पशुपक्षीभूषण

आई ग्ग! छानच :)

पशुपक्षांच्या अशाच तक्रारी जुन्या संस्कृत सुभाषितकारांविरुद्ध आणि कवींविरुद्ध आहेत. हे लेकाचे पशुपक्षांमध्ये दोन गट करतात. एकामध्ये वाघ, सिंह, हत्ती, गरुड, चकोर इत्यदि पडतात आणि दुसर्‍यामध्ये कुत्रा, गाढव, शेळी, कावळा इत्यादि. अनेक सुभाषितांमधून पहिल्या गटाचे उदात्तीकरण आणि दुसर्‍या गटाचे पद्धतशीर अवमूल्यन आणि चारित्र्यहनन केलेले आढळते. पुढील काही सहज सुचलेली उदाहरणे हेच दर्शवितात.

गुणैरुत्तमतां याति नोत्तुङ्गेनासनेन वै |
प्रासादशिखरस्थोऽपि काको न गरुडायते ||

आपल्या गुणांनी मनुष्य श्रेष्ठ ठरतो, उंच आसनावर बसल्याने नाही. राजवाडयाच्या शिखरावर बसला महणून कावळा गरुड ठरत नाही.

कस्त्वं लोहितलोचनास्यचरणो हंस: कुतो मानसात्।
किं तत्रास्ति सुवर्णपङ्कजवनान्यम्भ: सुधासन्निभम्।
रत्नानां निचया: प्रवालमणयो वैडूर्यरोहा: क्वचित्।
शम्बूका: किमु सन्ति नेति च बकैराकर्ण्य हीहीकृतम्॥

(बगळे आणि हंस ह्यांच्यामधील संवाद.) ’रक्तवर्णाचे नेत्र, मुख आणि पाय असलेला तू कोण?’ ’मी राजहंस.’ ’तू कोठून आलास?’ ’मानस सरोवरापासून.’ ’तेथे काय मिळते?’ ’सुवर्णकमळांची वने, अमृतासमान जल, रत्नांचे खच, कोठेकोठे प्रवालमणि आणि वैडूर्य.’ ’कवडया मिळतात का?’ ’नाही.’ हे ऐकल्यावर बगळे खीखी करून हसले.

हंस: शुक्लो बकः शुक्लः को भेदो बकहंसयो:।
नीरक्षीरविवेके तु हंसो हंसो बको बक:॥

हंस पांढरा, बगळाहि पांढरा. तर मग हंस आणि बगळा ह्यांच्यात भेद काय? दूध आणि पाणी वेगळे करण्याची वेळ आली की कळते की हंस तो हंस आणि बगळा तो बगळा.

स्थितिं नो रे दध्या: क्षणमपि मदान्धेक्षण सखे।
गजश्रेणीनाथ त्वमिह जटिलायां वनभुवि।
असौ कुम्भिभ्रान्त्या खरनखरनिर्दारितमहा-
गुरुग्रावग्राम: स्वपिति गिरिगर्भे हरिपति:॥

गजालिश्रेष्ठा ह्या निबिडतरकान्तारजठरी।
मदान्धाक्षा मित्रा क्षणभरिहि वास्तव्य न करी।
नखाग्रांनी येथे गुरुतर शिला भेदुनि करीं।
भ्रमाने आहे रे गिरिकुहरि हा निद्रित हरी॥

हे वासुदेवशास्त्री खरे ह्यांचे वरील श्लोकाचे समश्लोकी भाषान्तर आहे, जे त्यांनी ’केसरी’ वृत्तपत्राच्या शीर्षकासाठी तयार केले होते.

न यत्र स्थेमानं दधुरतिभयभ्रान्तनयना -
गलद्दानोद्रेकभ्रमदलिकदम्बा: करटिन:।
लुठन्मुक्ताभारे भवति परलोकं गतवतो
हरेरद्य द्वारे शिव शिव शिवानां कलकल:॥

ज्यांच्या गंडस्थलांच्या उद्रेकांभोवती भुंग्यांचे थवे गुंजत आहेत असे मत्त हत्तीहि जेथे भीतीमुळे डोळे फिरवीत होते आणि उभे राहू शकत नव्हते अशा सिंहाच्या (हत्तींच्या गंडस्थलातील) मोत्यांनी खचाखच भरलेल्या प्रांगणात आता तो सिंह आता परलोकी गेल्यामुळे कोल्ह्यांची कोल्हेकुई ऐकावी लागत आहे. शिव! शिव!

सिंह: शिशुरपि निपतति मदमलिनकपोलभित्तिषु गजेषु।
प्रकृतिरियं सत्त्ववतां न खलु वयस्तेजसो हेतु:॥

सिंहाचा छावाहि मदस्रावामुळे ज्यांची गंडस्थळे मलिन झाली आहेत अशा गजांवर तुटून पडतो. तेजस्वी पुरुषांचा हा स्वभावच असतो. पराक्रम वयावर अवलंबून नसतो.

कृमिकुलचितं लालाक्लिन्नं विगन्धि जुगुप्सितं
निरुपमरसप्रीत्या खादन्नरास्थि निरामिषम् |
सुरपतिमपि श्वा पार्श्वस्थं विलोक्य न शङ्कते
नहि गणयति क्षुद्रो जन्तुः परिग्रहफल्गुताम् ||

किडयांनी बुजबुजलेले, लाळेने भरलेले, दुर्गन्धी, किळसवाणे आणि मांसरहित असे माणसाचे हाड ज्याला उपमा नाही अशा चवीने खाणारा कुत्रा पाठीमागे सुरपति इन्द्र उभा आहे असे पाहूनहि दचकत नाही. आपण पत्करलेली बाब निरुपयोगी आहे हे क्षुद्र प्राण्यांच्या ध्यानात येत नाही.

उष्ट्राणां लग्नवेलायां गर्दभा मन्त्रपाठकाः।
परस्परं प्रशसन्ति अहो रूपमहो ध्वनिः॥

उंटांच्या विवाहात मन्त्र म्हणायला गाढवे होती. एकमेकांची ते प्रशंसा करीत होते - काय सुंदर रूप आणि काय मधुर आवाज!

लाङ्गूलचालनमधश्चरणावपातम् भूमौ निपत्य वदनोदरदर्शनं च ।
श्वा पिण्डदस्य कुरुते गजपुङ्गवस्तु धीरं विलोकयति चाटुशतैश्च भुङ्क्ते ॥

शेपूट हलविणे, खाली पायांवर लोळण घेणे, जमिनीवर पडून पोट आणि तोंड दाखविणे असे सर्व कुत्रा खाऊ घालणार्‍यापुढे करतो. श्रेष्ठ गज मात्र (समोरच्या खाण्याकडे) नुसते पाहतो आणि शंभर विनवण्या केल्यानंतरच खातो.

अश्वं नैव गजं नैव व्याघ्रं नैव च नैव च ।
अजापुत्रं बलिं दद्यात् देवो दुर्बलघातकः ॥

घोडयाला नको, गजाला नको, वाघाला तर नकोच नको. बोकडाला बळी द्यावे. खरोख्रर् देवहि दुर्बळाचा घातकच ठरतो.

अत्यंत अभ्यासपूर्ण प्रतिसाद. धन्यवाद.

'ऐसीभूषण' पुरस्कार कोणाला द्यायचा?

लेख छान जमला आहे. मात्र अजून धारदार हवा होता.