच्या त्या दिवसांत माझं वाचन हे बऱ्याच प्रमाणात नाटकांचं होतं. युजीन ओनीलचं ‘Long day’s journey into night’ त्या काळात वाचलं. मला वाटतं ती ओनीलची सर्वश्रेष्ठ कलाकृती आहे. ते त्याच्या व्यक्तिगत आयुष्यावर आधारित आहे. त्याचे वडील शेक्सपिअरन नट होते. सतत दौऱ्यावर असल्यामुळे आईची बाळंतपणंही तिथेच होत. अशाच एका बाळंतपणात डॉक्टरनं त्याच्या आईला मॉर्फिन दिलं. आणि त्याचं तिला व्यसन जडलं. तिच्या मुलांना हे दिसत होतं. पण आपल्याला हे माहीत आहे, हे घरात आईलाच दाखवून देण्याचीसुद्धा मुलांना चोरी होती. त्यातून जो ताण निर्माण झाला तो भयंकर होता. हाच तर त्या नाटकाचा पाया आहे. ओनील नसता, तर टेनेसी विल्यम्स, आर्थर मिलर, आणि एडवर्ड ऑल्बीसारखे नाटककार झाले नसते, हे अमेरिकन लोक सहसा कबूल करत नाहीत. ओनीलचं पुरेसं कौतुक होत नाही. आपल्या सर्वांवर ह्याचं ऋण आहे.

माझ्या वाचनावरच्या प्रभावाबद्दल आणखी बोलायचं झालं, तर फर्गसनमधला तो काळ मला फार महत्त्वाचा वाटतो. ढवळे होतेच. कोगेकर मुख्याध्यापक होते. धोतर, लांब पारशी फॅशनचा कोट घालून शिकवायला यायचे. अत्यंत कर्मठ, पण तितकेच चांगले शिक्षक. त्या काळची ही सगळी प्राध्यापकमंडळी ऑक्सफर्ड, केंब्रिजमधून शिकून आलेली. त्यांच्या एकंदर जीवनदृष्टीवरच त्यांनी घेतलेल्या शिक्षणाचा बेफाम परिणाम झाला होता. पाठ्यपुस्तकाऐवजी मूळ स्रोताकडे जाऊन त्यातला भाग ते आम्हाला वाचून दाखवत. त्यांची राजकीय जाणीवही उत्तम होती.

मी शिकत होतो त्या काळात पुणे विद्यापीठाने अभ्यासक्रमात ‘नागरशास्त्र’ (The science of civilisation) असा एक विषय ठेवण्याची दूरदृष्टी दाखवली होती. आमची बॅच शेवटचीच असेल, कारण नंतर हा विषय बंद झाला. मानवी राहणीमानात झालेले बदल टिपणारा, मानवाने विविध क्षेत्रात लावलेल्या शोधांची ओळख करून देणारा हा विषय अभ्यासक्रमातून काढला हा अत्यंत मूर्खपणा झालेला आहे. आता आधुनिक शिक्षणतज्ज्ञ म्हणतात की कला आणि शास्त्र या दोन प्रवाहांना एकमेकांजवळ आणलं पाहिजे. कलेच्या, संस्कृतीच्या अभ्यासकांनाही शास्त्रीय दृष्टी असली पाहिजे.

आता तर काय असं असावं ही इच्छा कोणालाच दिसत नाही. आता ‘जगातली पहिली अवयवरोपण शस्त्रक्रिया गणपतीवर झाली’ वगैरे प्रचार सुरू आहे!

तर, मी पुण्याहून मुंबईला एम. ए. करायला आलो, साधारणतः त्या सुमारास आमच्या पिढीला स्वतःची संस्कृती (म्हणजे तमिळ, तेलुगू, जी काय असेल ती) ‘जाणवायला’ लागली होती. त्यामुळे ही तत्कालीन शिक्षित पिढी हट्टाने आपल्या संस्कृतीचे धडे पुनःश्च गिरवायला लागली. पण मला ही गरज कधीच जाणवली नाही. माझ्यासारख्या ज्या व्यक्तीचा जन्म १९४२मध्ये झाला आहे, तो अर्धा वसाहतीतला आणि अर्धा स्वातंत्र्यातला असणार. केवळ आज स्वातंत्र्यकाळात राहतो आहे, म्हणून माझ्यावरचे वसाहतकालीन प्रभाव मी का नाकारावेत? माझी पहिली कादंबरी - माझ्याही नकळत - मी मराठीत लिहिली, आणि पुढचं सगळं लेखन इंग्रजीतून आहे. म्हणजे अर्धा वसाहतीतला आणि अर्धा भारतीय असण्याचा मला इतका काही तोटा झाला नाही!

इथे जाता जाता एका गोष्टीचा उल्लेख करायला हवा. मला आजही आठवतं, की फर्गसनमधल्या वाचनालयाच्या तळघरात जावं, आणि एखादं पुस्तक उघडून पाहावं तर ते कधीतरी कर्व्यांनी, परांजप्यांनी वाचलेलं असे, आगरकरांनी वाचलेलं असे - तशा त्यांच्या सह्या कार्डावर असत. मी अलगद त्यावरून हात फिरवत असे. काय मिळायचं मला त्यातून कोणास ठाऊक, पण आजही ही आठवण मनात एकदम ताजी आहे. तुम्ही आपल्या प्रबोधनपरंपरेचा उल्लेख केलात, पण तो वारसा आपण विसरलो आहोत असं आज खेदाने म्हणावंसं वाटतं. महर्षी धोंडो केशव कर्व्यांचं, र. धों. कर्व्यांचं, आगरकरांचं नाव आज कुठेही ऐकू येत नाही. फुल्यांचं नाव ऐकू येतं ते त्यांच्या नावाला राजकीय भांडवल चिकटलं आहे म्हणून. या सर्वांचे विचार समाजाला आजही तितकेच उपयुक्त असूनही ते आज विस्मृतीत गेले आहेत. मराठीवादाची तळी उचलून धरणारे राजकीय पक्ष तर सोडाच, पण मराठीतल्या आजच्या विचारवंतांनाही कर्वे-आगरकर-फुले विचारांचा विसर पडला आहे. ‘सामूहिक स्मृतिभ्रंश’ (erasure of memories) हा मुद्दा माझ्या लेखनात येतो. माझ्याही नकळत ‘ककल्ड’मध्ये मी तो मांडला आहे. मीराबाई ही एवढी थोर स्त्री (आपल्याला आवडो न आवडो, पण थोरपणा नाकारता येत नाही), पण आपल्याला - समाज म्हणून - तिच्या पतीविषयी एवढी कमी माहिती का आहे? हे कसं झालं? असाच प्रकार आता आपल्या स्वातंत्र्यचळवळीबद्दल घडतो आहे. त्यातले नेते आणि अहिंसेचं तत्त्व आपण विसरलो आहोत.

ऐसी : या अनुषंगाने तुमची देशीवादाविषयीची मतं जाणून घ्यायला आवडेल.

नगरकर : मला हा मुद्दा अत्यंत महत्त्वाचा वाटतो. एक तर मी अतिशय हावरट माणूस आहे. कुठल्याही संस्कृतीत काही तरी मोलाचं असतंच, आणि मी ते जिभेनं, हातानं, सगळ्यांनी चाटणार! त्यात मला अजिबात शरम नाही. आणि कशासाठी असावी? आपल्या संविधानावर अमेरिकन ‘बिल ऑफ राइट्स’चा किंवा फ्रान्सचा प्रभाव नाही? नुकतंच शशी थरूर यांनी ते पुस्तक लिहिलं आहे (An Era of Darkness: The British Empire in India). त्यातले तपशील खरे आहेत यात शंकाच नाही. ब्रिटिश जेव्हा वसाहतकारांच्या भूमिकेत भारतात आले, तेव्हा त्यांनी शोषण केलं, अत्याचार केले यात शंकाच नाही. पण एका गोष्ट आपण विसरायला नको, की ‘वसाहतवाद’ ही संकल्पनाच मुळात शोषणाच्या पायावर उभी आहे. भारतीय लोकांनीही हेच केलं आहे. बाली, कंबोडिया वगैरे देशांत आज भारतीय संस्कृतीचा जो प्रभाव आढळतो त्याच्या मुळाशी हे शोषण आहे. पण आपल्याला तो इतिहास विसरून जाणं सोयीस्कर वाटतं. जेव्हा बौद्ध धर्म प्रभावी होता तेव्हा त्यांनीही ते केलं. जो प्रभावी असतो, शक्तिशाली असतो तो समाज त्या काळात दादागिरी करतो. त्यामुळे ब्रिटिशांनी केलेल्या वसाहतीबद्दल मनात दीर्घकालीन अढी बाळगणं चूक आहे. मी तसं करत नाही. ब्रिटिशांना हाकलून देऊन स्वातंत्र्य मिळवणं हे महत्त्वाचं होतंच, पण एकदा ते सोडून गेल्यावर त्यांचा द्वेष करत बसण्याला अर्थ नाही. एडवर्ड सैदनं ह्या संदर्भात महत्त्वाचं काम केलं (Orientalism), पण मुस्लिमांनी काय केलं त्याबद्दल तो बोलतच नाही. फरक कुठे पडला, तर जेव्हा ते आपल्याकडे येऊन राहिले तेव्हा. बाबरला इथे राहायला आवडत नसे, पण तो राहिला आणि इथे त्यानं मुळं रोवली. ब्रिटिश आले, तेव्हा आपले इथले सत्ताधारी लोक एकत्र येऊन त्यांना घालवू शकले नाहीत, त्याचा दोष आपल्या लोकांकडेही जातोच. उलट, गांधी-नेहरूंच्या लढ्याशी साधी भारतीय जनता जोडली गेली. त्यांचं हे ऋण आपण कधीच फेडू शकत नाही, पण उलट आपण ते विसरलोय.

माझ्या लहानपणी दादर ते परळ, गिरगांव कुठेही हिंडलं तरी सगळीकडे चाळीच चाळी दिसायच्या. त्या पाहून माझ्या डोक्यात एक विचार यायचा : ह्या ब्रिटिशांनी बांधलेल्या कुबट, कोंदट बीडीडी चाळी. खुराड्यांतल्या कोंबड्यांसारखी माणसं तिथे जगायची, अजूनही जगतात. मला वाटलं होतं की स्वातंत्र्यानंतर कोणीतरी पुढारी उठेल आणि म्हणेल, की मी माझ्या नागरिकांना चाळीत राहू देणार नाही. हवा, उजेड, पाणी आणि मूलभूत मानवी प्रतिष्ठा (dignity) प्रत्येकाला मिळालीच पाहिजे. पण ते झालं नाही. त्यामुळे माझ्या मनात आलं की तुमचं वसाहतीकरण करण्यासाठी कोणी देशाबाहेरचाच वसाहतवीर यायला हवा अशी गरजच नाही. याचा मातीतून उगवलेले लोक ते करू शकतात! आणि त्यांनी ते केलं आहे. आपल्या लोकांनी हे केलं, तर ब्रिटिशांना किती काळ दोष देणार?

यातला आणखी एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे चाळीतलं हे आयुष्य गचाळ आहे, अमानुष आहे हे स्पष्टपणे सांगणारं कोणी आलंच नाही. चाळीतल्या आयुष्याचं उदात्तीकरण करण्यातच अनेक लेखकांनी धन्यता मानली. चाळीत माणुसकीचा ओलावा आहे, आपुलकी आहे, वगैरे. त्यात तथ्यांश असला, तरी ते लिखाण sentimental होतं आणि त्यांनी चाळीला sentimental केलं. मला त्यातला विनोद अप्रतिम वाटतो, पण मानवी जीवनशैलीच्या मोजमापात ते आयुष्य अत्यंत भयानक होतं, आहे हे सत्य राहतंच.

ऐसी : या सगळ्या पार्श्वभूमीमधून आलेली साठोत्तरी काळातली तुमची पिढी काहीतरी वेगळं लिहू, करू पाहात होती, असं आता मागे वळून बघताना वाटतं. तुमच्या साठोत्तरी काळातल्या प्रवासाबद्दल तुम्ही काही सांगाल का?

नगरकर : मला जे सांगायचंय ते मला स्वतःला तितकं भूषणास्पद नाही. पहिल्यापासून मी अत्यंत एकलकोंडा होतो. पहिल्यांदा लिहायला लागलो तेव्हा इंग्रजी लघुकथा लिहायचो. ठीकठाक होत्या. आज त्यांकडे वळून बघताना अनेक गोष्टी बदलाव्याशा वाटतात. काही कथा ‘अभिरुची’ मासिकात प्रसिद्ध झाल्या होत्या. ‘The undertaker has come back to take me’ ही त्यांतली माझी पहिली कथा. कमलताईंनी (कमल देसाई) मराठीत भाषांतर केलं होतं. कथा नीटशी जमली नव्हती, पण त्यात ‘सबस्टन्स’ भरपूर होता. दुसरी कथा ‘The moon has to be mended’ नावाची. चंद्र फुटला आहे अशी संकल्पना त्यात होती. तिचं भाषांतर दिलीप चित्रेने केलं होतं. मी कोणासाठी म्हणून लिहिलं नाही. त्या कथा लिहिल्या आणि त्याला प्रकाशक मिळत गेले.

ज्याला आज आपण साठोत्तरी वाङ्मयाचा प्रवाह म्हणतो त्याचा आणि माझा मात्र काहीही संबंध नव्हता. किंवा संबंध असलाच तर तो दोन बाबींपुरता मर्यादित होता. ‘सात सक्कं…’च्या नवीन आवृत्तीच्या प्रस्तावनेत त्याबद्दल लिहिलं आहे. एमएला मला अडतीस की चाळीस टक्के मिळाले आणि मी इंग्रजीचा शिक्षक झालो. एसआयइएसमध्ये ट्यूटर म्हणून इंग्रजी ‘ग्रामर अँड कॉम्पोझिशन’ शिकवायचो. मला त्याचं महत्त्व पटलं आहे, पण मला त्यात कधीच फारशी गती नव्हती. तुम्ही भाषा बोलता त्या आपोआप, व्याकरण शिकून नाही. तरीही, पाणिनी किंवा रेन अँड मार्टिन महत्त्वाचेच आहेत. तर ते असो. त्या काळात मला दिलीप भेटला. त्याचे वडील ‘अभिरुची’ मासिक चालवायचे. एकदा बोलता बोलता दिलीप मला म्हणाला, की पुढच्या महिन्याचा अंक मी संपादित करतो आहे, तर एक कथा दे. त्या रात्री काहीही विचार न करता बसून मी माझी पहिली - एका पानाची - मराठी कथा लिहिली. कधीतरी बसून ती इंग्रजीत आणली पाहिजे. अनेक अर्थांनी ‘किरण नगरकर’ या लेखकाचा अर्क म्हणजे ती कथा आहे.

आणि त्याच्या दुसऱ्याच दिवशी मी ‘सात सक्कं…’ लिहू लागलो. दोन मिनिटं विचार केला असता तर माझ्याकडून ‘सात सक्कं…’ कधीच लिहिली गेली नसती! माझं शिक्षण मराठीतून नव्हतं. व्यवसाय मराठीशी संबंधित नव्हता. मराठी साहित्याचं वाचन नव्हतं. मी मराठीत कादंबरी लिहायचं कोणतंच कारण नव्हतं. पण तेव्हा, का कोण जाणे, लिहिण्याच्या भाषेकडे लक्ष दिलं नाही. त्यातल्या मराठीची संपूर्ण ठेवण वेगळी आहे. फॉर्म तर वेगळा आहेच, आणि त्याबद्दल मी समीक्षकांचा चिक्कार मारदेखील खाल्ला आहे.

तर ती सत्तर पानांची कादंबरी ‘अभिरुची’मध्ये प्रकाशित झाली. नंतर पुण्यातल्या कुण्या चव्हाण नावाच्या माणसानं मला न सांगता ती छापली होती. तिथेच ते संपलं असतं, पण रा. भा. पाटणकर आणि मे. पुं. रेगे यांनी मी सत्तर पानांनंतर सोडून दिलेली ‘सात सक्कं…’ अक्षरशः वाचवली. त्यामुळे मी परत तिकडे वळलो. सदुसष्ट साली लिहायला सुरुवात केलेली ही कादंबरी शेवटी १९७४ साली प्रकाशित झाली.

ऐसी : ‘सात सक्कं…’च्या प्रथमावृत्तीचं मुखपृष्ठ अरुण कोलटकरांनी केलं होतं, आणि तेही अत्यंत वेधक होतं. त्यावेळी कोलटकरांशी तुमचा ‘सात सक्कं…’ विषयी किंवा त्यांच्या कवितांविषयी काही संवाद होत असे का?

सात सक्कं सात सक्कं

नगरकर : माझ्याकरता हा अत्यंत महत्त्वाचा प्रश्न आहे. ‘सात सक्कं…’ची पहिली सत्तर पानं ‘अभिरुची’मध्ये प्रकाशित झाली. त्या काळात एकदा अभिरुचीच्या ऑफिसात अरुणची भेट झाली होती. मला मराठी साहित्यसृष्टीबद्दल फारसं काही माहीत नव्हतं, पण दिलीप, अरुण, वगैरे ही कोणीतरी मोठी माणसं आहेत एवढं लक्षात आलं होतं.

इंग्रजी शिकवण्याच्या नोकऱ्या सुटल्या होत्या. नव्या नोकरीच्या शोधात होतो. अडुसष्ट साली कर्मधर्मसंयोगाने मला ‘एम सी एम’ नावाच्या जाहिरातसंस्थेत नोकरी मिळाली. तिथे गोष्टी अशा घडल्या की मी आणि अरुण सहकारी झालो. आणि पुढची तीस वर्षं आम्ही सहकारी होतो. आम्ही तिथली क्रायसिस टीम होतो. दिवसातले बारा-चौदा तास आम्ही बरोबर असायचो. दिवसातून दोनदा तरी अरुणला पुस्तकांच्या दुकानात जायची इच्छा होई. त्यामुळे साठोत्तरीच्या इतर साहित्यिकांशी जरी माझा अजिबात संबंध आला नाही, तरी त्यातल्या एका अग्रगण्य कवीबरोबर मात्र मी खूप काळ व्यतीत केला. खरं तर, १९६८ ते ८०पर्यंत अरुणचाही साठोत्तरीशी संबंध नव्हता. म्हणजे अशोक शहाणेशी त्याचा संबंध होता, पण माझा नव्हता. अरुण तेव्हापर्यंत इंग्रजीतही लिहू लागला होता. आदिल जसावालानं ‘क्लिअरिंग हाऊस’ म्हणून जी साहित्यिक सहकारी चळवळ सुरू केली होती, त्याच्याशी अरुण जोडला गेला होता.

चौऱ्ह्यात्तर साली कंपनी बंद झाली तेव्हा अरुण प्रभादेवीला राहायला गेला. तिथे त्याचा एक ग्रुप झाला. त्या ग्रुपचा भाग होण्यात मला रस नव्हता. पण आम्ही नंतरही एकत्र काम करत राहिलो. अरुणकडून मला जे मिळालं ते शब्दांत व्यक्त करता येणार नाही. पण ही हीरोवर्शिप नाही, आमचं नातं तसं नव्हतं. आणि हीरोवर्शिप मला पसंत नाही. त्यात विश्लेषणाला जागा नसते. आणि अरुणलाही माझ्याकडून काही तरी मिळालेलं असणार.

ऐसी : इतर साहित्यिकांबद्दल...

नगरकर :
साठोत्तरी काळातल्या साहित्यिकांशी माझा कधीच संपर्क आला नाही. (अशोक शहाण्यांबरोबर ओळख झाली ती कोलटकरांमुळे, आणि तीही सत्तरच्या दशकात.) सांगवीकरांचा जगाकडे बघण्याचा दृष्टिकोन आणि विनोद बेफाम आहे. परंतु शेवटच्या भागात अचानक सांगवीकर आपल्याला या जगात आणल्याबद्दल आपल्या जन्मदात्यांना दोष द्यायला लागतात. माझा दृष्टिकोन वेगळा आहे. ‘बेडटाइम स्टोरी’मध्ये मध्यवर्ती सूत्रच हे आहे की जगात कुठेही, काहीही घडतं त्याला तुम्ही आणि मी जबाबदार असतो. कारण आपण आवाज उठवत नाही आणि ताणून विरोध करत नाही. तिथे तिसऱ्या कोणाला दोष द्यायचा किंवा जबाबदार ठरवायचा प्रश्न उद्भवतच नाही.

ऐसी : साठोत्तरी काळाबद्दल तुम्ही फार महत्त्वाचं बोललात. तुमचा ज्यांच्याशी संबंध आला त्या साहित्यिकांचं (जसे कोलटकर, चित्रे) ‘सात सक्कं...’बद्दल काय मत होतं? समकालीन प्रतिक्रिया काय होत्या?

नगरकर : जर रेगे आणि पाटणकर नसते तर मुळात ही कादंबरी बाहेर आलीच नसती. मी SIES कॉलेजमध्ये शिकवत असे तेव्हा श्री. पु. भागवत तिथे विभागप्रमुख होते. त्यामुळे आमची ओळख होती. त्या काळी मराठी साहित्यात ‘सत्यकथा’समर्थक आणि ‘सत्यकथा’विरोधी असे दोन कंपू होते. मला याबद्दल काहीच माहीत नव्हतं, कारण मराठी साहित्याशी संबंधच आला नव्हता ना! जर पाटणकर-रेग्यांनी श्री. पु. भागवतांना सांगितलं नसतं की किरण नगरकर पुन्हा लिहायला लागला आहे, तर कादंबरी बाहेर आलीच नसती. भागवतांनी माझी कादंबरी अत्यंत बारकाईने वाचली. अतिशय उत्तम संपादन केलं. एखाद्या वाक्याची ठेवण बदलली की त्याच्या प्रभावात कसा फरक पडतो हे भागवतांचं संपादन पाहून लक्षात आलं. माझ्या लेखनावर त्याचा मोठा प्रभाव पडला. त्यांचे माझ्यावर फार ऋण आहेत. पण ह्याचा अर्थ असा नाही, की मी ‘सत्यकथा’ कॅंपमध्ये गेलो.

तर मी भागवतांना म्हटलं की अरुण माझा मित्र आहे आणि तो खूप चांगला व्हिज्युअलायझर आहे. तर ते म्हणाले, मग करू दे की मुखपृष्ठ त्याला. मग माझ्या विनंतीवरून अरुणने रंगीत मुखपृष्ठ बनवून दिलं. त्या काळी कादंबरीला रंगीत मुखपृष्ठ असणं अप्रूपाचं होतं. त्यात कागदाची इतकी भीषण टंचाई झाली, की छपाई रद्द करावी लागली. माझ्या जाहिरात कंपनीच्या प्रमुखानं कागदाची व्यवस्था केली. पण भागवत म्हणाले की रंगीत मुखपृष्ठ परवडणार नाही. मग मी पुन्हा अरुणला सांगितलं आणि त्यानं कृष्णधवल मुखपृष्ठ केलं. फार सुंदर होतं ते.

त्या मुखपृष्ठाबद्दल मला तत्कालीन वाचकांकडून इतके जोडे खावे लागले - नव्हे शेण खावं लागलं की विचारता सोय नाही!

रेगे खऱ्या अर्थाने गुरू होते. न शिकवता शिकवणारे. ‘सात सक्कं...’ बाबतीत त्यांचं मोठं ऋण आहे. शांता गोखल्यांनीही ठाम पाठिंबा दिला.

माझ्या या कादंबरीच्या निमित्ताने मराठीत समीक्षेच्या नावावर काय खपवलं जातं, हे मात्र माझ्या पुरेपूर लक्षात आलं. एखाद्या साहित्यकृतीच्या आस्वादाबद्दल माझी दोन अतिशय तीव्र मतं आहेत. माझ्या अख्ख्या कारकीर्दीच्याच ती केंद्रस्थानी आहेत. पहिलं म्हणजे ‘कधीही लेखक नाही; तर साहित्यकृतीच महत्त्वाची असते’ आणि दुसरं म्हणजे समीक्षेच्या डीकन्स्ट्रक्शन वगैरे काहीही थियऱ्या असोत, शेवटी ‘साहित्यकृतीमध्ये संहिता सर्वांत महत्त्वाची असते’. तुम्ही जर संहिता वाचणार नसाल आणि त्यातून फक्त तुमचा ग्रेनच वाचणार असाल, तर आपलं काही बोलणंच होऊ शकत नाही.

एक उदाहरण देतो. ‘सात सक्कं...’ मध्ये कुशंकची एक मैत्रीण असते. ती कधीच त्याच्यापासून तुटलेली आहे. तिच्या वडिलांनी तिला इतकं वाईट वागवलेलं आहे, की तिनं ठरवलंय, ‘क्या फरक पडता है?’ मला यश मिळो न मिळो; अंधार मिळो वा उजेड मिळो; ‘क्या फरक पडता है?’ आणि कुशंक दर वेळेला तिला उत्तर देत असतो, की ‘पडता है बाबा, बहुत फरक पडता है’. कादंबरीच्या शेवटी जेव्हा कुशंक पोलिसांच्या लॉकअपमध्ये मार खाल्लेल्या स्थितीत बसलेला असतो, तेव्हा त्याला तिचं वाक्य आठवतं, की ‘क्या फरक पडता है?’ यावरून आपल्या समीक्षकांनी ‘ही कादंबरी अत्यंत भयानक निराशावादी आहे’ अशी समीक्षा केली! अरे तुमचं इंटरप्रीटेशन वाचण्याच्या आधी जे लिहिलंय ते नीट वाचा तर खरं!

अर्थात हे इंग्रजी समीक्षकांबाबतही घडतं. एका केंब्रिजशिक्षित माणसाने ‘रावण अँड एडी’वर लिहिलं की एक प्रकरण रावणवर आणि एक प्रकरण एडीवर ही रचना अत्यंत कृत्रिम, मेकॅनिकल आहे! आता ही रचना अनादी काळापासून चालत आली आहे. त्यातून, कादंबरीत पुढे जेव्हा रावण आणि एडी मित्र होतात, तेव्हा दोघांचा एकत्र सहभाग एकाच प्रकरणात दिसतोच. त्यामुळे, नीट न वाचता समीक्षा करण्याची खोड सगळीकडे बघायला मिळतेच.

‘सात सक्कं...’च्या बाबतीत हे अनेकदा घडतं. ती कथा सरळरेषीय (linear) नाही. पण समीक्षक ती सरळरेषीय पद्धतीने वाचतो, आणि काहीतरी भलतेच निष्कर्ष काढतो, भलतंच लेबल लावतो.

या सगळ्यामुळे ‘सात सक्कं…’ची जी काही वाट लागलीय त्याला तोड नाही. हजार-पाचशे प्रतींची आवृत्ती संपायला सत्तावीस वर्षं लागली! हे एक रेकॉर्ड आहे! मला स्वत:वर विनोद करायला फार आवडतं. मी माझ्या आत्मचरित्रात लिहिलंय, की एक अशीही अफवा आहे की बहुदा त्या सगळ्या प्रतीही स्वत: नगरकरांनीच विकत घेतल्या असाव्यात!

अगदी पहिल्यापहिल्या समीक्षणांपैकी एक कुमार केतकरांचं होतं. तेव्हा ते मार्क्सिस्ट असावेत. ‘हे सगळे ऑक्सफर्ड-केंब्रिजमध्ये शिकलेले दीडशहाणे’ वगैरे मुक्ताफळं त्यांनी उधळली. पण माझा त्यांच्यावर अजिबात राग नाही; उलट त्यांचे माझ्यावर उपकारच आहेत. कारण त्यांनी मला थेट ऑक्सफर्ड आणि केंब्रिजलाच नेऊन ठेवलं! आणखी एका समीक्षकाने ‘नाव किरण पण आव मात्र सूर्याचा’ असंही लिहिलं. म्हणजे शालजोडीतले वगैरे नाही, थेट थोबाडीत मारल्यासारखी समीक्षा. जयवंत दळवींनी लिहिलं होतं, की नगरकरांची पुस्तकं इंग्रजीत अनुवादित होत आहेत ही उत्तम गोष्ट आहे, परंतु कोणीतरी आधी त्याचा मराठी अनुवाद प्रसिद्ध करायला हवा. मला हे भयंकर विनोदी वाटलं, कारण माझी भाषा खरंच वेगळी होती. यातला मजेचा भाग वगळला, तर याच्या मुळाशी कुठेतरी एक राग होता, असं मला वाटलं. समीक्षकाला हे कळायला हवं की काही लक्ष्मणरेखा असतात, त्या पलीकडे त्यांनी न गेलेलं बरं, असं मला वाटतं.

तर, अतिशय तुरळक लोकांनी पाठिंबा दिला. अनेक समीक्षकांनी काम्यू, सार्त्र आणि एलियनेशनच्या चष्म्यातून समीक्षा केली, आणि त्यावरून टीकास्त्र सोडलं. मला त्याबद्दल एवढंच म्हणायचंय, की सार्त्र, काम्यूने एलियनेशनची संकल्पना निर्माण केलेली नाही. ती संकल्पना साहित्यात आधीपासून होतीच. कधीकधी माणसाच्या व्यक्तिगत अनुभवांतूनही भयानक एलियनेशन होतं. सार्त्र, काम्यूने काहीतरी बोलायचं आणि आपण त्याच्यामागे आंधळेपणे जायचं याला काहीच अर्थ नाही. चरित्रनायकाने घेतलेल्या अनुभवांच्या भिंगातून लेखनकृतीकडे पाहायला पाहिजे. त्यात तुम्हाला हे एलियनेशन दिसतंय की नाही? मी ‘रावण अँड एडी’ लिहिलं तेव्हा टीका झाली की ही सलमान रश्दीची कॉपी आहे. पण मी ‘रावण अँड एडी’ १९७४ मध्येच मराठीत लिहायला सुरुवात केली होती. पण ते असो, माणूस ह्या प्रकारच्या टीकेनं कितीही दुखावला गेला, तरीही सत्य तुमच्या समोर असतंच.

‘सात सक्कं…’चं इंग्रजी भाषांतर माझ्या बहिणीने (शुभा स्ली) केलं आहे. मला न सांगता तिने आपणहून हे भाषांतर केलं. तिचं संपूर्ण शिक्षण हिंदी आणि इंग्रजीमध्ये झालं आहे, तरी तिने मराठी पुस्तकाचा अनुवाद अप्रतिम केला आहे हे मला अनेकांनी येऊन सांगितलं. कादंबरीची ठेवण आणि भाषाशैली दोन्ही वेगळं असूनही. व्याकरण आणि विरामचिन्हंसुद्धा बदललीत ना! माझ्या कादंबरीच्या अनुवादांमध्ये मी लक्ष घालत नाही, ते काम तज्ज्ञ लोकांवर सोडून देतो. पण या अनुवादाचं इतक्या लोकांनी कौतुक केलं - मी तरी लेखक म्हणून आणखी काय मागणार ना!

ऐसी : आपण इतका वेळा तुमच्या जडणघडणीविषयी बोललो. त्यातल्याच एका गोष्टीला स्पर्श करणारा, पण थोडा अवांतर वाटेल असा प्रश्न विचारायचा आहे. तुम्ही तुमच्याकडच्या रेडियोविषयी आणि सिनेसंगीताच्या आवडीविषयी बोललात. ओ. पी. नय्यरसारखे जे संगीतकार होते, जे पाश्चात्य संगीत भारतीय संगीतसृष्टीत आणू पाहात होते, त्याविषयी काही बोलाल का?

नगरकर : मी माझ्या कादंबऱ्यांना कधी अर्पणपत्रिका वगैरे लिहीत नाही, पण ‘एक्स्ट्राज’ नावाची कादंबरी किंवा एकंदरीतच ‘रावण-एडी’ त्रिधारा मी जर कधी कुणाला अर्पित केलीच, तर ती मी भारतीय सिनेसंगीताला आणि त्याच्या शब्दांना समर्पित करेन. ‘ककल्ड’मध्ये भारतीय शास्त्रीय संगीताची पार्श्वभूमी आहे. आलापाविषयीच्या माझ्या ध्यासाशी त्याचा संबंध आहे. तसंच, बर्मनदा, किशोरदा, रोशनदा यांच्यासारखे संगीतकार तीन-साडेतीन मिनिटांच्या ह्या घाटात इतके विविध प्रकार वापरून जे अद्भुत रसायन बनवत तो मला भारतीय सिनेसंगीताचा मोठा चमत्कार वाटतो. उदाहरणार्थ, ‘कोई लौटा दो मुझे, मेरे बीते हुए दिन’ या गाण्यामध्ये एक दर्द (sadness) आहे, पण भावनेचा अतिरेक (sentimentality) नाही.

ज्याप्रमाणे मी मघाशी देशीवादाबद्दल आणि साहित्यातल्या देवाणघेवाणीविषयी म्हणालो, त्याचप्रमाणे ते इथंही लागू होतं. सी. रामचंद्र यांनी रॉक अँड रोल हिंदीत आणलं हे माहीतच असेल. पण, परवाच मी सी रामचंद्रांचं एक गाणं (गाण्याचा दुवा) ऐकलं. ती कॉपीही असू शकेल, पण ते फारच बेफाम आहे! या संगीतकारांनी जी देवाणघेवाण सुरू केली त्याबद्दल त्यांचे उपकार मानावे तितके कमीच आहेत. आर. डी. बर्मनचं ‘पन्ना की तमन्ना है’ ही मोझार्टची धुन आहे. पण हे जेव्हा हिंदीत आलं तेव्हा ते संपूर्ण भारतीय बनून आलं! माझं बेसुमार प्रेम आहे त्यावर! ओ.पी. नय्यरचंही तसंच. पण, ह्या सगळ्या माणसांनी जे केलं त्याकडे आपल्याला लक्षच द्यायचं नाही. ह्यांची रेंज केवढी आहे ते समजायला मलाही वेळच लागला. हे ऋण मी कधीच फेडू शकणार नाही.

आपण मिथकांविषयी नंतर विस्तारानं बोलू, पण हा देवाणघेवाणीचा मुद्दा आपल्याच भूतकाळाविषयीही लागू होतो. म्हणजे, आता ज्या प्रकारचा राष्ट्रवाद चालू आहे त्यानं हा देश संपेल. कारण, आजच्या राष्ट्रवादाला आपल्या मिथकांचा गंध नाही असं म्हणावंसं वाटतं मला. रामायणातली सीतात्यागाची कथा ही लेखकाने केलेली समाजावरची विलक्षण टीका आहे. कुणी तरी धोबी म्हणाला म्हणून हा सीतेला बाहेर काढणार. मला रामाच्या कृत्याचा पूर्वी राग येई, पण आता मला समजलं आहे, की भारतीय पुरुष कसा वागतो, ते इथे कळतं. लोकांचा दबाव जाणून रामानं पत्नीचा त्याग केला. ह्या सगळ्या उदाहरणांतून मी माझी द्विधा स्थिती दाखवू पाहतोय. म्हणजे रामाचं वागणं इतकं भयाण आहे तरीही लेखकाने असं का लिहिलं असावं याची अपरिहार्यताही मला जाणवते. तसंच लिखाणावरच्या किंवा संगीतावरच्या प्रभावाची अपरिहार्यता असते. ह्यात गुंतागुंत आहे. ती समजून घ्यायला हवी, पण नाकारून चालणार नाही.

थोडक्यात सांगायचं तर, किरण नगरकर काही त्या सगळ्याहून वेगळा नाही. माझ्यावर ग्रॅहॅम ग्रीनचं ऋण आहे. ते जेवढं वाढेल तेवढं मला आवडेल. ते फेडणार कसं?

भाग २ । मिथकं आणि समकालीन वास्तव
भाग ३ । Storytellers are liars

field_vote: 
5
Your rating: None Average: 5 (2 votes)

प्रतिक्रिया

पण एका गोष्ट आपण विसरायला नको, की ‘वसाहतवाद’ ही संकल्पनाच मुळात शोषणाच्या पायावर उभी आहे. भारतीय लोकांनीही हेच केलं आहे. बाली, कंबोडिया वगैरे देशांत आज भारतीय संस्कृतीचा जो प्रभाव आढळतो तो या वसाहतवादाचीच फळं आहेत. पण आपल्याला तो इतिहास विसरून जाणं सोयीस्कर वाटतं.

इतिहासाचा अर्धवट अभ्यास केला की असे अर्धेकच्चे बिनबुडाचे निष्कर्ष निघणे स्वाभाविकच आहे. मज्जा !

  • ‌मार्मिक0
  • माहितीपूर्ण1
  • विनोदी0
  • रोचक1
  • खवचट0
  • अवांतर0
  • निरर्थक0
  • पकाऊ3

माहिष्मती साम्राज्यं अस्माकं अजेयं

माऊली , तुमचे असे मत का आहे हे विस्ताराने सांगाल का ?

  • ‌मार्मिक0
  • माहितीपूर्ण0
  • विनोदी0
  • रोचक0
  • खवचट0
  • अवांतर0
  • निरर्थक1
  • पकाऊ0

उत्तर एकदम साधे व सरळ आहे.

ब्रिटिशांच्या वसाहतवादात व मुघली सत्तेतला महत्त्वाचा फरक म्हणजे मुघलांनी जे काही अत्याचार केले ते करूनही ते इथेच राहिले. इथली संपत्ती उझबेकिस्तानात वगैरे पाठवली नाही. त्यामुळे भारताची अर्थव्यवस्था ब्रिटिश काळासारखी गंडली नाही.

सिमिलरली जे प्राचीन भारतीय कंबोडिया वगैरे ठिकाणी गेले त्यांनी आपापली राज्ये स्थापून ते तिथेच राहिले. तिथला पैसा भारतात आणला असे म्हणायला काहीही पुरावा नाही. चोळांचे तीसेक वर्षे टिकलेले कलोनायझेशन हा एकमेव अपवाद. पण तिथे गेलेले चोळ हे सर्वांत जुने किंवा एकमेव आजिबात नव्हते, त्यांच्या अगोदर हजारेक वर्षांपासून तेलुगु, तमिळ, ओडिया व बंगाली लोक तिथे गेल्याचा इतिहास आहे.

तेव्हा असे असताना या सर्व फिनॉमिननबद्दल असा घाऊक निष्कर्ष काढून एक मताची पिंक फेकली जात असेल तर त्यातली चूक दाखवणे अवश्य आहे. नैतिक उच्चासनाच्या भानगडीत लोक याथातथ्यत: बोलायचे विसरतात, त्यांना वाटते काही बोललो तरी चालतंय फक्त उद्देश शुद्ध हवा. हा एक तर मूर्खपणा तरी आहे किंवा खोडसाळपणा तरी आहे. शिवाय प्रसिद्ध लेखकाचे मत म्हणून उद्या लोक हे वाक्य कुठेतरी उचलून फेकतील ही शक्यताही आहेच. म्हणून हा प्रतिसादप्रपंच. माझ्या अगोदरच्या प्रतिसादाला मिळालेल्या श्रेण्यांवरून लोकांना सत्य पचत नाही हे दिसतंच आहे.

  • ‌मार्मिक0
  • माहितीपूर्ण1
  • विनोदी0
  • रोचक0
  • खवचट0
  • अवांतर0
  • निरर्थक0
  • पकाऊ0

माहिष्मती साम्राज्यं अस्माकं अजेयं

एका महत्वपुर्ण लेखकाची मुलाखत ज्यांच्याविषयी अगोदरच फ़ार कमी लेखन उपलब्ध आहे. ती घेऊन ऐसी अक्षरे ने फ़ार काबिल-ए-तारीफ़ काम केलेले आहे.
किरण नगरकरांचे विचार आठवणी वाचावयास मिळाल्या याचा मोठा आनंद झाला. प्रश्नांची निवड ही छान झालेली आहे.
या मुलाखतीने मराठी साहित्य समीक्षकांचे अजुन व्यापक दर्शन झाले. रा.भा.पाटणकर व मे.पु.रेगे च्या गुणग्राहकतेने त्यांच्याविषयीचा आदर शतगुणित झाला. हे नसते तर ?
आपण आज ककल्ड सारख्या महान कलाकृतीला मुकलो असतो.

इथे जाता जाता एका गोष्टीचा उल्लेख करायला हवा. मला आजही आठवतं, की फर्गसनमधल्या वाचनालयाच्या तळघरात जावं, आणि एखादं पुस्तक उघडून पाहावं तर ते कधीतरी कर्व्यांनी, परांजप्यांनी वाचलेलं असे, आगरकरांनी वाचलेलं असे - तशा त्यांच्या सह्या कार्डावर असत. मी अलगद त्यावरून हात फिरवत असे. काय मिळायचं मला त्यातून कोणास ठाऊक, पण आजही ही आठवण मनात एकदम ताजी आहे.

हे विशेष आवडलं.

भागवतांनी माझी कादंबरी अत्यंत बारकाईने वाचली. अतिशय उत्तम संपादन केलं. एखाद्या वाक्याची ठेवण बदलली की त्याच्या प्रभावात कसा फरक पडतो हे भागवतांचं संपादन पाहून लक्षात आलं. माझ्या लेखनावर त्याचा मोठा प्रभाव पडला.

भागवतांच्या संपादन हस्तक्षेपाविषयी दोन परस्परविरोधी भुमिका असणारे लेखक दिसुन येतात. काही लेखक एका अक्षराने ही मुळ संहितेत बदल करावयास ठाम नकार देणारे, आणि काही नगरकरांसारखे त्यांच्या संपादनास मान्यता देणारे. हे मला मोठे रोचक वाटते. ( भागवत कवितांचे ही संपादन करत होते का ? त्यात तर एक एक शब्द महत्वाचा असतो )
मला अपार उत्सुकता आहे एका गोष्टीची की उदाहरणार्थ मुळ वाक्य लेखकाचे काय होते व भागवतांनी त्यात काय बदल केला
व त्या बदलाने काय प्रभाव पडला ? असे उदाहरण सहीत कुठे कधी वाचावयास मिळाले नाही ते मिळाल्यास मजा येइल. नगरकरांनी ही इथे एखादे उदाहरण दिले असते तर बरे झाले असते.

या मुलाखती साठी ऐसी अक्षरे च्या टीमचे हजार आभार
पुभाप्र

  • ‌मार्मिक0
  • माहितीपूर्ण0
  • विनोदी0
  • रोचक1
  • खवचट0
  • अवांतर0
  • निरर्थक0
  • पकाऊ0

If youth knew; if age could.
Sigmund Freud

त्या रात्री काहीही विचार न करता बसून मी माझी पहिली - एका पानाची - मराठी कथा लिहिली. कधीतरी बसून ती इंग्रजीत आणली पाहिजे. अनेक अर्थांनी ‘किरण नगरकर’ या लेखकाचा अर्क म्हणजे ती कथा आहे.

ह्या एकपानी मराठी कथेबद्दल औत्सुक्य आहे. पुढील भागांच्या प्रतीक्षेत.

  • ‌मार्मिक0
  • माहितीपूर्ण0
  • विनोदी0
  • रोचक0
  • खवचट0
  • अवांतर0
  • निरर्थक0
  • पकाऊ0

नगरकर तुमची पुस्तकं वाचायच्या अगोदर ही मुलाखत वाचतोय. लेखकाची मतं ही स्पष्ट हवीत अशा मताचा मी आहे आणि तुम्ही आग्रहीपणे मत देता. तुमच्यावर कशाचा ,कोणाचा प्रभाव पडला हे सांगितलंत. लेखक कसे झालात तेही कळलं.
तुमच्याकडून अजून पुस्तकं लिहिली जावीत ही इच्छा व्यक्त करतो.

  • ‌मार्मिक0
  • माहितीपूर्ण0
  • विनोदी0
  • रोचक0
  • खवचट0
  • अवांतर0
  • निरर्थक0
  • पकाऊ0