"डिफिकल्ट डॉटर्स"

काही दिवसापूर्वी 'ऐसी अक्षरे' वर 'दुसरे लग्न' आणि त्या अनुषंगाने विविध प्रतिसादातून उमटलेला 'Live-in Relationship' स्वर तसेच त्याचे महत्व वा गरज यावरही इथल्या ज्येष्ठ सदस्यांनी त्या अनुषंगाने आपली मते मांडली होती. प्रश्न असा की, 'लग्न' संदर्भात आपल्या संस्कृतीची अमेरिकन वा युरोपीअन संस्कृतीशी तुलना करताना तिथे Individual Decision Making ला जे स्थान आहे तितके इथे, माना अगर ना मानावे पण, Family Involvement ला काहीसे अधिकचे स्थान आहे असे (किमान मलातरी) वाटते. हे नक्की की अशा नाजूक समजल्या जाणार्‍या प्रश्नाबाबत एकमत होणे अवघड असते (पूर्वीही होतेच) आणि मग जो तो आपापल्या मगदुरीप्रमाणे या संदर्भात निर्णय घेत असतो, वा घेऊ शकतो, आणि त्या निर्णयाचे जे काही भलेबुरे पडसाद त्याच्या/तिच्या जीवनात उमटतील त्याला सामोरे जाण्याचीही मग तयारी त्याने/तिने केलेलीच असते असे मानले जावे.

सुशिक्षित मुलगी प्रेमात पडते पण प्रियकर विवाहित असेल तर त्याने मग "दुसरेपणावर का होईना, मला पत्नीपद दिलेच पाहिजे' अशी भूमिका घेऊन शरीरसंबंधाला परवानगी देणे आणि मग प्रथम पत्नीला डरणारा तो 'वाघ्या' कधी 'होय' म्हणेल याची वाट पाहात आयुष्याचा वाटेवर माहेरच्या आपुलकीच्या नात्यापासून दूर जात कुठेतरी अनोळख्या प्रदेशात पोटाची टिचकी भरण्यासाठी पदवीच्या आधारे नोकरी करीत 'उद्याच्या आशे' कडे डोळे लावून बसणे असे काहीसे चित्र अशा संदर्भात समोर येते. ह्या विषयाचा विचार करताना एका भारतीय लेखिकेची अगदी याच विषयावर बेतलेली कादंबरी नजरेसमोर येत होती. त्या कादंबरीची ही समीक्षा नव्हे की ते परीक्षण आहे असेही इथल्या अभ्यासू सदस्यांनी मानू नये, तर या निमित्ताने कादंबरीचा परिचय करून देण्याचा प्रयत्न समजण्यात यावा. कादंबरीचे नाव "Difficult Daughters" आणि लेखिका "मंजू कपूर".

मंजू कपूर यांची "Difficult Daughters" ही कादंबरी म्हणजे जिचे जीवन वेगवेगळ्या कारणांनी प्रभावित झालेल्या आणि त्यात ओढाताण होणार्‍या एका स्त्रीची कहाणी आहे. तिचे आपल्या कुटुंबासंदर्भात कर्तव्य, शैक्षणिकदृष्ट्या परिपूर्ण होण्याची तिची उत्कट इच्छा, विवाहित पुरुषाबरोबर असलेले तिचे समाजाच्या दृष्टीने अनैतिक समजले जाणारे प्रेमप्रकरण आणि अखेरीस आपल्या स्वतःच्या अटींवर व तत्त्वानुसार आपल्या नियतीला आकार देण्यासाठी चाललेली तिची धडपड याविषयी ही कहाणी आपल्याला कल्पना देते. ब्रिटिश राजवटीपासून स्वातंत्र्य मिळविण्यासाठी भारताचा स्वातंत्र्य-संघर्ष ही राजकीय पार्श्वभूमी या कादंबरीला लाभलेली आहे. अर्थात ऐतिहासिक घटनांची कथेच्या गरजेनुसार काल्पनिक पुनर्रचना केली आहे. स्वातंत्र्य चळवळ आणि फाळणीच्या व्यथा यामध्ये सापडलेल्या स्त्रियांच्या समस्यांचे दर्शन घडविणे व त्यांची उकल करणे हा ही कादंबरी लिहिण्यामागे प्रमुख हेतू आहे हे मंजू कपूर यानी स्पष्ट केले आहे.

"The one thing I had wanted was not to be like my mother" या विलक्षण अशा वाक्याने सुरू होणारी ही कादंबरी पहिल्या पानापासूनच वाचकाच्या मनाची पकड घेते. कादंबरीत 'फ्लॅश बॅक' तंत्राचा वापर केला असून नायिकेचा ("वीरमती") आता मृत्यु झाला असून तिची घटस्फोटीत मुलगी 'ईडा' ही आपल्या आईच्या भूतकाळाचा मागोवा घेत दिल्ली, अमृतसर, लाहोर, डलहौसी अशा गावांचा प्रवास करीत तिच्यासंदर्भातील धागेदोरे गोळा करीत आहे.

भारता-स्वातंत्र्यप्राप्तीच्या काहीच वर्षे आधीच्या कालखंडातील पार्श्वभूमीवर घडत असलेल्या घटनांच्या परस्परविरोधी प्रभावामध्ये ओढाताण होणार्‍या एका स्त्रीची - वीरमतीची - ही मन खिळवून टाकणारी कादंबरी आहे. वीरमती स्वतःच्या स्वातंत्र्यासाठी लढा देत असताना ती असीम धैर्य आणि जिद्द दाखविते. अमृतसरमधील एका सनातन कुटुंबात जन्मलेली ती एक पंजाबी तरुणी आहे. कॉलेजच्या पहिल्याच वर्षात इंग्रजी विषयाच्या हरिशचंद्र या विवाहित प्राध्यापकाच्या प्रेमात ती पडते आणि तिचे प्रश्न सुरू होतात. हे प्रेमसंबंध अर्थातच त्या काळाचा विचार करता दोन्ही घराण्यांना मंजूर नाहीत. अशा वाटेवरून प्रवास करणारे फारच थोडे असतात आणि वीरमती या वाटेने जाण्याचा निर्धार करते. दरम्यानच्या काळात तिला स्त्री-शिक्षणाचेही महत्व पटलेले आहे आणि त्या अनुषंगाने येणार्‍या जीवनातील उत्तम गोष्टी मिळविण्याचा तिला ध्यास लागला आहे. जीवनाची क्षितिजं केवळ रुंद नाहेत, तर त्या क्षितिजापल्याडही अशा काही गोष्टी आहेत ज्या आजही अप्राप्य आहेत, असाध्य आहेत आणि त्याच्या ध्यासाने वीरमती आपल्या स्वतःचा मार्ग निवडते आणि समाजनिर्मित बंधने मोडण्यात (तिच्यापुरती का होईना) यशस्वी होते. संघर्षसमयी तिच्या लक्षात येत जाते की समाजात काही बाबी इतक्या घट्ट रूजून बसल्या आहेत की त्यांच्या शृंखला तोडण्यासाठी आपल्याला खूप प्रयत्न करावे लागणार आहेतच. या प्रवासात एका साध्या निष्पाप मुलीपासून तिचे रुपांतर अनुभवाने आणि संकटाने परिपक्व झालेल्या एका स्त्रीमध्ये होते. तिचे जीवन म्हणे सच्च्या प्रेमाचा प्रदीर्घ शोध आहे, स्वत:ला जाणून घेण्याचा एक शोध आहे आणि हा शोध कधीच थांबत नाही.

अखेरीस वीरमतीच्या मनात काही प्रश्नांची खळबळ उडणं अगदी स्वाभाविकच आहे - जीवनाचा हा शोध घेण्याइतपत जीवन महत्वाचं आहे काय ? आपण जे ध्येय बाळगलं ते खरोखरच प्राप्त केले आहे काय ? इतका संघर्ष करण्याइतपत जीवन खरोखरच महत्त्वाचं नाही असं तिला अखेरीस वाटतं, हा संघर्ष व्यर्थ नि वाया आहे, गोष्टी जशा दिसतात किंवा भासतात तशा नेहमीच नसतात. आपल्याला हवं ते मिळविण्यासाठी ते प्राप्त करण्यासाठी ती आयुष्यभर लढत राहते; आपल्या स्वतःच्या तत्त्वानुसार नि विचारानुसार जीवन जगण्याचा प्रयत्न करते आणि या प्रक्रियेत आपण आपल्या व्यक्तिमत्त्वाचा एक अर्थपूर्ण भाग गमावून बसलो आहोत आणि हे सगळं अर्थहीन असतं याची तिला जाणीव होते.
कादंबरीची नायिका वीरमती, कुटुंबातील सर्वात मोठी मुलगी, आपल्या भावंडांची ती जणु दुसरी आईदेखील आहे. बाळंतपणापाठोपाठ येणार्‍या आजारामुळे आई आणि त्यामुळे भावंडांची देखभाल करणे वीरमतीची जबाबदारी होऊन जाते. शिस्तीची आहेच पण त्यामुळे सोशीकदेखील बनली आहे. चिडचिड्या स्वभावाच्या आईमुळे तिच्या वाट्याचे प्रेम आणि काळजी अजिबात तिला मिळत नाही. साहजिकच बालपणीचा काळ आठवावा असं तिला वाटत नाही आणि त्यामुळेच जपून ठेवाव्यात अशा बालपणीच्या आठवणीदेखील तिच्यापाशी नाहीत. तिच्या शिक्षणाच्या आसक्तीबद्दल घरातील कुणालाच फारशी पर्वा नाही. शिक्षणापेक्षा मुलीसाठी आयुष्यात अनेक महत्त्वाच्या गोष्टी असतात हे तिच्या मनावर ठसविण्याचा तिच्या आईचा प्रयत्न आहे. तिच्या मनावर एकच गोष्ट बिंबवली जातेय - बाईच्या जातीनं लग्नाची इच्छा बाळगावी, नवीन घर बसविण्याचा प्रयत्न करावा, मुलांना जन्म देऊन त्यांचं पालनपोषण करावं, कौटुंबिक सुखासाठी प्रयत्न करावेत आणि वैवाहिक समाधान हे तिच्या आयुष्याचं इतिकर्तव्य असावं. योग्य वयात तिच्या लग्नाची चर्चा घरात चालू होते. याविरुद्ध बंड करावं आणि परंपरागत रीतीरिवाजांचे अडथळे मोडून टाकावेत असे विचार वीरमतीच्या मनात सतत येत राहतात. पण तरीही लग्न हे ठरतंच. आईबरोबर वाद घालताना आईच्या, "मी तुझ्या वयाची होते त्यावेळी गरोदर होते आणि तुला जन्म देणार होते, तुझ्यासारखी आईबरोबर वाद घालत नव्हते' या उत्तराने सुन्न होते.
पण नियतीच्या मनात काहीतरी वेगळे असते. नियोजित वराच्या वडिलाचे निधन झाल्याने लग्न बेमुदत पुढे जाते आणि दरम्यानच्या काळात घरातील ज्येष्ठ मंडळी वीरमतीची कॉलेज शिकण्याची इच्छा आणि तिला काहीसे समाधान मिळावे म्हणून प्रवेशाची अनुमती देतात आणि कॉलेजच्या रंगीबेरंगी दुनियेमुळे वीरमती हरखून जाते. कॉलेजमधील "ऑक्सफर्ड रीटर्न" इंग्रजीचे प्रा. हरिशचंद्र यांच्या आगमनाने तिचे सारे भावविश्वच व्यापून जाते. प्रोफेसर आणि वीरमती यांची कॉलेजबाहेर त्यांच्या कॉलनीत भेट होते त्यावेळी ते आवर्जून तिला घरी बोलावितात आणि एका सुमधुर संगीताची ध्वनिमुद्रिका ऐकवतात आणि ती ऐकून तिच्या चेहर्‍यावर उमटलेले भाव म्हणजे हरीशच्या दृष्टीने एक पारितोषिकच ठरतं. प्रोफेसराच्या व्यक्तिमत्वाने आणि राहणीमानाने ही लाजरीबुजरी वीरमती प्रभावित झाली नसती तर नवलच ! कॉलेज आणि कॉलेजबाहेरील भेटीगाठीमधून प्रेमांकुर बहरायला वेळ लागत नाही. पण प्रोफेसर हरीशचंद्र हे विवाहित असल्याने या दोघांच्या प्रीतीची वाट कधीच सरळसपाट असणार नाही हे उघडच सत्य. सामाजिक बंधनं आणि नैतिक अडथळे ही मोठी अडचण असते व त्या दृष्टीने विवाहित पुरुष आणि एक कॉलेजकन्या यांचे हे प्रेमप्रकरण अवैध ठरते. [आपल्याकडील माधव जूलियन आणि वरदा प्रकरण.]

पण प्रेमाने वेड्या झालेल्या वीरमतीच्या नजरेत आता 'हरीशचंद्र' हाच आपला जीवनसाथी असतो. तरीही स्त्रीशिक्षणाचा सार्वजनिक पाठपुरावा करणार्‍या आपल्या आजोबांना आपल्या या कृतीमुळे गावात मान खाली घालावी लागेल याची तिला जाणीव आहे. वडिलांनी टाकलेल्या विश्वासालाही आपला निर्णय धक्का देणारा ठरणार हेही तिला माहीत आहे. इतकेच नव्हे तर विवाहित हरीशशी प्रेम म्हणजे आपल्या धाकट्या बहिणींच्या विवाहातील मोठी अडचण होऊ शकेल याचीही भीती तिला आहेच. तरीही घरात प्रेमाची गोष्ट ती आईजवळ बोलून अगोदर ठरलेल्या लग्नाला नकार देण्याचे धाडस तिच्यात येते ते त्या आंधळ्या प्रेमापोटीच. साहजिकच घरात वाद, ताणतणाव, संताप, कमीजास्त शब्द. इ.ची देवाणघेवाण चालू होते. वीरमतीची आईही तितकीच निर्धारयुक्त असते आणि विरूला ती तिच्या मनासारखं वागू देत नाही आणि त्यामुळे संताप आणि निराशेपोटी वीरमती आजोबाच्या गावी जाऊन तेथील कॅनालमध्ये आत्महत्या करण्याचाही प्रयत्न करते. पाण्यातून तिला बाहेर काढण्यात येते आणि मग गोडावूनमध्ये बंदिस्त ठेवले जाते, घराबाहेर पडायला बंदी जरी असली तरी ज्येष्ठांना नकळत ती आपल्या पारो नावाच्या धाकट्या बहिणीमार्फत पाठवित असलेल्या चिट्ठ्याद्वारे प्रोफेसर हरीशशी संपर्क कायम ठेवते. पण काही दिवसातच तिला अन्य माहितीगारांकडून कळते की हरिशची पहिली पत्नी त्याच्यापासून गरोदर आहे. ही वस्तुस्थिती तिला धक्का देणारी ठरते. कारण "तुझ्यावर माझे जीवापाड प्रेम आहे" असे सतत घोकणारा आपल्या प्रियकर दुसरीकडे पत्नीशी शारीरिक संबंध कसा काय ठेवू शकतो हे तिच्यासाठी न उलगडणारे कोडे असते. दुसरीकडे लग्न न करण्याच्या तिच्या हट्टास सामोरे जाऊन घरचे लोक तिच्या इंदूमती या दुसर्‍या धाकट्या बहिणीचे त्या नियोजित वराशी लग्न लावून देतात आणि ही पिडा इथे नकोच म्हणून वीरमतीला लाहोरच्या कॉलेज व हॉस्टेलमध्ये पाठविले जाते.

वीरमती नावाप्रमाणेच शूर आणि जिद्दी असल्याने एका नैतिक आचारविचाराच्या नियमानुसार जगण्याची ती नक्कीच प्रयत्न करते, पण नियतीच्या मनात दुसरंच असतं. कुटुंबाच्या आणि समाजाच्यादृष्टीने ती बंडखोर आहे. लाहोरच्या हॉस्टेलमध्ये तिच्या जीवनावर प्रभाव टाकणार्‍या दोन व्यक्ती आहेत, एक तिची चुलतबहीण शकुंतला तर दुसरी रूममेट स्वर्णलता. दोघींनाही भारताच्या स्वातंत्र्याच्या लढ्याविषयी विशेष आस्था आहे. त्यांच्या नजरेत उद्याची 'नवी स्त्री' घडविण्यासाठी हा कालखंड फार उपयुक्त आहे. आयुष्यात प्रेमापेक्षाही अजूनही काही मौल्यवान करण्यासारखे आहे. वीरमतीही हळूहळू त्या विचारधारेसमवेत जाऊ लागते. पण हरिशला ती विसरण्यास तयार नाही. लाहोरमध्ये ती असल्याचे त्याला समजताच तो तेथील हुसेन नावाच्या एका मित्राच्या माध्यमातून तिला भेटतो आणि प्रत्यक्ष भेटीत प्रेमाच्या उमाळ्यापेक्षा त्याने आपल्याबरोबर अगोदर लग्न केले पाहिजे असे आग्रहाने सांगते खरे पण हरिशचा असा एकांत आणि अनिर्बंध सहवासही तिला हवाहवासा वाटतो आणि त्यांचे शारीरिक मिलनही होऊन जाते. कालबाह्य नैतिकतेच्या गोष्टींना ठोकर मारायचीच असाही तिचा आग्रह असतो. कॉलेजला पडलेली दिवाळीची सुट्टी दोघेही लाहोरमध्येच एकत्रित व्यतीत करतात. दरम्यान देशभर सत्याग्रह चळवळ सुरू होते व साहजिकच लाहोरमध्ये त्याचे पडसाद उमटतात. नेत्यांच्या अटकसत्रापाठोपाठ पाकिस्तान निर्मितीचेही आवाज उठू लागतात. वीरमतीचा या चळवळीतील काही आघाडीच्या स्त्रियांसोबत संपर्क येतो आणि तिला त्यांच्या कार्यावरील प्रेम आणि आपले प्रेम यांच्या व्याख्या किती भिन्न आहेत याची जाणीव होते. दुसरीकडे 'आपण लग्न करू या' या तिच्या मागणीला हरीश या ना त्या कारणाने वाटाण्याच्या अक्षता लावीत असतोच. पुढे आपण गरोदर आहोत हे समजल्यावर तर ती अधिकच केविलवाणी होते. हरिश अमृतसरला गेल्यामुळे आणि परत येऊ शकणार नाही हे उमगल्याने त्या अवस्थेत स्वर्णलताच्या सल्ल्याने आणि मदतीने लाहोरमध्येच गुपचूप गर्भपात करून घेते.

पुढे बी.एड. झाल्याबरोबर तिला एका छोट्या संस्थानातील विद्यालयात मिळालेली शिक्षिकेची नोकरी स्वीकारते आणि तिथे ती रमूही लागते. पण हरिश एपिसोड ती विसरू शकत नाहीच व त्याच्याकडून आलेल्या पत्रांना ती उत्तरही देते. त्यावरून हरिश त्या शाळेत वारंवार येऊ लागतो. त्यांच्या भेटीकडे संस्थाचालकांचे अर्थातच लक्ष जाते आणि शाळेतील मुलींवर अशा विवाहबाह्य संबंधाचे दुष्परिणाम होतील या भावनेतून वीरमतीला ते नोकरीचा राजिनामा देण्यास सांगतात. हरिशला ओळखणारा दिल्लीतील एक मित्र तिची ससेहोलपट थांबवावी या हेतूने हरिशला त्याने वीरमतीशी आता लग्न करणे किती महत्त्वाचे आहे हे पटवून देतो. काहीसा गोंधळलेला हरीश शेवटी मित्राच्या का होईना दबावाखाली एकदाचे वीरमतीला आपली पत्नी मानतो आणि दुसरी बायको म्हणून अमृतसरला घरीही आणतो. त्यावेळी अर्थातच प्रथम पत्नीकडून या 'सवती' चे थंडेच स्वागत होते. प्रथम पत्नी, सासू यांच्या भेदक नजरा तिचा सतत वेध घेत राहतात. हरीश कॉलेजला गेल्यावर घरी केवळ आळसात पडून राह्यचे तिच्या जीवावर येते. हरीशच्या मुलांना ती आपलंसं करण्याचा प्रयत्न करते पण गंगा [हरीशची प्रथम पत्नी] तसे करू देत आहे. घरातील वाढत्या कटकटी नकोच म्हणून हरीश वीरमतीला पदव्युत्तर शिक्षण पूर्ण कर म्हणून परत लाहोरच्या कॉलेजमध्ये प्रवेश घेण्यास सांगतो. असा या स्वतंत्र विचारसरणीने राहू इच्छिणार्‍या स्त्रीचा फरफटून गेलेला संसार. लाहोरमध्येच तिला एक मुलगीही होते. ही 'ईडा'. मरेपर्यंत वीरमतीची ही स्थिती संपतच नाही, किंबहुना स्वतःवर बसलेला 'दुसरी औरत' चा शिक्का घेऊनच ती मृत्युमुखी पडते. काय मिळविले या पोरीने ? असा प्रश्न तिच्या उर्वरीत कुटुंबियांच्या मनी गुंजतो.

सुरुवातीस म्हटल्याप्रमाणे "डिफिकल्ट डॉटर्स" या कादंबरीचे कथानक फ्लॅशबॅक तंत्रातून ही मुलगी "ईडा" चा सांगत आहे. ईडाने वीरमतीच्या आयुष्याची एक मुलगी म्हणून उजळणी केली आहे. स्त्री-स्वातंत्र्याच्या नावाखाली आपल्या आईने मिळविले ते नेमके काय? आईच्या ससेहोलपटीची तिच्या मनी चीड आहे आणि त्यामुळेच आईविषयी एक प्रकारचा आकसही आहे. कादंबरीचा प्रारंभच, "मला एकच गोष्ट हवी होती आणि ती म्हणजे मला माझ्या आईसारखं व्हायचं नव्हतं" या ईडाच्या मतप्रदर्शनाने होतो. ईडा स्वतः अपत्य नसलेली एक घटस्फोटीता आहे आणि आयुष्यभर ती आपल्या आईला समजून घेण्यास कमी पडते. तिला सत्य उमगते ते वीरमतीच्या मृत्युनंतर. ती प्रवासात आईच्या जीवनाचा शोध घेण्याचा प्रयत्न करते आणि तिच्या जीवनाचे एकेक पदर उलगडत जातात. आईच्या मृत्युनंतर आपण अपराधीपणा आणि लाज यांच्या खोल गर्तेत सापड्लो आहोत आनी तिच्याविषयी आपण उगाचच आकस बाळगला याची तिला स्पष्ट जाणीव होते. आपल्या स्वत:च्या आठवणींचे एकेक तुकडे गोळा करीत आईच्या जीवनाची इमारत उभी करते. अखेरीस ईडा म्हणते, "हे पुस्तक माझ्यात आणि आईच्यामध्ये एक बंध विणतं आणि प्रत्येक शब्द म्हणजे जणू एक वीट आहे माझ्या आईच्या जीवन इमारतीच्या, जी मी अंतःकरणापासून व बुद्धीच्या जोरावर बांधली आहे. आई, आता तू या घरात राहा, आणि इथून पुढे मला वारंवार भेटू नकोस !"

(मंजू कपूर यांचा जन्म अमृतसर इथला असून सध्या त्या दिल्लीच्या मिरांडा हाऊस कॉलेजमध्ये इंग्रजीच्या प्राध्यापिका आहेत. Difficult Daughters ही त्यांची पहिलीच कादंबरी असून त्याच्या संशोधन आणि लिखाण यासाठी मंजूना पाच वर्षे लागली. या कादंबरीला युरेशिया विभागातील प्रथम सर्वोत्तम पुस्तक म्हणून मानाचे कॉमनवेल्थ अ‍ॅवॉर्ड मिळाले. यानंतर मंजू कपूर यानी "Married Women", "Home" "Immigrant" ह्या तीन कादंबर्‍या लिहिल्या आहेत. या चारही कादंबर्‍या स्त्री-जीवनातील चढउतार याच विषयाभोवती आधारित असून त्यांचे नाव भारती मुखर्जी, शशी देशपांडे, अनिता देसाई, अरुंधती रॉय या स्त्रीलेखिकांच्यासमवेत घेतले जाते.)