य.दि.फडके , एक बौद्धिक हत्ती

य. दि. फडके : विवेकशील इतिहासबोधाचा दीपस्तंभ

महाराष्ट्राच्या आधुनिक वैचारिक इतिहासात य. दि. फडके हे नाव केवळ एक इतिहासकार म्हणून नव्हे, तर समाजाच्या आत्मपरीक्षणाची सवय लावणारा विचारवंत म्हणून कोरले गेले आहे. इतिहास म्हणजे भूतकाळाची केवळ गौरवगाथा नव्हे, तर समाजाने स्वतःकडे आरशात पाहण्याची प्रक्रिया—हा दृष्टिकोन त्यांनी सातत्याने मांडला. त्यामुळेच त्यांचे लेखन कालातीत ठरते.

य. दि. फडके यांचा जन्म ३ जानेवारी १९३१ रोजी झाला. शिक्षणाच्या सुरुवातीच्या काळातच त्यांची वाचनाची गोडी, तर्कशुद्ध विचार करण्याची सवय आणि प्रश्न विचारण्याची वृत्ती विकसित झाली. इतिहास, समाजशास्त्र आणि राजकीय विचार या तिन्ही क्षेत्रांचा संगम त्यांच्या अभ्यासात दिसतो. त्यांनी इतिहासाला केवळ घटनांची यादी बनू दिली नाही; त्यामागील वैचारिक संघर्ष, सामाजिक बदल आणि मानवी प्रेरणा शोधण्याचा प्रयत्न केला.

त्यांचे लेखन मुख्यतः महाराष्ट्राच्या सामाजिक-सांस्कृतिक आणि राजकीय परिवर्तनांभोवती फिरते. १९व्या शतकातील समाजसुधारणा चळवळी, स्वातंत्र्यलढ्याचा वैचारिक पाया, तसेच स्वातंत्र्यानंतरच्या राजकीय-सामाजिक प्रवाहांचे त्यांनी अत्यंत काटेकोर विश्लेषण केले. कोणत्याही व्यक्ती किंवा चळवळीबद्दल अंधसमर्थन किंवा अंधविरोध न करता, त्यांनी वस्तुनिष्ठता आणि संदर्भांची शिस्त पाळली.

फडके यांच्या लेखनाचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे स्रोतांबाबतची त्यांची प्रामाणिकता. दस्तऐवज, पत्रव्यवहार, समकालीन लेखन, भाषणे आणि वर्तमानपत्रे—या सर्वांचा आधार घेत ते निष्कर्ष मांडत. त्यामुळे त्यांचे लिखाण भावनिक आवाहन न राहता संशोधनाधिष्ठित विचारप्रणालीचे उदाहरण ठरते. “इतिहासकार हा प्रचारक नसावा,” हा त्यांचा ठाम आग्रह होता.

ते केवळ इतिहास लिहिणारे नव्हते; इतिहास कसा वाचावा आणि कसा समजून घ्यावा हेही त्यांनी शिकवले. अनेक विद्यार्थी, संशोधक आणि तरुण अभ्यासकांसाठी ते वैचारिक गुरू ठरले. मतभेद असले तरी चर्चा निर्भीडपणे आणि सभ्यतेने व्हावी, ही त्यांची शिकवण होती. त्यांच्यासाठी मतभिन्नता ही संघर्षाची नव्हे, तर बौद्धिक वृद्धीची संधी होती.

स्वातंत्र्योत्तर भारतातील लोकशाही, राजकीय नैतिकता आणि सार्वजनिक जीवन यावर त्यांनी जे लेखन केले, ते आजही तितकेच लागू पडते. लोकशाही म्हणजे फक्त निवडणुका नव्हेत, तर नागरिकांची सततची सजगता आणि प्रश्न विचारण्याची तयारी—हा विचार त्यांच्या लेखनातून ठळकपणे पुढे येतो. सत्तेवर टीका करताना त्यांनी नेहमीच विवेक, तथ्य आणि संतुलन जपले.

वैयक्तिक जीवनात य. दि. फडके अत्यंत साधे, शिस्तबद्ध आणि एकनिष्ठ होते. प्रसिद्धी, पुरस्कार किंवा सत्तासमीप जाणे—यांपासून ते जाणीवपूर्वक दूर राहिले. लेखन, वाचन आणि चिंतन हेच त्यांच्या जीवनाचे केंद्र होते. कोणत्याही वैचारिक लाटेत वाहून न जाता स्वतःची स्वतंत्र भूमिका टिकवणे, हेच त्यांचे खरे बळ होते.
---
य. दि. फडके हे नाव उच्चारले तरी डोळ्यासमोर नकळतपणे एखाद्या हत्तीची प्रतिमा उभी राहते. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची तुलना जर एखाद्या प्राण्याशी करायची असेल, तर ती अत्यंत योग्यरीत्या हत्तीशी (elephant) करता येईल. हत्ती हा केवळ मोठा प्राणी नाही; तो स्मरणशक्ती, स्थैर्य, संयम आणि शांत ताकदीचे प्रतीक आहे—आणि हेच गुण फडके यांच्या बौद्धिक व्यक्तिमत्त्वात ठळकपणे दिसतात. ते कधीही उतावळेपणाने प्रतिक्रिया देत नसत. त्यांचे विचार सावकाश पुढे सरकत, पण एकदा मांडले की ते खोलवर रुजत.
हत्तीप्रमाणेच फडके यांची स्मरणशक्ती विलक्षण होती—घटना, संदर्भ, व्यक्ती आणि तारखा यांचा साठा त्यांच्या लेखनातून जाणवतो. ते कोणावर आक्रमक हल्ला करत नसत; पण त्यांच्या विचारांचे वजन इतके ठाम असे की त्याकडे दुर्लक्ष करणे अशक्य व्हायचे. हत्ती जंगलात शांतपणे चालतो, पण त्याची उपस्थिती सगळ्यांना जाणवते—तसेच फडके यांचे वैचारिक अस्तित्व होते.
क्षणिक लोकप्रियतेच्या मागे न लागता, दीर्घकालीन परिणाम साधणारे विचार मांडणे ही त्यांची शक्ती होती. गोंगाटाच्या काळात शांत राहून दिशा दाखवणारा हा “बौद्धिक हत्ती” आजच्या काळात अधिकच दुर्मिळ वाटतो.
---
आजच्या काळातील महत्त्व

य. दि. फडके यांचा वारसा म्हणजे केवळ पुस्तके किंवा लेख नव्हेत; तो म्हणजे विचार करण्याची एक शिस्त आहे. आजच्या ध्रुवीकरण, घोषणाबाजी आणि अपूर्ण माहितीच्या युगात त्यांची लेखनपद्धती अधिकच मोलाची वाटते. तथ्य, संदर्भ आणि विवेक यांच्या आधारे मत मांडण्याची परंपरा त्यांनी जपली.

त्यांच्या ९५व्या जयंतीनिमित्त आपण एवढेच म्हणू शकतो की, य. दि. फडके हे केवळ इतिहासकार नव्हते—ते महाराष्ट्राच्या बौद्धिक सद्सद्विवेकबुद्धीचे दीर्घकाळ पहारेकरी होते. त्यांच्या स्मृतीस विनम्र अभिवादन.