अंतर - जवळ आणि दूर

अंतर - जवळ आणि दूर
===============

-राजीव उपाध्ये

मी असे ऐकले आहे.

श्रावस्तीच्या जेतवनात शरद ऋतू उतरला होता. वृक्षांची पाने धुळीने माखली होती, परंतु रात्रीच्या दवाने पहाटे त्यांच्यावर मोत्यांसारखे थेंब चमकत. विहाराच्या प्रांगणात भिक्षूंचा संघ जमला होता. दूरवरून आलेल्या यात्रेकरूंच्या पावलांनी वाटांवर धूळ उडत होती. आम्रवृक्षाखाली तथागत शांतपणे बसले होते.

त्या दिवशी एका तरुण भिक्षूच्या मनात एक प्रश्न घोळत होता. त्याने अनेक वर्षे संघात घालवली होती. गुरूंच्या सहवासात राहूनही त्याला काही ज्येष्ठ भिक्षूंचे स्वभाव समजत नव्हते. त्यांच्यापैकी एक भिक्षू त्याला कठोर वाटत असे, दुसरा अहंकारी, तर तिसरा उदासीन. परंतु प्रवासात भेटलेल्या अनोळखी लोकांविषयी तो सहज करुणा अनुभवत असे.

शेवटी त्याने तथागतांना विचारले, “भगवन्, जे लोक आपल्याला माहीत नाहीत, त्यांचे दुःख आपण सहज समजून घेतो. पण जे आपल्या जवळ राहतात, ज्यांच्याबरोबर आपण अन्न ग्रहण करतो, ज्यांचे शब्द रोज ऐकतो, त्यांचे मन आपल्याला इतके अस्पष्ट का राहते?”

तथागतांनी त्याच्याकडे पाहिले. त्यांच्या चेहऱ्यावर मंद स्मित उमटले.

“भिक्षू, उद्या पहाटे संघाला नदीकाठी घेऊन ये. तुझ्या प्रश्नाचे उत्तर नदी देईल.”

दुसऱ्या दिवशी पहाटे तथागत संघाला घेऊन अचिरवती नदीच्या काठी आले. रात्रभर पाऊस पडला होता. नदीचे पाणी गढूळ झाले होते. भोवऱ्यांत पाने, काटक्या आणि वाळलेली फुले फिरत होती. प्रवाहाचा आवाज इतका मोठा होता की जवळच्या वृक्षांवरील पक्ष्यांचे कूजनही त्यात विरून जात होते.

तथागतांनी एका भिक्षूला नदीतून पाणी आणण्यास सांगितले.

भिक्षूने पात्र भरले. त्यात मातीचे कण तरंगत होते.

“हे पाणी पिण्यायोग्य आहे का?” तथागतांनी विचारले.

“नाही, भगवन्. नदीचा तळ ढवळला गेला आहे. पाणी स्थिर होईपर्यंत त्यातील गढूळपणा दूर होणार नाही.”

तथागतांनी पात्र खाली ठेवण्यास सांगितले. मग संघाला नदीच्या प्रवाहाच्या अगदी जवळ नेले.

“आता तुम्ही या नदीला पाहत आहात,” ते म्हणाले. “तिचा वेग ऐकत आहात. तिच्या पाण्यातील गाळ पाहत आहात. पण तुम्हाला तिची खोली माहीत आहे का? तिच्या तळाशी असलेल्या दगडांचे आकार माहीत आहेत का? या पाण्यात कोणते जीव राहतात, हे तुम्हाला दिसते आहे का?”

भिक्षूंनी नकारार्थी माना हलवल्या.

“नदीच्या अगदी जवळ उभे राहूनही तुम्हाला तिचे संपूर्ण स्वरूप दिसत नाही. तुम्ही तिच्या एका गुणाच्या इतके जवळ आहात, की बाकीचे गुण तुमच्या दृष्टीआड झाले आहेत.”

तथागत काही अंतर चालत गेले. तेथून नदीचा एक मोठा वळसा दिसत होता. प्रवाहाची दिशा स्पष्ट झाली होती. एका बाजूला पाणी वेगाने वाहत होते; दुसऱ्या बाजूला एक खोल डोह शांत होता. नदीचे पाणी जिथे काठाला धडकत होते, तिथे लहान लहान लाटा उसळत होत्या; पण मधल्या प्रवाहात एक विलक्षण स्थिर लय होती.

“आता सांगा,” तथागत म्हणाले, “नदी बदलली आहे का?”

“नाही, भगवन्,” एका ज्येष्ठ भिक्षूने उत्तर दिले. “बदलली आहे ती आमची दृष्टी.”

तथागतांनी मान हलवली.

“असेच माणसांविषयीही घडते.”

तथागतांनी संघाला एका प्राचीन विहिरीजवळ नेले. तिच्या काठावर अनेक वर्षे पाणी काढल्यामुळे दगड गुळगुळीत झाले होते. एका बाजूला दोरीच्या घर्षणाने खोल खाच पडली होती.

“ही विहीर अनेक वर्षांपासून लोकांची तहान भागवत आहे,” ते म्हणाले. “तुमच्यापैकी किती जणांनी तिच्या काठावरच्या या खुणा पाहिल्या होत्या?”

बहुतेक भिक्षूंनी त्या खुणा यापूर्वी पाहिल्या नव्हत्या.

“तुम्ही रोज या विहिरीतून पाणी काढणाऱ्या माणसाला पाहिले असते, तर कदाचित त्याच्या चेहऱ्यावरील सुरकुत्या, त्याचे मळलेले वस्त्र आणि त्याच्या संथ हालचाली तुमच्या लक्षात आल्या असत्या. पण तुम्ही त्याच्या हातातील दोरीने दगडावर उमटवलेल्या खुणा पाहिल्या नसत्या. त्याने किती वर्षे पाणी काढले, किती तहानलेल्या प्रवाशांना पाणी दिले, किती उन्हाळे सहन केले—हे त्या खुणांत दडलेले आहे.”

एक वृद्ध भिक्षू पुढे आला. तो म्हणाला, “भगवन्, आपण म्हणता की दूर गेल्यावरच माणसाचे काही गुण दिसतात?”

“होय, भिक्षू. पण केवळ पावलांनी दूर गेल्याने नव्हे. कधी काळाच्या अंतराने, कधी अनुभवाच्या अंतराने, तर कधी आपल्या अपेक्षांपासून दूर गेल्याने.”

तेवढ्यात विहिरीवर एक वृद्ध स्त्री आली. तिने पाणी काढले आणि आपल्या मागे उभ्या असलेल्या एका अनोळखी बालकाला प्रथम पिण्यास दिले. मग स्वतः पाणी प्यायली. ती निघून गेल्यावर तथागत म्हणाले, “तुम्ही तिचे रोजचे जीवन पाहिलेले नाही. तिचा स्वभाव कसा आहे, ती कोणाशी कशी वागते, हे तुम्हाला माहीत नाही. पण एका क्षणात तिच्या कृतीतून तुम्हाला तिच्या अंतःकरणाची एक झलक दिसली.”

ते थोडे थांबले.

“जवळ राहिल्याने सवयी दिसतात. दूर राहिल्याने त्यांचा अर्थ दिसू शकतो. पण एखाद्याचा खरा अर्थ जाणून घेण्यासाठी त्याच्या कृतीकडे करुणेने पाहावे लागते.”

दुपारी संघ विहारात परतला. उन्हाचा पांढरा प्रकाश दगडी फरशीवर पसरला होता. भिक्षू भोजनानंतर ध्यानासाठी बसले. परंतु त्या तरुण भिक्षूच्या मनातील प्रश्न अद्याप पूर्ण शांत झाला नव्हता.

संध्याकाळी त्याने तथागतांना पुन्हा विचारले, “भगवन्, जर जवळ राहिल्याने माणसाचे काही गुण दिसेनासे होतात आणि दूर गेल्याने त्याचे इतर गुण दिसतात, तर मग आपण कोणाच्या किती जवळ राहावे?”

तथागतांनी जवळ पडलेली दोन काष्ठे उचलली. एक काष्ठ दुसऱ्याला टेकवून ठेवले. मग ती थोडी दूर ठेवली.

“ही दोन काष्ठे अगदी एकमेकांना चिकटवली, तर त्यांच्यामधील जागा दिसणार नाही. ती फार दूर ठेवली, तर त्यांचा परस्पर संबंधच जाणवणार नाही. योग्य अंतरामुळे दोन्हींचे स्वरूपही दिसते आणि त्यांच्यातील संबंधही.”

ते तरुण भिक्षूकडे वळले.

“एखादा मनुष्य तुझ्या जवळ असताना तुला दुखावतो, तेव्हा त्याच्या एका कृतीवरून त्याचे संपूर्ण व्यक्तिमत्त्व ठरवू नकोस. त्याच्या भीती, त्याचे संस्कार, त्याच्या अपूर्ण इच्छा आणि त्याच्या दुःखाचा विचार कर. पण त्याच्याविषयीचे प्रेम तुला त्याच्या दोषांकडे पाहू देत नसेल, तर थोडे दूर हो. मन शांत झाल्यावर त्याच्याकडे पुन्हा पाह.”

“आणि जो दूर आहे?”

“त्याच्याविषयी कल्पना करून त्याला संत किंवा दुष्ट ठरवू नकोस. त्याच्या जवळ जा. त्याच्याबरोबर चाल. त्याचे बोलणे ऐक. त्याच्या जीवनातील श्रम आणि दुःख समजून घे. कारण अंतरावरून आपण माणसाची प्रतिमा घडवतो; सहवासात त्या प्रतिमेची परीक्षा होते.”

तरुण भिक्षूने विचारले, “म्हणजे समजून घेण्यासाठी कधी जवळ जावे आणि कधी दूर व्हावे?”

तथागत म्हणाले, “जवळीक तुला दुसऱ्याच्या वेदनेची जाणीव देते. अंतर तुला त्या वेदनेकडे अधिक स्पष्टपणे पाहण्याची संधी देते. जवळीक नसलेले अंतर उदासीनता बनू शकते; अंतर नसलेली जवळीक आसक्ती बनू शकते. प्रज्ञा या दोन्हींच्या मधून मार्ग शोधते.”

काही दिवसांनी तो तरुण भिक्षू एका दूरच्या गावात भिक्षेसाठी गेला. तेथे एका गृहस्थाने त्याला कठोर शब्दांत नकार दिला. तरुण भिक्षूच्या मनात संताप उठला. त्याला वाटले, हा मनुष्य निर्दयी आहे.

परंतु निघताना त्याने पाहिले की त्या गृहस्थाच्या घरात एक आजारी वृद्ध पडला होता आणि दोन लहान मुले उपाशी बसली होती. गृहस्थाच्या हातात औषधांची रिकामी पिशवी होती. त्याच्या चेहऱ्यावर कठोरपणा होता; पण डोळ्यांखाली काळी वर्तुळे होती.

भिक्षू काही क्षण थांबला. त्याला त्या गृहस्थाचे वर्तन योग्य वाटले असे नव्हते. पण आता त्या वर्तनामागील परिस्थिती त्याला दिसू लागली होती.

दुसऱ्या दिवशी त्याने त्या घरासाठी अन्नाची व्यवस्था केली. गृहस्थाने त्याच्याकडे पाहिले, पण काही बोलला नाही. त्याच्या डोळ्यांत मात्र कालचा कठोरपणा नव्हता.

परतीच्या वाटेवर तरुण भिक्षूला तथागतांचे शब्द आठवले.

दुसऱ्या मनुष्याचे दुःख समजणे म्हणजे त्याच्या प्रत्येक कृतीचे समर्थन करणे नव्हे. त्याच्या कृतीला जन्म देणाऱ्या परिस्थितीचे आकलन करणे होय.

त्या रात्री जेतवनात परतल्यावर त्याने तथागतांना आपला अनुभव सांगितला.

तथागत शांतपणे ऐकत राहिले. मग त्यांनी विचारले, “त्या गृहस्थाला तू समजून घेतलेस का?”

भिक्षू म्हणाला, “भगवन्, त्याच्याविषयीचे माझे पहिले मत बदलले. पण मी त्याला पूर्णपणे ओळखतो, असे आता म्हणणार नाही.”

तथागतांच्या चेहऱ्यावर समाधान उमटले.

“ज्याला आपण पूर्णपणे जाणतो, असा दावा मनुष्य बहुधा तेव्हाच करतो, जेव्हा त्याने पाहणे थांबवलेले असते.”

त्या रात्री जेतवनावर चंद्रप्रकाश पसरला होता. विहाराच्या भिंतींच्या सावल्या जमिनीवर लांब झाल्या होत्या. काही भिक्षू निद्रेत होते; काही ध्यानात बसले होते. दूरवरून नदीचा मंद आवाज येत होता.

तथागतांनी संघाला अंतिम उपदेश दिला.

“भिक्षूंनो, पर्वताच्या पायथ्याशी उभा असलेला मनुष्य त्याची उंची पूर्ण जाणू शकत नाही. त्याला दगड, झाडे आणि कडे दिसतात. दूरच्या मैदानातून पाहणाऱ्याला पर्वताचा आकार दिसतो, पण त्याच्या खडकांची झीज आणि त्यातील झऱ्यांचा उगम दिसत नाही. पर्वताला जाणून घेण्यासाठी कधी त्याच्या वाटेवर चालावे लागते आणि कधी मागे वळून त्याचे संपूर्ण रूप पाहावे लागते.

“माणसांविषयीही असेच आहे. जे दूर आहेत, त्यांच्याजवळ जा; कारण कल्पनेपेक्षा अनुभव अधिक सत्य सांगतो. जे जवळ आहेत, त्यांच्याकडे कधी नव्या दृष्टीने पाहण्यासाठी अंतर घ्या; कारण सवय अनेकदा सत्यावर पडदा टाकते.

“परंतु लक्षात ठेवा—अंतर स्वतः ज्ञान देत नाही आणि जवळीक स्वतः प्रेम देत नाही. पाहणाऱ्या मनात करुणा आणि प्रज्ञा असतील, तरच दोन्ही अनुभव ज्ञानात रूपांतरित होतात.”

तथागतांनी मौन धारण केले.

आकाशात चंद्र स्थिर होता. त्याचा प्रकाश विहाराच्या अंगणात पडत होता. भिक्षूंना त्या क्षणी जाणवले की चंद्र पाण्याच्या जवळ असो वा दूरच्या आकाशात, त्याचा प्रकाश तोच असतो; बदलते ते पाण्याचे स्वरूप आणि पाहणाऱ्याची दृष्टी.