खगोलशास्त्राविषयी

ह्या लिखाणामुळे खगोलशास्त्रा विषयी अधिक माहिती मिळेल असे वाटते.

आयुकाच्या चकपक इमारती, त्या इमारतींपुढे मोठे लॉन, पुण्यात २००६-०७ मध्ये पाणीटंचाई असताना लोक टँकरचे पाणी पीत असताना तिथल्या लॉनसाठी भरमसाठ पाणी वापरणे हे निदान नारळीकरांसारख्याला तरी शोभणारे नव्हते असे मला वाटते.
तुमचे मत काय?

हे वाक्य लेखात नसते तरी चालले असते. रादर नसायलाच हवे होते.

अंतराळशास्त्र, खगोलशास्त्र वा अवकाशविज्ञान काही म्हणा. दूरच्या तार्‍यांच्या अभ्यासाचा उपयोग काय?
कोणत्याही विज्ञानाच्या शाखेचा उपयोग व्हावा म्हणून अभ्यास केला जावा असे मला नाही वाटत. गरज ही शोधांची जननी असली तरी सुद्धा.
खगोलशास्त्राचा उपयोग आज लगेच दृश्य नाही दिसणार. पण जेव्हा पृथ्वीवर एखादा लघुग्रह वा धूमकेतू आदळेल त्यावेळी कित्येक दिवस आधी याची माहिती याच शास्त्रामुळे मिळाल्यामुळे मानव व इतर प्रजाती वाचवण्यासाठी ठोस भूमिका भविष्यात घेता येईल.
आजचे तंत्रज्ञान तुलनेने प्रायोगिक अवस्थेत आहे. जेव्हा चंद्र व मंगळ या ग्रहांवर भविष्यात मानवांची वस्ती होईल त्यावेळी या शास्त्राच्या अभ्यासासाठी १००-१५० वर्षे झिजवलेल्या सर्व शास्त्रज्ञांच्या योगदानाची प्रकर्षाने आठवण होईल व त्यांची स्मारकेही कदाचित तेव्हा उभारली जातील. तेव्हा खर्चिक आहे म्हणून त्या शास्त्राचा अभ्यास न करणे हे थोडे प्रगतीसाठी मारकच होईल.
दुसरे असे की हबल टेलिस्कोप अंतराळात पाठवल्यापासून अवकाशाचा आजपर्यंत कधीही नव्हता तेवढा स्पष्ट व दूरवर वेध घेता येऊ लागला आहे. या निरिक्षणांचा उपयोग भविष्यात खचितच होणार आहे. कारण आपण जे विश्व पहातो आहोत ते लाईव्ह नाहिये.
तुम्ही म्हटल्याप्रमाणे ५०० प्रकाशवर्षे दूर असलेल्या आकाशगंगेचे आजचे दृश्य प्रतिबिंब म्हणजे आपल्या आजच्या हिशोबाने ती ५०० वर्षांपूर्वीची आकाशगंगा दिसत असते.

विज्ञानाच्या अनेक शाखा प्रगती करत आहेत. नवे नवे तंत्रज्ञान उदयास येत आहे. अशा परिस्थितीत जैव तंत्रज्ञानाने उद्या माणसाचे आयुष्य १००० वर्षे ते २००० वर्षे लांबवण्यात यश मिळवले तर? मंगळ व चंद्र यांच्याहीपेक्षा मोठमोठ्या ट्रिपा भविष्यात मानव करु शकेल. त्यावेळी खगोलशास्त्राच्या आत्तापर्यंत केलेल्या अभ्यासाचे महत्त्व काय असेल हे तुम्हीच सांगा :)

राहिले अवांतरः

पुण्यात २००६-०७ मध्ये पाणीटंचाई असताना लोक टँकरचे पाणी पीत असताना तिथल्या लॉनसाठी भरमसाठ पाणी वापरणे हे निदान नारळीकरांसारख्याला तरी शोभणारे नव्हते असे मला वाटते.

यावर मला असे वाटते की हा प्रशासनिक भाग आहे. पुणे विद्यापीठाच्या परिसराचे नियोजन हा काही नारळीकरांसारख्या वैज्ञानिक धोरणांचे नेतृत्त्व करणार्‍या शास्त्रज्ञांचा विषय नसावा असे मला वाटते. कोणत्याही कार्यक्षेत्रात - खास करुन रिसर्च जेथे होतो तेथे - प्रसन्न वातावरण खूप मोठा परिणाम करते. त्यासाठी विद्यापीठाच्या प्रशासनाने टवटवीत व हिरवागार परिसर निर्माण करण्यासाठी जे काही केले त्यात त्रुटी असल्या तर त्यांच्या निदर्शनास आणून देता येतील. आणि त्यासाठी काही पावले उचलणे गरजेचे असेल तर ते विद्यापीठाचे कुलगुरु नक्कीच उचलू शकतील.

>>गणित्/भौतिकशास्त्र इत्यादी क्षेत्रे "शास्त्रे" म्हणून पुढे का आली? कारण त्यातील तत्वांचा वापर करून अनेक नवी दैनंदिन जीवनात उपयोगी पडणारी उपकरणे बनविता येतात आणि त्यांचा कमर्शिअल वापरही करता येतो.

इथेच चुकलात. गणितातल्या पुष्कळशा संशोधनाचा दैनंदिन आयुष्यात अजिबात उपयोग नसतो. आणि तरीही गणिताला एक ज्ञानशाखा म्हणून मान्यता आहे. गणितज्ज्ञ आणि भौतिकशास्त्रज्ञ गाऊसच्या एका वक्तव्यानुसार तर गणित ही शास्त्रांची सम्राज्ञी आहे. विख्यात गणितज्ज्ञ हार्डी यानं लिहिलेलं 'अ मॅथेमॅटिशियन्स अपॉलॉजी' हे पुस्तक वाचावं अशी शिफारस करेन. त्याविषयीच्या विकीपानातलं हे उद्धृत पुस्तक लिहिण्यामागची हार्डीची प्रेरणा सांगतं -

at the start of the Second World War, Hardy, a committed pacifist, wanted to justify his belief that mathematics should be pursued for its own sake rather than for the sake of its applications. He wanted to write a book in which he would explain his mathematical philosophy to the next generation of mathematicians; that would defend mathematics by elaborating on the merits of pure mathematics solely, without having to resort to the attainments of applied mathematics in order to justify the overall importance of mathematics; and that would inspire the upcoming generations of pure mathematicians.

Hardy contends that if useful knowledge is defined as knowledge which is likely to contribute to the material comfort of mankind in the near future (if not right now), so that mere intellectual satisfaction is irrelevant, then the great bulk of higher mathematics is useless.

विज्ञानाचे मुख्य उद्दीष्ट हे 'युटिलिटि' नसून 'अज्ञान दूर करणे' पक्षी माहित नसलेल्या गोष्टी कमी करणे अर्थात 'ज्ञान मिळवणे' आहे. त्या ज्ञानातून तयार होणारी मानवोपयोगी उपकरणे वगैरे - म्हणजेच त्या विज्ञानाची युटिलिटि - हा परिणाम आहे, उद्देश नव्हे.
(युटिलिटिसाठी एखाद्या विज्ञानाचा अभ्यास करणं म्हणजे अपत्यप्राप्तीसाठी लग्न करण्यासारखं झालं. ;)

तेव्हा एखादे विज्ञान दैनंदिन जिवनात तितकेसे उपयुक्त नाही म्हणून त्यात रस असणार्‍यांनी ते शिकूच नये असे म्हणणे अन्यायकारक तर वाटतेच शिवाय 'विज्ञानाच्या' उद्दीष्टांशी फारकत घेणारे वाटते.

दुसरी दुय्यम गोष्ट तुम्ही ज्याचा उल्लेख करताय त्याला 'कॉस्मॉलॉजी' म्हणतात. त्याला स्वत: नारळीकर पूर्ण (डेव्हलप्ड) विज्ञान म्हणण्यास तयार नाहित (असे त्यांनी नुकतेच आमच्या हाफिसात झालेल्या भाषणात सांगितले). त्यात अधिक संशोधन करायचे - माणसाचे अज्ञान दूर करण्यासाठी- तर सद्य आर्थिक व्यवस्थेनुसार त्यात गुंतवणूक करणे गरजेचे वाटते. 'अ‍ॅस्ट्रोफिजिक्स' ही फिजिक्स चीच एक शाखा झाली. तुम्हाला एकूणच भौतिक शास्त्राचा अभ्यास करण्यास प्रत्यवाय नसल्याने 'अ‍ॅस्ट्रोफिजिक्स' चा भ्यास करणे आणु त्यात पैसे गुंतवणे यावरही आक्षेप नसेल असे समजतो.

असो. धाग्यावर पुढे तर्कशुद्ध चर्चा झाली तर भाग घेईनच, अन्यथा इत्यलम्

हाच प्रश्न इतिहास, भाषाशास्त्र, आणि मानव्य शास्त्रांतील सर्वच ज्ञानशाखांबद्दल विचारला तर?????????

वरील लेख वाचून असे म्हणावेसे वाटते की भारतीय लोकांची मानसिकता बदलली पाहिजे. विज्ञानाची खरी आवड किती लोकांना असते? बरेचसे विद्यार्थी केवळ ,जास्त पगाराची नोकरी मिळेल या आशेने विज्ञान शाखेत प्रवेश घेतात. त्यांतसुद्धा कुठल्या लाईनमधे जास्त पैसे कमावता येतील हेच उद्दिष्ट डोळ्यासमोर असते. खरी ज्ञानलालसा जोपासायला समाजात स्वास्थ्य पाहिजे. ते नष्ट होत चालले आहे. रेसमधे धावता धावता जे हाताला लागेल ते धरुन ठेवण्याचे वृत्ती वाढत आहे. आपली खरी आवड काय, याचा विचार करुन जर करियर केली तर त्या विषयात सहज निपुण होता येते.
खरा विज्ञानप्रेमी हा, कधी फायद्या-तोट्याचा विचारच करणार नाही.

मुद्दा समजून घेण्यासाठी:
खगोलशास्त्रावर थोडेसुद्धा पैसे खर्च करण्याबाबत प्रश्नचिन्ह आहे की भरमसाठ पैसे खर्च करण्याबाबत प्रश्नचिन्ह आहे?

राधिका

क्वांटम मेकॅनिक्समध्ये रुदरफोर्ड, बोहर, क्यूरी, मॅक्स प्लँक यांनी जे काम केले तेव्हा त्यात कुठल्याही उपयुक्ततेचा (अणूची रचना जाणणे या कुतुहलाखेरीज) अंश नसणार. पण त्याच कामातून पुढे इलेक्ट्रॉनिक्स वगैरे शाखा उदयास येऊन प्रगती झालेली आहे.

>>कदाचित सुरवातीच्या काळात अशा शाखा नुसत्या थिअरी म्हणून आल्या असतील.पण त्यांचा खरा विकास झाला कुठलेतरी कमर्शिअल अ‍ॅप्लिकेशन झाल्यावरच.

ह्यालाच आधार नाही. ज्याचं काहीही व्यावसायिक उपयोजन माहीत नाही अशा गोष्टींमागे धावण्याची प्रेरणा काही माणसांत असते. ह्यासाठीच हार्डीचं उदाहरण दिलं होतं. नंबर थियरीचं उपयोजन आहे अथवा नाही यानं हार्डीला काहीही फरक पडत नव्हता. किंबहुना ज्या क्षेत्रांना व्यवहाराचा स्पर्श नाही अशी गणितातली क्षेत्रं तो शुध्द मानत होता.

वरच्या प्रतिसादांमधे मला म्हणायचं आहे त्यातल्या बर्‍याचशा गोष्टी आहेत, काही वेगळं वाटतं तेवढंच लिहीते.

१. मागणी तसा पुरवठा. मग मागणी कसलीही का असेना! आपल्या घरात टांगता येणार नाही, आपल्याला क्रेडीट मिळणार नाही तरीही फेसबुकावर सुंदर फोटोंना मागणी असते. तसा पुरवठा होतो. खगोलशास्त्राची मागणी आहे, पुरवठा करण्याचा यथाशक्ती प्रयत्न होतो. शांपू, क्रेडीट कार्ड्स, विविध दारूचे ब्रांड्स सर्वांच्या जशा जाहिराती बघतो आणि कधीकधी करमणूकही होते, तशाच खगोलशास्त्राच्या जाहिराती बघून लोकांची करमणूक होते. हे कार्यक्रम बघून प्राथमिक शाळांमधल्या मुलांना ब्लॅक होल म्हणजे काय ते समजून घ्यायचं असतं आणि अ‍ॅस्ट्रनॉमर किंवा अ‍ॅस्ट्रनॉट बनायचं असतं.
'आयुका'सारख्या संस्था या पुरवठादार असतात. त्यातही पॅट्रिक आणि इतर ब्रिटीश, अमेरिकन अभ्यासकांनी जसं काम केलं आहे ते करण्यात आपण कमी पडलो आहोत असं दिसतंय. नारळीकर एकटे (आणि नेहरू तारांगण, इतर हौशी लोकांच्या संस्थाही) कमी पडले. नाही तर "उपयोग काय?" असे प्रश्न पडले नसते. आयुकात एखाद्या शुक्रवारी किंवा आयुकाच्या समोरचा रस्ता ओलांडला तर 'एन.सी.आर.ए.' आहे, तिथे 'विज्ञान दिना'ला जाऊन पहा. लोकांना किती कुतूहल असतं ते दिसेल.
नाहीतर मोठमोठी मंदिरं आणि चर्चेसतरी का बांधतात? (सुंदर बांधकामाला माझा व्यक्तिशः विरोध नाही, मला आवडतातच.) देव काय तिथे मंदिरांत आणि चर्चमधे असतो का?

२. वेद, बायबल, इतर धर्मग्रंथ लिहीणार्‍यांचा खगोलशास्त्राचा अभ्यास, आज सामान्य हौशी अभ्यासकाचा असतो तेवढाही नसेल. तरीही ते लोकं विश्व कसं आहे, कसं तयार झालं वगैरेंच्या गप्पा मारतात. एवढंच नाही लोकं त्या भूलथापांना बळी पडतात. या लोकांनी खोटंनाटं बोलून लोकांना फसवू नये म्हणून तरी खगोलशास्त्राच नाही तर विज्ञानाच्या सर्व शाखांमधे संशोधन होत राहिलं पाहिजे. होत राहिला पाहिजे. आपण कोण, काय, कसे या प्रश्नांची उत्तरं कोणत्यातरी दोन हजार वर्ष जुन्या ग्रंथात लिहीली आहेत म्हणून प्रमाण मानली जाऊ नयेत. अभ्यास करून ही उत्तरं आपण मिळवावीत, रिफाईन करत रहावीत.

सध्या आयुका गुरूत्वाकर्षणासंबंधी प्रयोगांमधे भाग घेते आहे. ग्रॅव्हीटॉन्स शोधणे हे या प्रयोगाचं एक काम आहे. सायफाय मालिका, चित्रपट बघणार्‍यांना ग्रॅव्हीटॉन्सचं महत्त्व वेगळं सांगण्याची आवश्यकता नसावी.

काही तपशीलातल्या सुधारणा:
चंद्र, मंगळावर यानं पाठवणं हा अभ्यास खगोलशास्त्र, खगोलभौतिकीत मोडत नाही. चंद्र आणि मंगळाचा अभ्यास खगोलशास्त्रांतर्गत होतो. यानं पाठवणं हे एरोनॉटीक्सच्या भागात येतं.
आपल्यापासून सर्वात जवळ असणारी दीर्घिका (galaxy) २२ लाख प्रकाशवर्ष लांब आहे, ५०० नाही. पण तारे कसे जन्माला येतात, मरतात याचा अभ्यास आपण आपल्या दीर्घिकेतच करू शकतो. आपल्यापासून ६५ प्रकाशवर्ष अंतरावर रोहिणी नावाचा तारा आहे आणि तो मृत्युपंथाला लागलेला आहे.
बहुदा २००६-०७ च्या सुमारास नारळीकर आयुकाचे डायरेक्टर नव्हते, ते तोपर्यंत सेवानिवृत्त झाले होते.

अशा संशोधनसंस्थांमधे नोकरी करा किंवा तिथे नोकरी करणार्‍यांना मित्र बनवा. मग दुष्काळी परिस्थितीत गवताला पाणी घालण्यावरून कोण तक्रारी करतं आणि कोण नाही याचेही तपशील समजतील. ती वेगळीच गंमत आहे.

खगोलशास्त्राच्या प्रत्यक्ष उपयोजनाचे एक उदाहरण.

टायको ब्राहे हा हाडाचा अवकाश निरीक्षक होता. त्याची निरीक्षणे वापरून योहान केपलरने आपले ग्रहांचे गतिविषयक नियम मांडले. आपला गुरुत्वाकर्षणाचा सिद्धांत मांडण्यासाठी न्युटनला केपलरच्या नियमांचा भरपूरच उपयोग झाला. आता गुरुत्वाकर्षणाच्या सिद्धांताशिवाय काय काय अडले असते हे वेगळे सांगायची गरज नाही.

मी स्वतः एका अत्यंत प्रॅक्टिकल अशा क्षेत्रात कामाला असल्यामुळे मला असे प्रश्न कोणी विचारत नाही आणि माझे क्षेत्र रेलेव्हन्ट कसे आहे याचे समर्थनही मला करावे लागत नाही :) असो जोक्स अपार्ट एके काळी मलाही खगोलशास्त्राची आवड होती.पण नंतरच्या काळात या विषयाशी संपर्क तुटला या कारणाने म्हणा की अन्य कोणत्या कारणाने म्हणा ती आवड कमी झाली.बी-स्कूलमध्ये असताना स्ट्रॅटेजी हा एक महत्वाचा विषय आम्हाला होता.त्याचे मुख्य तत्व म्हणजे कोणतीही कंपनी सगळ्या गोष्टी करू शकत नाही तेव्हा नक्की कोणत्या गोष्टी कराव्यात हे ठरवायला हवे.हेच तत्व प्रत्येक व्यक्तीलाही लागू पडते.आपण सगळ्या विषयांमधील ज्ञान घेऊ शकत नाही तेव्हा आपली आवड आणि नैसर्गिक कल (जो आपल्यालाच माहित असतो) लक्षात घेता आपल्याला नक्की काय करायचे आहे हे ठरवायला हवे.आपण जेव्हा एखादी गोष्ट करायचे ठरवतो तेव्हाच इतर कोणत्या गोष्टींवर लक्ष केंद्रित करायचे नाही हे पण आपोआप ठरविले जाते.तेव्हा माझ्यासाठी करायच्या गोष्टी म्हणजे अर्थशास्त्र आणि फायनान्स.आणि ज्या गोष्टींवर थोडे लक्ष केंद्रित करायचे अशा गोष्टी म्हणजे राजकारण आणि इतिहास.विरंगुळा म्हणून मधूनमधून गाणी ऐकणे हे पण आलेच.पण बाकीच्या गोष्टी माझ्यासाठी नाहीत (किंवा मी त्या गोष्टींसाठी नाही).अर्थातच खगोलशास्त्र माझ्यासाठी नाही :) असो.

खगोलशास्त्र माझ्यासाठी नसले तरी काही प्रश्न नक्कीच पडतात.वर चर्चेत आणि प्रतिसादांमध्ये म्हटल्याप्रमाणे एखादी गोष्ट आज केली जात आहे त्या गोष्टीचे परिणाम लगेच समोर दिसत नाहीत.(ही गोष्ट विशेषत्वाने खगोलशास्त्राला लागू पडेल).कदाचित ते आपल्या जीवनकाळात दिसणारही नाहीत.अशा परिस्थितीत measurable key deliverables नक्की कोणते? म्हणजेच एखाद्या माणसाने केलेल्या कामाचे मूल्यमापन कोणत्या मापदंडावर करावे?पेपर किती लिहिले हा? माझीच गोष्ट सांगायची तर मी एक नंबरचा बथ्थड पी.एच.डी विद्यार्थी होतो आणि पी.एच.डी मला झेपली नव्हती.त्या कालावधीत मी काहीतरी हातपाय मारून एक सुमार दर्जाचा पेपर पाडला होता.तो पेपर ज्या जर्नलकडे पाठवला होता त्यांनी नाकारला.मग माझ्या प्राध्यापकांनी सांगितले की आपण तोच पेपर आणखी एका जर्नलमध्ये छापून आणू कारण त्या जर्नलचे चीफ एडिटर म्हणजे माझ्या प्राध्यापकांचा मित्र होता.असे करून माझा पेपर छापून आलाही.हा प्रकार म्हणजे "you scratch my back and I will scratch yours" असा प्रकार झाला.असे प्रकार कितपत चालतात याची कल्पना नाही पण थोडे तरी चालत असावेत.आणि दुसरे म्हणजे नुसते पेपर छापणे हा मापदंड की त्या पेपरला किती सायटेशन आली आणि त्यातही उपयुक्त सायटेशन किती (म्हणजे त्या पेपरमध्ये लिहिलेल्या मुद्द्याचा वापर किती जणांना त्यांच्या रिसर्चमध्ये झाला) अशा प्रकारचे विश्लेषण केले जाते का? (माझ्या पेपरलाही आज ३ सायटेशन आहेत पण ती सायटेशन म्हणजे क्लिंटन एट ऑल नी अमुक अमुक मुद्द्यावर रिसर्च केला अशा स्वरूपाची आहेत.पण त्याला फारसा अर्थ नाही).

माझ्या मते असे मापदंड असणे खूप गरजेचे आहे.कारण अशा मापदंडातूनच एखादा मनुष्य चांगले/वाईट काम करत आहे का हे कळेल आणि मग चांगले काम करत असलेल्याला प्रोत्साहन आणि वाईट काम करत असलेल्याला काहीतरी समज इत्यादी देता येईल.अन्यथा व.पु.काळ्यांच्या 'स्टॅटिस्टिक मराठे' प्रमाणे ५०० वर्षांनी मानवजातीच्या इतिहासावर एखादा कोष लिहिला जाईल तेव्हा माझ्या कामाचा खरा उपयोग कळेल असे म्हणणारे लोक वाढतील!!प्रत्यक्षात ५०० वर्षांनी मी पण नसणार आणि समोरचाही नसणार.मग आज काहीही करा त्याचा जाब विचारावा तो नक्की कोणत्या मुद्द्यावर आणि असा जाब विचारता आला नाही तर काहीही करा काय फरक पडतो अशी मनोवृती वाढणार नाही का?

आणि दुसरे म्हणजे असे मापदंड नसतील आणि वरीष्ठांना खूष ठेवणे यापेक्षा वेगळे परिणाम समोर दिसत नसतील तर त्या कामात मोटिव्हेशन लेव्हल कशी टिकून राहते?वरीष्ठांना खूष ठेवणे हा कोणत्याही नोकरीचा भाग झालाच.पण त्या व्यतिरिक्त माझ्या कामात मी समजा एखादे लोन प्रपोजल क्लोज करायला हातभार लावला असेल तर तो प्रकल्प सुरू झाल्यावर मला दिसेल/ कधीतरी प्लॅन्ट व्हिजिट असते त्यात आमच्या बँकेने दिलेले पैसे योग्य पध्दतीने वापरले जात आहेत का वगैरे समजते.तेव्हा मी केलेल्या कामाचा काहीतरी परिणाम समोर दिसतो.तीच गोष्ट मी विकांताला शिकवायला जातो तिथली.विद्यार्थ्यांच्या बॉडी लॅन्ग्वेजवरून एखादी गोष्ट त्यांना समजली आहे की नाही हे लगेच कळते.पण इथे आपण जे काम करत आहोत त्याचा दृष्य परिणाम कोणत्याच प्रकारे समोर आला नाही तरी मोटिव्हेशन कसे टिकून राहते?

चंद्रशेखर यांचा शोधः

चंद्रशेखरने त्याच्या सैद्धांतिक संशोधनातून असं दाखवून दिलं की तार्‍याच्या केंद्रात एका विशिष्ट वस्तुमानापेक्षा (१.४४ X सूर्याचं वस्तुमान) अधिक वस्तुमान असेल तर त्याचा गाभा फक्त इलेक्ट्रॉनच्या डिजनरसी प्रेशर*मुळे स्थिर राहू शकत नाही. तारा श्वेत बटू या अवस्थेत स्थिर राहू शकत नाही. या परिस्थितीत गुरूत्वाकर्षण वरचढ ठरेल आणि तार्‍याची पडझड सुरू राहील. त्या काळात प्रोटॉन आणि इलेक्ट्रॉन एकत्र येऊन न्यूट्रॉन बनू शकतो हे माहित नव्हतं. त्या काळात न्यूट्रॉनच माहित नव्हता, त्यामुळे इलेक्ट्रॉन, प्रोटॉन हे नाहीत तर इतर काही म्हणजे काय असेल, गुरूत्वाकर्षण कसं रोखलं जाणार असे प्रश्न होते. इलेक्ट्रॉन डिजनरसी प्रेशर नाही तर मग 'जड' तार्‍यांचं पुढे काय होतं याचं उत्तर चंद्रशेखरकडे नसल्यामुळे त्याची थट्टा उडवली गेली. न्यूट्रॉनचा शोध लागल्यानंतर, सूर्याच्या वस्तुमानाच्या १.४४ पटीपेक्षा अधिक वस्तुमान असणार्‍या तार्‍यांचा मृत्यु न्यूट्रॉन तार्‍यात होत असेल ही शक्यता पुढे आली.
दुसर्‍या पद्धतीने विचार करता, इलेक्ट्रॉन अणूकेंद्रकापासून लांब राहू शकत नाहीत हे चंद्रशेखरने सिद्ध केलं होतंच. त्याने न्यूट्रॉन बनू शकतात असा उल्लेख त्याने प्रत्यक्षात केला नसावा, पण अशा प्रकारची काही प्रक्रिया होऊ शकते याची कल्पना त्याच्या मुख्य संशोधनातून येते.

शिक्षकी पेशात काही अकाऊंटेबिलिटी नाही म्हणून अशी मंडळी शिक्षक बनली अशा हौशा गौशांचा भरणा कॉलेजात झाला तसाच आयुकासारख्या ठिकाणी होऊ नये ही इच्छा.

आयुका आणि अशा इतर संस्थांमधे पीएच.डी. साठी जी प्रवेशपरीक्षा असते त्याची तयारी करणार्‍या लोकांना या बाबतीत विचारल्यास अधिक वस्तुनिष्ठ माहिती मिळू शकेल. भरणा होताना जे निकष ठरवले जातात त्यावर अनेकांचा आक्षेप असेल, पण हौशा-गवशांचा भरणा होतो असं आयुकाच्या समोर, रस्त्याच्या दुसर्‍या बाजूला असणार्‍या खगोलभौतिकी संस्थेत काम करणारेही म्हणणार नाहीत.

पुन्हा एकदा:
२२ लाख प्रकाशवर्ष दूर असणार्‍या दीर्घिकेत सोडाच, आकाशगंगेच्या उपदीर्घिकां**मधेही अवकाशयान (मानव, सजीव असणारं किंवा नसणारं) पाठवण्याबद्दल आज फिक्शनबाहेर कोणीही बोलत असेल तर ते मला माहित नाही. सजीव किंवा मानवांना इंटरनॅशनल स्पेस स्टेशनमधे पाठवण्याचे प्रयोग आजघडीला जोरात आहेत. हे ISS आपल्यापासून ~ ४२५ किमी एवढ्या अंतरावर आहे, अगदी सर्वात जवळच्या खगोलीय वस्तूच्या, चंद्राच्या, अंतराशी तुलना करता ISS हे सुद्धा जवळजवळ पृथ्वीवरच आहे असंही म्हणायला हरकत नाही. (हे प्रयोग का करता, त्यातून काय शिकता, या खर्चातून होणारा फायदा काय असे प्रश्न जरूर विचारावेत. फक्त करत नसणार्‍या प्रयोगांचं स्पष्टीकरण मागू नये ही विनंती.)

२२ लाख प्रकाशवर्ष अंतरावर असणार्‍या सर्वात जवळच्या देवयानी दीर्घिकेतले तारे काय वेगाने फिरतात आणि त्याच वेगाने का फिरतात यावर संशोधन करून कुपोषित बालकांचं पोषण आज होत नाही हे सांगण्यासाठी रॉकेट सायंटीस्ट असण्याची आवश्यकता नाही. तरीही अशा गोष्टींचा अभ्यास का करावा यासाठी बॅटमॅनचा वरचा हा प्रतिसाद आहे त्यात भर घालण्यासारखं माझ्याकडे नवीन काही नाही. या सम्यक उत्तरापलिकडे जाऊन तिथे २२ लाख प्रकाशवर्षांवर असणार्‍या दीर्घिकेतले तारे विशिष्ट वेगाने फिरतात, त्यांचं त्या दीर्घिकेतलं स्थान काय, या गोष्टींचा अभ्यास करून आपण काय शिकतो, त्याचा "उपयोग"काय अशी विशिष्ट उत्तरं सोप्या शब्दांत देण्याचा मी प्रयत्न करू शकते.

*याबद्दल कोणाला शंका असेल तर स्वतंत्र लिखाण करते आहे.
** उपग्रह असतात तशा उपदीर्घिका. आपल्या आकाशगंगेला अशा दोन मोठ्या उपदीर्घिका आहेत ज्या साध्या डोळ्यांनी दक्षिण गोलार्धातून दिसतात, छोटा आणि मोठा मॅजेलानिक ढग, Small and Large Magellanic Clouds.

>>सरकारला संशोधनावर पैसा खर्च करायचा आहे ही चांगली गोष्ट आहे.पण मग हाच पैसा हवामानासाठीचे उपग्रह, सौर उर्जा इत्यादींवर खर्च केला तर त्याचे परिणाम बरेच लवकर दिसतील हाच तर मुद्दा आहे.

मुळात सरकारचा संशोधनावरचा खर्च हा एकूण जीडीपीच्या ०.९% इतकाच असतो. त्यापैकी किती प्रमाणात कशावर केला जातो याविषयी माहिती असेल तर हा वाद घालण्यात अर्थ आहे.

अवांतरः बरेचसे 'उपयोगी' शोध हे शिकार आणि युद्धांतून लागले आहेत. तेव्हा उपयुक्त शोध लागावे यासाठी युद्ध करावे काय?

खगोलशास्त्राच्या अभ्यासामुळे भौतिकशास्त्रीय गणित विकसित होते. ते गणित उद्योग-यंत्रांत वापरले जाते.

खगोलशास्त्रातील घटना या प्रचंड ऊर्जाव्ययाने घडत असतात. पृथ्वीवर केले जाऊ शकतील असे प्रयोग शतकानुशतके अधिक-अधिक मोठे होत असले, तरी शतकानुशतके खगोलशास्त्रीय निरीक्षणाची उपकरणेही सुधारत आहेत. कुठल्याही काळात पृथ्वीवरच्या प्रयोगांपेक्षा अवाढव्य घटना खगोलात घडत असताना निरीक्षता येतात. त्या निरीक्षणांची सोय लावणारे गणित शोधले जाऊ शकते. आणि गणितातून मिळणारे निष्कर्ष अधिक निरीक्षणांतून पडताळले जाऊ शकतात. अशा तर्‍हेने पृथ्वीवर प्रयोग रचण्याच्या पूर्वी विविध सैद्धांतिक चौकटींपैकी चूक-बरोबर हा निवाडा करता येतो.

दुर्बिणीने जितके दूर जाऊ, तितक्या अवाढव्य प्रमाणावरच्या घटना निरीक्षता येतात, आणि तितक्या अवाढव्य ऊर्जांच्या गणिताचा शोध/पडताळणी करता येते. गुरुत्वाकर्षण आणि परमाणु-प्रक्रियांबाबत खगोलशास्त्रीय निरीक्षणे ही भूतलीय प्रयोगशाळांतल्या निरीक्षणांच्या पुष्कळ आधी करता आली.

उदाहरणार्थ : जीपीएस उपग्रहांच्या संदेशांकरिता सापेक्षतावादाची गणिते लागू होतात. ही यंत्रे उपयोगी व्हावी तर गणितांतले प्रमाद अगदी कमी हवेत... दूरवरच्या खगोलशास्त्रीय निरीक्षणांची सोय लावता-लावता शतकापूर्वी तितपत सूक्ष्म गणित-सिद्धांत बनवता आला! प्रचंड वेगाने प्रवास करणारी पिंडे, आणि प्रचंड अंतरावरून येणारी प्रकाशकिरणे नाहीतर कुठे सापडली असती? अर्थात ही गणिते खगोलशास्त्राचा अभ्यास १९०० काळात न करता २००० साली उपग्रह सोडून, त्यांच्या अपयशी चालण्यावरून करता आलाच असता. पण तरी १९०० काळात "महागाच्या दुर्बिणी" आणि "खगोलशास्त्र्यांना दूरदूर प्रवास करण्याकरिता भत्ते" हे त्या मानाने स्वस्त पडले असे मला वाटते.

आता दशके-शतके दूर असलेले उपयोग पदरी पाडून घेण्याकरिता किती खर्च करावा? जे उपयोगच आपल्या जीवनकालानंतर उद्भवणार आहेत, ज्यांची कल्पनाही केली जाऊ शकत नाही, ज्याचा फायदा करून घेणार्‍या व्यक्ती अजून जन्मलेल्याच नाहीत, त्या उपयोगांचे भावी मिळकत-मूल्य आजच्या रोख खर्चाशी तुळताना कसे ठरवायचे? हे सर्व उत्तम प्रश्न आहेत.

पण खगोलशास्त्रातून विकसित झालेल्या भौकित-गणितांचा पुढे औद्योगिक उपयोग झाला हा इतिहास बर्‍यापैकी ज्ञात असावा, असे मला वाटायचे - ते स्पष्ट नाही, याबाबत आश्चर्य वाटले.

छान धागा

लोक आईनस्टाईनला किती भितात! कोणी म्हणेना कि अंतर कितीका असेना, असाही शोध लागू शकतो कि ते चटकन कापता येईल.