अठराशे डॉलरची मुक्ती

अठराशे डॉलरची मुक्ती
===============

-- राजीव उपाध्ये

१.

गंगा पहाटेच्या अंधारातून बाहेर पडताना हिरवी दिसत असे. घाटाच्या पाय र्‍यांवरून उतरणार्‍या प्रत्येक पावलाला ती एक क्षण थांबवून ठेवत असे. लक्ष्मणझुल्याच्या दिशेने चार वाजताच घंटा वाजू लागत. त्या आवाजाने कुणाची झोप मोडत नसे; तो फक्त सर्वांना आठवण करून देत असे की त्या आश्रमात दिवस सुरू होण्यापूर्वीच सुरू झालेला असतो.

ध्यानाच्या अभ्यासक्रमासाठी क्लाराने अठराशे डॉलर भरले होते. त्या रकमेत अठरा दिवसांचे ध्यान, मौन, योग, वैयक्तिक मार्गदर्शन आणि आयुष्य बदलून टाकण्याची एक अदृश्य हमी समाविष्ट होती. कंपनीच्या संकेतस्थळावर हिमालयाच्या पार्श्वभूमीवर ध्यानस्थ स्त्रीचे छायाचित्र होते. तिच्या चेहर्‍यावर इतकी शांतता होती की क्लाराला वाटले होते की जर आपण पुरेशी किंमत मोजली, तर आपल्यालाही असा चेहरा मिळू शकतो.

पॅरिसमध्ये तिचे छायाचित्रणाचे काम थांबले होते. तिचे प्रेमसंबंध संपले होते. अनेक महिन्यांपासून ती लोकांचे चेहरे टिपत होती, पण स्वतःच्या चेह र्‍याकडे पाहण्याची इच्छा तिने गमावली होती. आश्रमात येताना तिने स्वतःला सांगितले होते की ही विश्रांती आहे, पळवाट नाही.

तिस र्‍या दिवशीच तिला जाणवले की इथली शांतताही वेळापत्रकानुसार दिली जाते. सकाळी श्वसनाचा वर्ग, दुपारी मौन, संध्याकाळी गुरूचा ध्वनिमुद्रित उपदेश. तरीही मन अस्वस्थ राहिले, तर त्यासाठी अधिक काळाचा अभ्यासक्रम उपलब्ध होता.

एका दुपारी तिने व्यवस्थापकाला विचारले, “मला अजूनही अस्वस्थ वाटत असेल, तर याचा अर्थ मी चुकीचे काही करते आहे का?”

“परिवर्तनाला वेळ लागतो. तुमच्या आतला प्रतिकार अजून वरचढ आहे.” हे सांगत असताना त्याच्या चेहर्‍यावर सौम्य हसू प्रकटले.

क्लाराने मान हलवली. तिला त्याच्यावर रागावता आले नाही. कारण तो चुकीचा असेल, तर तिचे अठराशे डॉलरच नव्हे, तर येथे येण्यासाठी स्वतःला दिलेले स्पष्टीकरणही चुकीचे ठरणार होते.

त्या संध्याकाळी तिने भोजनगृहाच्या मागच्या दारातून बाहेर पाऊल टाकले. स्वयंपाकघरात मोहरीच्या तेलात तडतडणा र्‍या जि र्‍याचा वास सगळीकडे पसरला होता. जमिनीवर पाणी साचले होते. एका तरुणाने तांदळाच्या पोत्यांची मोजणी करताना फोनवर आकडे तपासले. मग त्याने वर पाहिले.

“तुम्हाला काही हवं आहे का?”

त्याचे नाव नील होते.

“नाही,” ती म्हणाली. “मला फक्त थोडा वेळ इथे बसायचं आहे.”

नीलने भिंतीलगतची कोरडी जागा दाखवली. धान्याच्या पोत्यांवर बसायला सतरंजी अंथरली. मग तो पुन्हा आपल्या कामाकडे वळला. क्लारा तिथे बसली आणि पहिल्यांदाच तिला असे वाटले की कुणीही तिच्याकडून काहीही अपेक्षा ठेवलेली नाही. त्या क्षणाला कोणतेही शुल्क आश्रम व्यवस्थापनाने आकारले नव्हते.

२.

नीलचे आयुष्य कोठारातील सामानाचे वजन, वेळ आणि हिशेब यांच्या मर्यादेत बंदिस्त होते. सकाळी धान्य मोजणे, दुपारी पाहुण्यांना जेवण वाढणे, संध्याकाळी भांडी धुणे आणि रात्री दुस र्‍या दिवसाची तयारी. तो आश्रमात आध्यात्मिक शांती शोधायला आला नव्हता. त्याच्या गावात काम नव्हते; इथे त्याला काम, खोली आणि महिन्याच्या अखेरीस पगार मिळत होता.

क्लारा मग रोज स्वयंपाकघरामागे येऊ लागली. त्याने सुरुवातीला तिला पाहुण्यांच्या कंटाळ्याचे एक रूप समजले. पण ती फक्त बोलत नसे. कधी ती त्याला विचारत असे की तो एवढ्या लवकर कसा उठतो, कधी तो जेवतो, कधी त्याला घरी जायला मिळते. तिच्या प्रश्नांत दया नव्हती; पण त्याच्या आयुष्याबद्दल उत्सुकता होती.

एके दिवशी त्याच्या हाताला गरम भांड्याचा चटका बसला. क्लाराने लगेच नळ उघडून त्याचा हात पाण्याखाली धरला. तिच्या बोटांनी त्याच्या मनगटाला आधार दिला. काही क्षण ते दोघेही न बोलता उभे राहिले.

नीलने हात मागे घेतला. “ठीक आहे. सवय आहे.”

“दुखण्याची सवय होऊ शकते,” क्लारा म्हणाली, “पण त्यामुळे सवयीने वेदना कमी होत नाही.”

त्याने तिच्याकडे पाहिले. तिला जाणवले की त्याने तिचे शब्द ऐकले होते, पण त्याहून अधिक काहीतरी पाहिले होते—तिच्या चेह र्‍यावरची तीव्रता, तिच्या आवाजातील अस्वस्थ करणारी कोमलता.

त्या दिवसानंतर त्यांच्यातील शांततेने नवे रूप धारण केले.

क्लाराला त्याच्या उपस्थितीची जाणीव आता तिच्या शरीरात उतरू लागली. तो खोलीत आला की तिचे लक्ष त्याच्या चालण्याकडे जाई. तो बोलताना थोडा जवळ उभा राहिला की तिला स्वतःच्या श्वासाचा वेग ऐकू येई. त्याच्या हातांचा खडबडीत स्पर्श आणि त्याच्या आवाजातील संयम तिला अनपेक्षितपणे आकर्षित करू लागले.

तिने स्वतःला समजावले की तिचा एकटेपणा हे त्यामागचे खरे कारण आहे. कदाचित तिच्या मनालाही आधार हवा आहे. कदाचित नील हा तिच्या कल्पनेत तयार झालेला एक चेहरा आहे, जो तिला हा आधार देऊ शकेल. पण एक संध्याकाळ अशी आली की तो तिला पाहून हलकेसे हसला. आणि ती किंचित दचकली. तिला भीतीची जाणीव झाली. आकर्षणाची नव्हे, तर पुन्हा काहीतरी हवेसे वाटण्याची.

३.

पावसाने संध्याकाळी आश्रमाला वेढले. वीज गेली आणि जनरेटर सुरू होण्यापूर्वी संपूर्ण परिसर काही क्षण अंधारात बुडाला. क्लारा ध्यानकक्षातून बाहेर पडली तेव्हा जिन्याजवळ नील उभा होता. त्याच्या हातात टॉर्च होता; पावसाच्या वा र्‍याने तिच्या खांद्यावरची शाल खाली घसरली होती.

त्याने शाल उचलून तिच्या खांद्यावर ठेवली.

तो साधा स्पर्श होता. पण तिच्या अंगातून गेलेली शिरशिरी थंडीमुळे होती की स्पर्शामुळे, हा गोंधळ तिच्या मनात थैमान घालू लागला.

त्याने टॉर्चचा प्रकाश खाली वळवला. पावसाचा आवाज छपरावर सतत आदळत होता. त्याला तिच्या जवळ जायचे होते, हे त्याने स्वतःपासूनही लपवले होते. तिच्याशी बोलताना त्याला आपले काम, पगार आणि खोली विसरता येत असे. पण प्रत्येक वेळी तिच्या जवळ उभे राहिल्यावर त्याला आठवत असे की या जागेत दोघांच्या चुकांची किंमत समान नव्हती.

क्लारा त्याच्या समोर आली. नीलने तिच्या चेह र्‍याकडे पाहिले. तिच्या डोळ्यांत विनंती होती, पण दया नव्हती. त्याने हात पुढे केला; तिच्या बोटांना स्पर्श करताच ती त्याच्या जवळ आली.

क्षणभर त्याने तिला मिठीत घेतले. तिचे डोके त्याच्या छातीवर टेकले. त्याच्या शर्टातून ओल्या कापडाचा आणि साबणाचा मंद वास येत होता. क्लाराने डोळे मिटले. अनेक महिन्यांनंतर तिला आपल्या शरीरात परत आल्यासारखे वाटले—श्वास, उब, दुस र्‍या माणसाच्या उपस्थितीमुळे मिळालेली खात्री.

तिने चेहरा वर केला. एकमेकांच्या ओठांनी एकमेकांना स्पर्श केला.

ते चुंबन सुरुवातीला संकोचाने भरलेले होते; पुढच्या क्षणी दडपलेल्या इच्छेची तीव्रता वाढायला लागली. भूकंपापूर्वी भूगर्भातील हालचाली वाढतात, अगदी तशीच. नीलचा हात तिच्या पाठीवर स्थिरावला आणि तिच्या ब्राच्या हुकासाठी चाचपडू लागला. दोघांनाही हे नाते फक्त काल्पनिक राहिलेले नाही, याची जाणीव झाली. त्यांच्यामधील अंतर अनेक दिवसांपासून कमी होत होते; त्या एका क्षणाने ते अंतर ओलांडले.

क्लाराने न संकोचता गाऊनच्या खिशातून एक कंडोम काढून त्याच्यापुढे धरला. तो पाहून नील मागे सरकला. त्याच्या चेह र्‍यावर पश्चात्ताप नव्हता. फक्त तिच्याबद्दल, स्वतःबद्दल आणि त्या जागेबद्दल भीती होती. ती भीती त्यांच्या जवळिकीवर नियंत्रण ठेवू पाहत होती.

“तुला इथून जायला सांगितलं, तर तू जाशील,” तो म्हणाला. “मला कामावरून काढलं, तर माझ्याकडे काहीच उरणार नाही.”

क्लाराने त्याचा हात सोडला नाही.

“माझं आयुष्य आधीच तुटलं आहे,” ती म्हणाली. “मी इथे ते विकत घेण्यासाठी आले होते की पुन्हा जिवंत होण्यासाठी, हेच मला कळत नाही.”

“आणि मी तुझ्या उत्तराचा भाग होऊ शकतो. पण मी तुझं उत्तर नाही.”

त्या वाक्याने तिच्या आत काहीतरी खोलवर हलले. तिला त्याचा हात धरून ठेवायचा होता. त्या बंद खोलीत राहायचे होते, जिथे आश्रमाच्या नियमांचा आवाज बाहेर पावसात हरवला होता. पण त्याने तिच्यापासून दूर जाण्याऐवजी तिच्या कपाळावर हलके चुंबन घेतले.

त्यांनी त्या रात्री पुन्हा एकमेकांना स्पर्श केला नाही.

तरीही, बाहेर पडताना क्लाराला समजले की तिच्या आयुष्यातील सर्वांत उत्कट अनुभवांपैकी एक अनुभव तिला त्या दिवशी आला होता, जेव्हा तिला स्वतःपासून दूर जाण्यापासून रोखले होते.

४.

दुस र्‍या दिवशी व्यवस्थापकाने क्लाराला कार्यालयात बोलावले. तिच्यासमोर करार उघडून ठेवला होता. आश्रमातील नियमांचे उल्लंघन केल्यास ठेव जप्त होऊ शकते, अशी तरतूद त्याने दाखवली. नीलचे नाव घेतले गेले नाही. पण तिच्या चेह र्‍यावरून त्याला उत्तर मिळाले असावे.

“तुम्ही येथे परिवर्तनासाठी आल्या आहात,” तो म्हणाला. “वैयक्तिक आसक्तीमुळे तुमच्या आध्यात्मिक प्रक्रियेत अडथळा निर्माण होऊ शकतो.”

क्लाराने त्याच्याकडे पाहिले. “मग माझ्या आध्यात्मिक प्रवासावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी माझे पैसे का वापरले जात आहेत?”

व्यवस्थापकाने उत्तर दिले नाही. त्याने फक्त करार तिच्याकडे सरकवला.

दुपारपर्यंत नीलला कामावरून हटवण्यात आले. त्याच्यावर धान्याच्या हिशेबात तफावत निर्माण केल्याचा आरोप ठेवण्यात आला. त्याची खोली रिकामी करण्यास सांगण्यात आले. स्वयंपाकघरातील वही आणि फोनवरील काही नोंदीही गायब झाल्या.

क्लाराला आता आश्रमाच्या व्यवहारांबद्दल जाणून घ्यायचे होते. नीलने आधी दाखवलेल्या नोंदींमधून तिला कळले की अन्नसाठ्यातील तफावत ही एकट्या कर्मचा र्‍याची चूक नव्हती. स्थानिक कामगारांसाठी असलेला निधी आणि कंपनीच्या नोंदी यांत मोठे अंतर होते. आश्रमाची जमीन नव्या व्यावसायिक प्रकल्पासाठी वापरण्याचा प्रस्तावही तयार होत होता.

तिने कागदपत्रांच्या प्रती जमवल्या. नीलला भेटल्यावर त्याने तिला थांबवण्याचा प्रयत्न केला.

“तुला इथे राहण्याची गरज नाही,” तो म्हणाला. “तुझ्याकडे परतीचा मार्ग आहे.”

“म्हणूनच मी राहू शकते. माझ्याकडे निवड आहे.”

“आणि मला तुझ्यामुळे आणखी त्रास झाला तर?”

“मग आपण त्याबद्दल बोलू. पण तू माझ्यासाठी काय सहन करावं, हे मी ठरवणार नाही. आणि तू माझ्यासाठी काय करावं, हेही मी ठरवणार नाही.”

त्याने तिच्याकडे बराच वेळ पाहिले. तिच्या आवाजात आता पहिल्या दिवसांची असहायता नव्हती. ती त्याच्यावर प्रेम करते की नाही, याचे उत्तर तिलाही अजून पूर्णपणे माहीत नव्हते. पण ती स्वतःच्या भीतीला सत्य समजणे थांबवत होती.

नीलने तिचा हात धरला. त्यांच्यात पुन्हा तीच ओढ जागी झाली—एकमेकांच्या जवळ बसण्याची, बोलण्यापेक्षा स्पर्शातून आश्वासन मिळवण्याची. त्याने तिच्या बोटांवर ओठ टेकवले. ती त्याच्याकडे झुकली, पण या वेळी त्यांनी घाई केली नाही.

त्यांच्या जवळिकीला आता एक नवा अर्थ मिळत होता. ती आश्रमाविरुद्धची बंडखोरी नव्हती, पण कदाचित ते एकटेपणावरचे तात्पुरते औषधही असावे.

क्लाराने त्या रात्री आपल्या डायरीमध्ये लिहिले: “मी मुक्ती विकत घेऊ शकत नाही. पण माझ्या आयुष्याबद्दलचा निर्णय दुस र्‍याच्या हातात देणे थांबवू शकते.”

५.

नंतर एक दिवस क्लाराने आश्रमाच्या व्यवहारांबद्दलची कागदपत्रे काही पत्रकारांना पाठवली. नीलने स्थानिक कामगारांना एकत्र करून त्यांच्या पगाराच्या आणि निवासाच्या अटींबद्दल लेखी मागण्या तयार केल्या. जुन्या सचिवाला न वाचता सह्या केल्याचे मान्य करावे लागले. आश्रम व्यवस्थापनाने चौकशी सुरू असल्याचे सांगून काही व्यवहार थांबवले.

आश्रमातील शांतता मात्र बदलली होती. ती आता एकसारखी, तयार करून दिलेली घडवलेली शांतता नव्हती. भोजनगृहात कुजबुज वाढली होती. काही पाहुणे संतापले होते; काहींनी आपले पैसे परत मागितले. काही जण मात्र अजूनही गुरूच्या ध्वनिमुद्रित आवाजासमोर डोळे मिटून बसत होते. सत्य ऐकणे प्रत्येकाला शक्य असते; ते स्वीकारणे वेगळी गोष्ट असते.

क्लाराचा अभ्यासक्रम अपूर्ण राहिला. तिची ठेव परत मिळाली नाही. अठराशे डॉलरचे नुकसान तिच्या खात्यात स्पष्ट दिसत होते. पण आता ती त्या रकमेच्या बदल्यात काय मिळाले, याचा हिशेब करत नव्हती. तिने स्वतःचे छायाचित्र पुन्हा काढले होते—आरशासमोर उभी असलेली, थकलेली, डोळ्यांखाली काळी वर्तुळे असलेली, पण स्वतःकडे पाहण्यास तयार असलेली स्त्री.

निघण्याच्या आदल्या सकाळी ती गंगेच्या पाय र्‍यांवर नीलला भेटली. पाणी थंड होते. मंदिराच्या घंटा दूरवर वाजत होत्या. भसाड्या आवाजात लाऊडस्पीकरवरून बेसूर भजने एकमेकांवर आदळत होती. नीलच्या चेह र्‍यावर थकवा होता, पण त्याच्या नजरेत आता पूर्वीसारखी भीती नव्हती.

“तू पुन्हा येशील?” त्याने विचारले.

“मला माहीत नाही,” ती म्हणाली. “पण मी परत आले, तर माझ्या आयुष्यातून पळण्यासाठी नाही.”

नीलने तिचा हात हातात घेतला. “मग ते पुरेसं आहे.”

क्लाराने त्याला चुंबन दिले. त्यात मागच्या रात्रीची अगतिकता नव्हती. त्यात इच्छा होती, पण मालकी नव्हती; जवळीक होती, पण वचनांचा भार नव्हता. त्याने तिच्या गालाला स्पर्श केला आणि ती त्याच्याजवळ काही क्षण शांत उभी राहिली.

नंतर ती निघाली. नील तिच्या मागे गेला नाही. त्यांच्यातील नात्याला पुढे कोणते रूप मिळेल, हे अजून ठरलेले नव्हते.

क्लाराने अठराशे डॉलर देऊन जे विकत घेण्याचा प्रयत्न केला होता, ते तिला कोणत्याही अभ्यासक्रमाने दिले नव्हते. मुक्ती म्हणजे स्वतःच्या इच्छेकडे भीतीशिवाय पाहणे, तिच्यामुळे इतरांवर होणा र्‍या परिणामांची जबाबदारी स्वीकारणे आणि तरीही स्वतःचे आयुष्य दुस र्‍याच्या परवानगीवर न सोपवणे.

आश्रमाने तिला शांतता विकण्याचा प्रयत्न केला होता. मात्र गंगेच्या काठावर तिला स्वतःचा आवाज ऐकू आला आणि गंगा तशीच वाहत राहिली...