सात्विक संतापातली नैतिकता

आत्ता आठवत नाही पण माझ्या बाबतीतही असे झालेले आहे की अमुक एक विचारलं की लोक काहीतरी 'excessively obvious' सांगुन शहाणपणा मिरवु बघतात. अरे बावळटा माझा प्रश्न वेगळा होता रे म्हणायचही त्राण आपल्यात उरत नाही इतका सात्विक संताप येतो :)
_________________

Never attribute to malice that which is adequately explained by stupidity

सुपर्ब वाक्य आहे. महा मार्मिक. आणि शांतीप्रदायक.

परीक्षेत बरेचदा आपल्याला येतं ते सांगून टाकू- असं केलेलं असल्याने त्या पोराने बिचाऱ्याने त्याला माहितीये तित्कं सांगितलं असावं..
पण ह्या केसमधे कॉम्प्लेक्स भावना आहेत!
म्हणजे -मुळात परीक्षेचं टेन्शन बाळगून कॉपी करत असल्याची अपराधी भावना मनात असतानाच समोरच्याने केलेल्या अपमानाबद्दल आलेला राग-
तुला परीक्षा चालू असताना ह्या कारणाबद्द्ल राग यायला वेळ होता म्हंजे स्कालर होतीस तू :)

मेमरीवर आधारलेली परीक्षा पद्धत बदलायला हवी. फॉर्म्युले समोरच्या फळ्यावर लिहूनच ठेवले पाहिजेत. तुम्ही डोकं कसं चालवता, याचीच फक्त परीक्षा झाली पाहिजे.

कॉपी सारखी अनैतिक गोष्ट करत असताना आलेल्या संतापातल्या नैतिकतेबद्दल बोलणे ह्यातला विरोधाभास चिंतनीय आहे. ह्यात दोन गोष्टी दिसतात. एक म्हणजे आपण कॉपी करत आहोत ह्यात काहीही चुकीचे नाही अशी निर्ढावलेली मनोवृत्ती असेल तर त्या पार्श्वभूमीवर आपल्याला पाहिजे ती माहितीआता मिळालीच पाहिजे अशी अपेक्षा, आणि ती न मिळाल्यावर झालेला अपेक्षाभंग, समोरचा आपल्याला ढ समजतो अशी ego hurting भावना ह्याने राग येऊ शकतो.
दुसरी गोष्ट म्हणजे अस्वल ह्यांनी म्हटल्याप्रमाणे कॉपी सारखे अनैतिक कृत्य करत असल्याची अपराधी भावना आधीच मनात असल्याने मनस्थिती थोडीशी emotionally vulnerable झालेली असेल तर वर दिलेल्या कारणांमुळे अधिकच राग येऊ शकतो. मग ह्या अपराधी भावनेला आवर घालण्यासाठी स्वतःला moral high ground घेणे उपयोगी पडते. त्यासाठी "मी काही साधी समीकरणे विचारत नाही. ती तर मला येतातच. मी मुळात हुशार आहेच. मी फक्त कठिण समीकरणांसाठीच कॉपी करत आहे, म्हणजे ही अनैतिकता बरीच सौम्य/justifiable आहे" अशी भूमिका घेऊन समोरच्यालाच inferior ठरवणे ह्यातून कॉपी करण्याची अपराधी भावना, आणि समीकरणे न आठवल्यामुळे आलेला inferiority complex काहीसा कमी होत असावा. म्हणजे असा संताप हा काहीसा guilt suppress करण्याचा मेंदूचा mechanism असावा.

इंग्लंडमध्ये शिकत असतानाची गोष्ट. आमच्या बरोबर एक इराणी मुलगा होता.

माझं कागदोपत्री नाव संहिता; इंग्लिश स्पेलिंगनुसार सगळे मला सनहिता म्हणायचे. हा इराणी मुलगा आठवड्यातून एकदा तरी म्हणत असे, "पर्शियनमध्ये सन्हिता असा शब्द नाही, तुझं नाव सॉन्या (सोनिया) असणार." मी त्याच्याकडे बराच काळ दुर्लक्ष केलं.

एकदा थंडीच्या मोसमात बरेच आठवडे ब्रिटिश हवा सुरू होती. झाडांचे खराटे झालेले, ढगाळ हवा, अनेक आठवडे सूर्यदर्शन नाही. त्यात कामात मी अडले होते; बॉस कामानिमित्त देशाबाहेर होता. आयुष्यात काहीच होत नाहीये, या भावनेतून कंटाळा आला होता. दुपारी वैतागून चहा प्यायला गेले, तर हा इराणी तिथेच होता. मी कपात गरम पाणी भरत होते, त्यानं मागून मला 'सॉन्या' अशी हाक मारून काही तरी फुटकळ गप्पा सुरू केल्या.

माझा स्फोट झाला. मी शब्दशः त्याची गचांड पकडली. "काय रे ए महम्मद, मी तुला अब्दुल म्हणते का कधी? माझं नाव संहिता आहे, सॉन्या नाही!" तो अत्यंत गरीब इसम आहे; घाबरला बिचारा.

बाहेर अंधार पडायला लागला होता. माझे दोन मित्र तिथेच दिवा न लावता बसले होते; त्यांनी माझा तमाशा बघितल्याचं मला समजलंच नव्हतं. तो घाबरल्यावर दोघांनीही, "हे सॉन्या" म्हणून हाकाटी सुरू केली. महम्मद आणखीनच घाबरून पळून गेला.

त्या दिवशी संध्याकाळी घरी सार्वजनिक टीव्हीवर आर्नोल्डचा 'रेड सॉन्या' नावाचा सिनेमा लावला. त्यात Sonja असं स्पेलिंग असल्यामुळे माझंही नाव बदलून सॉन्जा केलं. किती तरी दिवस त्या दोघांनीही मला चिकार पीडलं.

चारचौघांत आरडाओरडा का करू नये, याचं कारण मला बरोबर समजलं आहे.

हा धागा वाचुन लहानपणीची मराठी शाळेतली गोष्ट आठवली.
मराठीचा पेपर थोडा आधी टाकुन वर्गाबाहेर व्हऱ्हांड्यात आलो. दुसऱ्या वर्गात खिडकीपाशी एक मित्र बसला होता.
हळुच खिडकीजवळ गेलो तसा मित्राने पेपरवरचा गाळलेल्या जागा भरा हा प्रश्न दाखवला : "गाढवाला गुळाची ...... ....... "
मी: "चव काय?"
मित्र: "हो, पण उत्तर काय?"
मी: "चव काय?"
मित्र: "हो रे, तोच प्रश्न, पण त्याचे उत्तर काय?"
मी: "चव काय, चव काय"
मित्र (आता सात्विक संतापाने) : "अरे XXXX, चव काय ते मला पण माहीत आहे, पण त्याचे उत्तर काय?"
तेवढ्यात शिक्षकांनी येउन त्याचा पेपर घेतला, पण त्याला चिडवण्यासाठी हा प्रश्न पुढे वर्षभर सर्व मित्रांना पुरला.

आता ईतक्या वर्षांनीही तो किस्सा सर्वांना व्यवस्थीत आठवतो :)

यावरून आठवलं. आम्ही फर्ग्युसनच्या आवारात आधी तेरा नंबरच्या बंगल्यात राहायचो. तिथे शेजारी शिक्षकांसाठी दोन नव्या इमारती झाल्या होत्या. तिथली मुलंही खेळायला आमच्या आवारात यायची, झोपाळ्यावर बसायची. तर तिथे सात-आठ वर्षांच्या तीन चार मुली बसल्या होत्या त्यात एक बारा नंबरच्या आउटहाउसमध्ये राहणारी एक मुलगीही होती. तिला एकीने विचारलं, तुझे वडील काय करतात ? तर दुसरी थोडी कानकोंडी होत म्हणाली - फक्त हीच मुलगी इंग्रजी माध्यमाच्या शाळेत होती - अगं, प्यून आहेत ते. त्यावर पहिली म्हणाली काय प्यून आहेत पण ? :):)

आज आमचे एक मित्र - त्यांची बदनामी टाळण्यासाठी त्यांचं नाव सांगत नाही ?
बदनामी टाळण्यासाठी ? की प्रसिद्धी टाळण्यासाठी ?? :)

लाइफमेंबर नावाची एक मराठी मालिका फर्ग्युसनच्या वातावरणातून/ पार्श्वभूमितून निर्माण झाली होती म्हणतात.