रमेश मंत्री : हास्य, प्रवास आणि प्रचंड लेखनशक्तीचा अविस्मरणीय लेखक

मराठी साहित्यात काही लेखक असे असतात की ज्यांचे नाव घेतले की एखादा विशिष्ट रस, विशिष्ट वातावरण आणि विशिष्ट स्वभाव लगेच आठवतो. रमेश मंत्री हे असेच लेखक. त्यांच्या नावाशी प्रवासवर्णन, विनोद, खुसखुशीत निरीक्षणशक्ती, अफाट लेखन आणि वाचकांशी थेट संवाद साधणारी शैली या गोष्टी कायमच्या जोडल्या गेल्या आहेत. त्यांच्या स्मृतिदिनी त्यांची आठवण काढणे म्हणजे केवळ एका लेखकाला अभिवादन करणे नव्हे; तर मराठी वाचनसंस्कृतीतील त्या आनंदी, जिज्ञासू आणि माणसांकडे प्रेमाने पाहणाऱ्या प्रवाहाला वंदन करणे होय.

रमेश मंत्री यांचा जन्म ६ जानेवारी १९२५ रोजी कोकणातील झाराप या गावी झाला. त्यांचे मूळ नाव रमेश शंकर कुळकर. पुढे ते मंत्री घराण्यात दत्तक गेल्याने त्यांचे नाव रमेश राजाराम मंत्री झाले. त्यांचे शिक्षण कोल्हापूर येथे झाले. एम.ए.चे शिक्षण सुरू असतानाच त्यांचा लेखनाकडे ओढा निर्माण झाला आणि स्थानिक वृत्तपत्रांमधून त्यांनी लिहायला सुरुवात केली. पुढे त्यांनी ‘पुढारी’ या दैनिकात सहसंपादक म्हणूनही काम केले. पत्रकारितेचा हा पाया त्यांच्या पुढील लेखनासाठी अत्यंत महत्त्वाचा ठरला. कारण पत्रकारितेमुळे माणसं, प्रसंग, भाषा, समाज आणि दैनंदिन जीवनातील विसंगती याकडे पाहण्याची त्यांची दृष्टी अधिक तीक्ष्ण झाली.

वृत्तपत्र व्यवसायाचे आधुनिक शिक्षण घेण्यासाठी ते इंग्लंडला गेले. पुढे १९५८ ते १९७८ या काळात ते अमेरिकन सरकारच्या माहिती खात्यात अधिकारी म्हणून कार्यरत होते. या निमित्ताने त्यांना जगभर प्रवास करण्याची संधी मिळाली. प्रवास ही अनेकांसाठी केवळ ठिकाणे पाहण्याची गोष्ट असते; पण रमेश मंत्रींसाठी प्रवास म्हणजे माणसं समजून घेण्याची, संस्कृती अनुभवण्याची आणि भाषेच्या माध्यमातून जगाला वाचकांसमोर जिवंत करण्याची संधी होती. म्हणूनच त्यांच्या प्रवासवर्णनांमध्ये केवळ स्थळांची माहिती नसते; तिथे वास असतो, आवाज असतो, तिथल्या लोकांचे बोलणे असते, हवामान असते, आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे लेखकाची प्रसन्न उपस्थिती असते.

‘थंडीचे दिवस’, ‘सुखाचे दिवस’, ‘नवरंग’ यांसारख्या त्यांच्या प्रवासवर्णनांनी मराठी वाचकांना परदेश, प्रवास आणि जग पाहण्याचा एक वेगळा अनुभव दिला. त्यांच्या लेखनातील वैशिष्ट्य असे की ते माहिती देताना व्याख्यान देत नाहीत, आणि विनोद करताना विषयाची थट्टा करत नाहीत. ते वाचकाला सोबत घेऊन चालतात. एखाद्या शहरातील रस्ता, विमानतळावरची गडबड, हॉटेलातील प्रसंग, नव्या देशातील सवयी, भाषेतील फरक किंवा एखाद्या व्यक्तीचे विलक्षण वागणे—हे सर्व ते अशा प्रकारे रंगवतात की वाचकाला आपणही त्या प्रवासात सहभागी झालो आहोत असे वाटते.

रमेश मंत्रींच्या लेखनातील आणखी एक मोठी ओळख म्हणजे त्यांचा विनोद. त्यांचा विनोद बोचरा, कटू किंवा अपमानकारक नव्हता. तो गालावर हलकेच हसू उमटवणारा होता. विनोदाच्या नावाखाली कडवटपणा निर्माण करणे त्यांना मान्य नव्हते. त्यांच्या लेखणीतून निघणारे हास्य हे माणसांच्या दोषांवर हसताना माणसांवर प्रेम करायला शिकवणारे होते. ‘सह्याद्रीची चोरी’, ‘सचिवालयात हत्ती’, ‘ओठ सलामत तो’, ‘थट्टा मस्करी’, ‘चोरांचा सौजन्य सप्ताह’ अशी त्यांची अनेक पुस्तके त्यांच्या विनोदी लेखनशक्तीची साक्ष देतात. त्यांनी कल्पनारम्य विनोदी परिस्थिती निर्माण करून मराठी वाङ्मयात ‘विनोदी फॅन्टसी’चा वेगळा आयाम आणला.

त्यांनी जेम्स बॉंडच्या धर्तीवर निर्माण केलेली ‘जनू बांडे’ ही विडंबनात्मक व्यक्तिरेखा त्यांच्या विनोदबुद्धीचे उत्तम उदाहरण आहे. विडंबन करणे सोपे वाटते, पण खरे विडंबन तेव्हाच जमते जेव्हा मूळ प्रकाराची जाण असते आणि त्याचवेळी त्याच्या मर्यादांवर हसण्याची ताकदही असते. मंत्रींची ही ताकद विलक्षण होती. ते वाचकाला हसवतात, पण त्याचवेळी वाचकाला समाजातील अजबपणा, प्रशासनातील विसंगती, मध्यमवर्गीय मनातील भीती, आणि माणसांच्या सवयी यांचे सूक्ष्म दर्शनही घडवतात.

त्यांचे लेखन अफाट प्रमाणात आहे. शंभराहून अधिक पुस्तके त्यांच्या नावावर आहेत, आणि १९७९ या एकाच वर्षात ३४ पुस्तके प्रकाशित होण्याचा विक्रम त्यांच्या नावाशी जोडला जातो. हा आकडा ऐकताना आश्चर्य वाटते; पण यामागे केवळ वेग नव्हता, तर शिस्त होती. दररोज ठराविक वेळ एकाग्रतेने लिहिण्याची त्यांची सवय होती. लेखक म्हणून प्रतिभा महत्त्वाची असतेच, पण त्या प्रतिभेला लेखनशिस्तीची जोड मिळाली तरच मोठे काम उभे राहते. रमेश मंत्रींच्या बाबतीत हे प्रकर्षाने दिसते. त्यांनी प्रवासवर्णने, विनोदी लेखन, कथालेखन, व्यक्तिचित्रे, गप्पांचे साहित्य अशा अनेक प्रकारांना स्पर्श केला.

त्यांचे व्यक्तिचित्रणात्मक लेखनही लक्षात ठेवावे असे आहे. ‘मुलखावेगळी माणसं’, ‘अशी असतात एकेक माणसं’, ‘तुमच्या पायी ठेविले मन’ यांसारख्या पुस्तकांतून त्यांनी माणसांकडे बारकाईने पाहण्याची आपली क्षमता दाखवली. एखादी व्यक्ती मोठी आहे म्हणून तिचे वर्णन करणे आणि एखाद्या साध्या माणसातले वैशिष्ट्य शोधणे या दोन गोष्टी भिन्न आहेत. मंत्रींची ताकद दुसऱ्या प्रकारातही होती. त्यांना माणसांत रस होता. त्यांच्या लेखनात माणूस कधी हास्यास्पद दिसतो, कधी विलक्षण, कधी प्रेमळ, कधी गोंधळलेला; पण तो कधीही पूर्णपणे नाकारलेला दिसत नाही.

रमेश मंत्रींचे साहित्यिक योगदान केवळ पुस्तकांपुरते मर्यादित नव्हते. मुंबई मराठी साहित्य संघातील ‘साहित्यिक गप्पा’ हा अभिनव कार्यक्रम त्यांच्या प्रयत्नांतून सुरू झाला असे मानले जाते. म्हणजेच ते फक्त लिहिणारे लेखक नव्हते, तर साहित्यिक संवादाला व्यासपीठ देणारे व्यक्तिमत्त्वही होते. वाचक, लेखक, कलाकार आणि रसिक यांच्यातील नाते जपणे, साहित्याला अधिक बोलके आणि लोकाभिमुख करणे, हा त्यांच्या वृत्तीचा भाग होता. पुढे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद त्यांनी भूषविले, हे त्यांच्या साहित्यिक कार्याला मिळालेले मोठे मानचिन्ह होते.

रमेश मंत्री हे नाव उच्चारले तरी नकळतपणे आपल्या मनात एखाद्या हत्तीची प्रतिमा उभी राहते. रमेश मंत्रींची तुलना हत्तीशी करायची झाली तर ती केवळ देहबोलीच्या अर्थाने नव्हे, तर साहित्यिक व्यक्तिमत्त्वाच्या व्यापकतेच्या अर्थाने करावी लागेल. हत्ती शांतपणे चालतो, पण त्याची चाल भव्य असते; तो गोंधळ घालत नाही, पण त्याची उपस्थिती जाणवते; त्याची स्मरणशक्ती प्रसिद्ध असते, आणि त्याच्या पावलांनी वाट निर्माण होते. रमेश मंत्रींचे लेखनही तसेच होते. त्यांनी गर्जना करून साहित्यविश्वात प्रवेश केला नाही; पण शांत, सातत्यपूर्ण आणि प्रचंड श्रमांनी त्यांनी स्वतःची पायवाट निर्माण केली. हत्ती जसा जंगलात मार्ग काढतो, तशी त्यांनी विनोद, प्रवासवर्णन आणि व्यक्तिचित्रण या क्षेत्रांत वाचकांसाठी नवी वाट खुली केली. त्यांच्या लेखनाची स्मरणशक्तीही हत्तीप्रमाणे मोठी होती—प्रवासातील तपशील, माणसांचे हावभाव, विसंगती, प्रसंग, वातावरण हे सर्व त्यांनी मनात साठवले आणि शब्दांतून पुन्हा जिवंत केले.

आज त्यांच्या स्मृतिदिनी आपण त्यांना आठवतो, कारण त्यांनी मराठी वाचकाला आनंद दिला, जग दाखवले, माणसांकडे प्रेमाने पाहायला शिकवले आणि लेखनशिस्तीचे उदाहरण घालून दिले. त्यांच्या साहित्याकडे पाहताना एक गोष्ट स्पष्ट जाणवते—हास्य हे हलके असले तरी हास्यलेखन हलके नसते. त्यासाठी निरीक्षण, संवेदनशीलता, भाषेवरील पकड आणि माणसांच्या स्वभावाचा खोल अभ्यास लागतो. रमेश मंत्रींकडे हे सर्व होते. म्हणूनच ते आजही आठवतात. त्यांच्या लेखनातील प्रसन्नता, प्रवासातील जिज्ञासा आणि विनोदातील माणुसकी मराठी साहित्याला लाभलेली एक मोठी देणगी आहे.