मोबाईलवर MBA

एखाद महिन्यापूर्वी फोनवर बोलताना धनंजयने “वापरलेला लॅपटॉप मिळेल का”, असं विचारलं.

धनंजय हा कातकरी वाडीतला माझा मित्र; कर्जतपासून साधरण दहा किलोमीटरवर असलेल्या डोणेवाडीतला. ही वाडी जांभिवली ह्या आमच्या गावाला लागून आहे. त्याची नोकरी सांभाळून तो सामाजिक कामात सक्रिय आहे. तो जवळपास १२ वर्षं त्याच्या वाडीत स्थानिक शालेय विद्यार्थ्यांना शिकवणी परवडत नाही म्हणून मोफत वर्ग चालवतो ; त्याच्यासारखाच, कर्जतच्या परिसरातला एक शिक्षित आदिवासी तरुणसुद्धा गेली दोन-एक वर्षं विद्यार्थीवर्गाला शिकवण्याचं काम करत आहे. साधारण दहा वर्षांपूर्वी धनंजय एका एनजीओतर्फे कर्जत तालुक्यतल्या नांदगावजवळ डामसेवाडीत शनिवार-रविवारी आसपासच्या ठाकर आणि कातकरी विद्यार्थ्यांना शिकवायचा. धनंजयने डामसेवाडी सोबतच, नांदगाव, झुगरेवाडी, बलीवरे, ऐनाची वाडी, चई चेवणे या दुर्गम भागांत सतत स्थानिक मुलांची व त्यांच्या पालकांची भेट घेतो; त्यांच्याशी बोलून, तांत्रिकदृष्ट्या समुपदेशन करून त्यांना शाळेत टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न करतो; आणि किमान शैक्षणिक साहित्य उपलब्ध होण्यासाठी मदत करतो. आर्थिक परिस्थिती आणि इतर अडचणींमुळे अनेक विद्यार्थ्यांनी शाळा सोडून दिली असती, ते आज पदवीधर झाले आहेत; व्यावसायिक अभ्यासक्रम शिकत आहेत. पण आजही ह्या भागातल्या विद्यार्थ्यांच्या आर्थिक विवंचना, पर्यायानं शैक्षणिक अडचणी कमी झालेल्या नाहीत.

धनंजयनं मागितलेला लॅपटॉप डामसेवाडीतल्या एम.बी.ए. करणार्‍या प्रवीण खंडवीला assignments आणि presentations करण्यासाठी हवा होता.

डामसेवाडी हे ठाकर लोकांचं गाव भीमाशंकर डोंगररांगांच्या पायथ्याशी. नांदगावपासून दोन किलोमीटर, आणि (मुंबई-पुण्यतल्या गिर्यारोहकांना सहसा परिचित असलेल्या) खांडसपासून अंदाजे आठ किलोमीटर अंतरावर आहे. ह्या गावात चाळीस-पंचेचाळीस घरं आहेत आणि वस्ती सुमारे अडीचशेच्या आसपास आहे. सध्या गावात फक्त चौथीपर्यंत शाळा आहे. पुढे शिकण्यासाठी विद्यार्थ्यांना किमान दोन किलोमीटर लांब नांदगावला किंवा साधारण पाच किलोमीटरवर एका आश्रमशाळेत जावं लागतं.

ढगात दिसेनाशा झालेल्या डामसेवाडीच्या जवळ असलेल्या भीमाशंकर डोंगररांगा

डामसेवाडी

दोन आठवड्यांपूर्वी मी जांभिवलीला जाणार असं ठरल्यावर, “आपण प्रवीणला भेटायला जाऊया”, असं मी धनंजयला सुचवलं. त्यानं तयारी दाखवली

हरेश वाघे हा धनंजयचा मित्रसुद्धा आमच्याबरोबर डामसेवाडीला यायला तयार झाला. हरेश इंग्रजी विषयाचा पदवीधारक आहे; त्यानं पाच वर्षं इंग्रजी विषय शाळेत शिकवला आहे आणि सध्या तो कातकरी समाजाच्या प्रश्नांवर काम करतो.

आम्ही तिघे डामसेवाडीत शिरत असताना धनंजयनं मला आणि हरेशला शाळेची पडकी वास्तू दाखवली. धनंजय पूर्वी ह्याच शाळेत शिकवायचा. ह्या बैठ्या वास्तूवरचे पत्रे व त्यांच्या कैच्या - छपराचे आधार - गायब होत्या. हे पाहून मला थोडं आश्चर्य वाटलं. हरेश आत्तापर्यंत बर्‍याच वाड्या आणि वस्त्या फिरलेला असल्यमुळे त्याला त्यात काही नवल वाटलं नाही. हरेश फक्त मुंबईजवळच्या ठाणे, रायगड किंवा पालघरच नाही तर चंद्रपूर, गडचिरोली आणि महाराष्ट्राच्या इतर मागास भागांमध्येही फिरलेला आहे.

साधारण वीस वर्षांपूर्वी मी मोरबे धरण प्रकल्पात घरं आणि जमिनी गेलेल्या काही ठाकर लोकांना गिर्यारोहणाच्या निमित्तानं भेटलो होतो. कातकरी लहानपणापासून जवळून पाहिले असले तरी ठाकर जमात आणि त्यांच्याबद्दल काहीच मला माहीत नव्हतं. रायगड जिल्ह्यत ह्या जमातीचे लोक आहेत एवढीच माहिती होती. धनंजयचे काही ठाकर मित्र मला माहीत आहेत.

प्रवीण नववीत असताना त्याची शाळा सुटली असती, असं धनंजय म्हणाला. प्रवीणला त्या काळी फिट यायच्या; त्यात त्याच्या घरची आर्थिक स्थिती तोळामासाच होती. त्याचे वडील एकटे कमावणारे. घरात पाच-सहा लोक. प्रवीणच्या आईची तब्येत पूर्वीपासून ठीक नसते. प्रवीणच्या मेंदूत गाठ होती आणि कर्जतच्या परिसरात त्याचं बराच काळ योग्य निदान झालं नाही. नंतर मुंबईला के.ई.एम. रुग्णालयात त्याचं योग्य निदान आणि उपचार झाले. प्रवीण आजारातून बरा झाला आणि पुढे शिकला. सकाळी कॉलेजात जायचं आणि संध्याकाळी पाच-सहा वाजल्यापासून ते रात्री बारा-एक वाजेपर्यंत हॉटेलमध्ये काम करायचं असा दिनक्रम सांभाळून, आणि आश्रमशाळेत राहून प्रवीण पदवीधर झाला.

पावसाळा सुरू असताना डामसेवाडीपर्यंत जाणारा रस्ता तसा बरा होता, डांबरी व मधेमधे खड्डे पडलेला. रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना दाट झाडी आहे. असाच रस्ता डामसेवाडी गावातून जातो. आम्ही प्रवीणच्या घरासमोर गाडी उभी केली. गावात शिरतानाच वसंत भेटला. वसंत प्रवीणचा चुलत भाऊ. तो बारावी पास आहे. लाॅकडाऊन सुरू झाल्यावर त्याची नोकरी सुटली होती, पण आता तो मुरबाडला कामाला जातो.

डामसेवाडी

आम्ही प्रवीणच्या घरी पोहोचताच धनंजयला भेटायला त्याचा जुना विद्यार्थीवर्ग आला. त्यांपैकी योगेश एम. ए. करतो आणि सध्या शाळा बंद असल्यामुळे गावातल्या शाळकरी विद्यार्थ्यांना शिकवतो. तो पुढे काही स्पर्धापरीक्षा देण्याची त्याची इच्छा आहे. योगेशला वेळ नसेल त्या दिवशी प्रवीण शिकवतो.

तेवढ्यात वसंताची बहीण ज्योत्स्ना चहा घेऊन आली. ती गावातच शिंप्याचा व्यवसाय करते. प्रवीणशी बोलताना समजलं की त्यानं एम. बी. ए. करण्यासाठी कर्ज घेतलं आहे. तो शिक्षणासाठी नेरळच्या आश्रमशाळेत राहायचा आणि डोंबिवलीला कॉलेजला जायचा. पण करोनाचा फेरा आल्यापासून तो घरीच आहे. गावात ४ Gची रेंज येते, त्यामुळे तो त्याच्या मोबाईलवरून कॉलेजचे क्लास करू शकतोय. तो assignments आणि presentations सुद्धा त्याच मोबाईलवर करून शिक्षकांना पाठवतॊ.

डामसेवाडी गाव

डामसेवाडीत एकही संगणक नाही. माझ्या अंदाजाप्रमाणे भारतातल्या बहुतेक सर्व खेडेगावांची अशीच परिस्थिती असावी. डोणेवाडीत एकच संगणक आहे, धनंजयच्या एका मित्राचा वापरून झाल्यावर त्यानं दिलेला, आठ वर्षं जुना!

गेली किमान दहाएक वर्षं माझ्याकडे, माझ्यासाठी किमान एक लॅपटॉप असतो. ऑफिसचा एक आणि घरचा एक, हेही माझ्यासारख्या घरांत फार नवीन नाही. प्रवीणसारख्या मुलांना मात्र जेमतेम फोनवर भागवायला लागतंय. माझ्या ताटातलं थोडं काढून त्यांना दिलं तर मी उपाशी राहणार नाहीये, पण प्रवीण, आणि त्याच्यासारख्या अनेकांसाठी त्याचा फायदा खूपच जास्त आहे. करोनाच्या भीतीपोटी सगळं जग बंद असताना, ह्या नाही-रे वर्गाला त्याचा सगळ्यात जास्त आणि दीर्घकालीन त्रास होणार आहे. काही कोटी विद्यार्थी संगणक अथवा मोबाईल ह्या सुविधा नसल्यामुळे ऑनलाईन शिक्षणापासून वंचित राहत आहेत, त्यांत हे विद्यार्थी सुद्धा येतात; शाळा बंद असल्यामुळे हे विद्यार्थी शाळाबाह्य होऊ नयेत, आणि शाळेत आणि जगातही टिकून राहावेत ह्यासाठी आपण काही करण्याची गरज आहे.

सध्या प्रवीणच्या लॅपटॉपसाठी धनंजय पवार काही जुळवाजुळव करत आहे; मी माझ्या परीनं त्याला मदत करत आहे.