शालेय निबंध लेखन कसे करावे ?

महाराष्ट्रीय विद्यार्थी वर्ग मराठी संकेतस्थळांशी जरासा जोडला जाऊ शकेल असे वाटते

आपला हेतू सुयोग्यच आहे पण विद्यार्थी संकेतस्थंळांशी जोडले गेल्याने असा काय फायदा (विद्यार्थ्यांचा अथवा संकेतस्थळांचा) होइल स्पष्ट कराल का?
थोडक्यात सांगते - बरेचदा संकेतस्थळांचे अ‍ॅडिक्शन लागते असा अनुभव्/धारणा आहे. लहान वयात हे अ‍ॅडिक्शन लागून असा काय मोठ्ठा फायदा होणार आहे? संकेतस्थळांवर चर्चिल्या जाणार्‍या संकल्पना विद्यार्थ्यांना कशा उपयोगी पडू शकतात हे सोदाहरण दिले तर अधिक आवडेल :)

जालावरचं लेखन वाचता खरंतर 'शालेय स्वरूपाचं निबंधलेखन टाळण्यासाठी काय करावं' याबद्दल कोणी लेखन करणार असेल तर मला व्यक्तिशः अधिक आवडेल. अशा प्रकारचा (मला आवडेल असा) एक धागा हा - ठराविक उपमा व ठोकळेबाजपणा विरूद्ध चळवळ: भूमिका

शाळेच्या निबंधाची सुरूवात एखाद्या प्रसिद्ध वक्तव्याने (कोट्स) किंवा कवितेने किंवा संस्कृत श्लोकाने केली की परिक्षकावर टॉप इंप्रेशन पडते असे आमच्यावर बिंबवण्यात आले होते (नी बहुदा परिक्षकांवरही!).

एकुणच लेखन हा पहिल्यापासुन आवडता प्रांत असल्याने त्यावेळी निबंधात बरे (पंधरपैकी दोन आकडी) मार्कही पडायचे. पण खास असा फॉर्म्युला काय सांगणार?!

निबंध चांगला लिहिण्याचे तंत्र म्हणजे काही काळ अजिबात लिहू नका.
बोला भरपूर लोकांशी भरपूर बोला. बडबडे व्हा. तुमच्या बडबडीवर समोर कुनी वेगळी मतं मांडली तर तीही लक्ष देउन ऐका.
पेप्रातलं संपादकीय वाचा.वाचत रहा. थकेस्तोवर वाचत रहा.
(रद्दीच्या दुकानात जाउन मागील दोन चार महिन्यांचे तरी संपादकीय वाचवेत.)
ह्यानंतर लिहित सुटा. जे वाटतं ते; जसं वाटतं तसं लिहित सुटा.
जे लिहाल ते बर्‍यापैकी बरं असण्याची बरीच शक्यता असेल.

जागा चुकली

(ए जी गार्डिनर या निबंधलेखकाचे आभार मानून) :
समजा विषय "क्ष" असेल तर येणेप्रकारे परिच्छेद कल्पावे :
-------------------------------
"क्ष"विषय मनात यावा अशी रोजच्या व्यवहारातली घटना. या घटनेच्या संदर्भात "क्ष"विषयाबाबत काहीतरी प्रश्नचिन्ह असावे.

"क्ष"विषयाबाबत उलटसुलट मतप्रवाह अथवा वागणूक समाजात पुष्कळ ठिकाणी दिसते, अशी उदाहरणे. तसेच बराच काळ याबाबत उलटसुलट मतप्रवाह किंवा वागणूक दिसते, अशी उदाहरणे. येथे प्रसिद्ध व्यक्तींच्या वक्तव्यांची किंवा लेखनातली उद्धरणे देता यावी.

"क्ष"विषयाबाबत लेखकाचे अंतिम मत असणार आहे, त्याच्या विरुद्ध मतांचे हलक्या हाताने परिगणन. वस्तुतः "क्ष"विषयाबाबत "अमुक-तमुक" मुद्दे विचारात घेतले, तर लेखकाचा पटणारे मत उघड होते, ते मुद्दे ठसवणे. (१-२ परिच्छेद.)

"क्ष"विषयाबाबत मत लेखक म्हणतो तसे सार्वत्रिक झाले तर होणारे फायदे.

"क्ष"विषयाबाबत आता पटलेले मत सुरुवातीच्या घटनेला लागू करून त्या क्षुल्लक घटनेबाबतही द्विधा निस्तरावी. वाटल्यास शेवटचे वाक्य म्हणून पुन्हा सुटसुटीत वाक्यात निबंधातील "क्ष"विषयक मताचा सारांश द्यावा.
-------------------------------

वरील चौकट जरी वादग्रस्त निबंधविषयांकरिता असली, तरी निर्विवाद विषयांकरिता सुद्धा चालेल. उदाहरणार्थ "सार्वजनिक स्वच्छता" हा विषय "निर्विवाद" आहे (अंतिम मत "सार्वजनिक स्वच्छता असावी"). परंतु विर्द्ध मत म्हणून "सोय, कचरापेट्यांची अनुपलब्धता" वगैरे विरोधी मुद्दे म्हणून सांगता येतात.

क्वचित वादविवादाकरिता नसलेले "वस्तुनिर्देश" निबंध असले तरी बारीकसारीक फेरफार करून वरील चौकट वापरता येते. "माझा गाव" विषय असेल तर "ग्रामीण विरुद्ध शहरी जीवन" असा विषय कल्पून वरील चौकट मांडावी, आणि माझा गाव माझ्या अंतिम मताचे ठळक उदाहरण आहे, अशा प्रकारे प्रत्येक परिच्छेद मांडावा.

उदाहरण : सार्वजनिक स्वच्छता (सांगाड्यावर विवक्षित मुद्दे चढवून). जुळवलेली वाक्ये, पूर्ण बांधलेला निबंध मुद्दामून दिलेला नाही.
---------------------------------------------------------------------
(परिच्छेद १ : ) स्वच्छतेबाबत विरोधाभासी घटना, उदाहरणार्थ घर स्वच्छ केलेला कचरा गच्चीमधून गल्लीत टाकल्याचे बघितले. त्यामुळे शाळेचे कपडे खराब झाले

(परिच्छेद २ : ) वैयक्तिक स्वच्छता पण सार्वजनिक घाण दिसते तशी वेगवेगळी ठिकाणे - बसगाड्या, रेल्वे स्टेशने, देवळे, वगैरे. मो. क. गांधी वा गाडगेबाबा वा प्रचलित म्हणी वगैरेंची उद्धरणे द्यावी - ही उद्धरणे "अमुक करा"पेक्षा "अमुक समाजात दिसते" अशा प्रकाचची असल्यास ठीक. "अमुक करा" असेच उद्धरण ठाऊक असेल, तर "तेव्हासुद्धा असे म्हणण्याचा प्रसंग होता, त्यामुळे हा मुद्दा सार्वकालिक आहे" असे सांगता येते.

(परिच्छेद ३/४ : ) सार्वजनिक स्वच्छता असण्याविरुद्धचे अडथळे. आजकालच्या धाकाधुकीच्या आयुष्यात वेळ नसतो. काही सुविधा सरकारने पुरवायच्या असतात, त्या उपलब्ध नसतात. मग सार्वजनिक स्वच्छता पाळण्याच्या दिशेने मुद्दे कळकळीने/अधिक जोरदारपणे मांडावेत. सार्वजनिक स्वच्छता पाळल्यामुळे सोयच होते, वेळ वाचतो. लोकशाही देशात सरकार म्हणजे आपणच असतो. आपण वागणूक करू आणि आपल्या सरकारचे धोरण बदलेल.

(परिच्छेद ५ : ) हे मुद्दे वरील परिच्छेदापेक्षा वेगळे असावेत. रोगराई पसरणार नाही. (त्या गावा/शहराकरिता योग्य असल्यास) ओला-सुका कचरा वेगळा करून नेटकेपणे टाकल्यामुळे होणारा पर्यावरणाला फायदा. परिसर स्वच्छ-सुंदर असल्यामुळे मन प्रसन्न राहील.

(परिच्छेद ६ : ) आज सकाळी कचरा गच्चीतून टाकण्याऐवजी कागदी पिशवीत भरून कोपर्‍याच्या कचरापेटीत टाकणे किती सोपे. "सार्वजनिक स्वच्छता म्हणजे समाजपुरुषाची वैयक्तिक स्वच्छता" असे काहीतरी सारांश वाक्य.

---------------------------------------------------------------------

उदाहरण : माझा गाव (सांगाड्यावर विवक्षित मुद्दे चढवून). जुळवलेली वाक्ये, पूर्ण बांधलेला निबंध मुद्दामून दिलेला नाही.
---------------------------------------------------------------------
(परिच्छेद १ : ) उन्हाळ्याच्या सुटीमध्ये गावी गेलो. जाताना तिथे असण्याची हुरहुर होती, परंतु एका महिन्यानंतर आपल्या शहराची फारफार ओढ लागली होती, ही गंमत. या परिच्छेदात गावाचे नाव, आणि जिल्हा/राज्य असा उल्लेख असावा. पुढच्या परिच्छेदाकरिता प्रसिद्ध उद्धरण नसले, तर तसे उद्धरण (बालगीत सुद्धा चालेल) येथे द्यावे.

(परिच्छेद २ : ) माझा गाव आणि माझे शहर यांच्यात मला वाटणारे भेद येथे सांगावेत. विषय "गाव" असल्यामुळे शहराबाबत मुद्दे थोडेच आणि मोघम असावेत. "शहरात हे नाही", हे अध्याहृतच असते, सांगण्याची गरज नाही. मात्र गावाबाबत मुद्दे मोघम नसावेत, वस्तुनिष्ठ असावेत. ("गावांमध्ये शेते असतात" असे नव्हे, तर "माझ्या गावात मामाच्या परसामागे काळ्याशार मातीची शेते पार क्षितिजापर्यंत जातात.") गावाचा इतिहास सांगावा.

(परिच्छेद ३/४ : ) गावामध्ये असलेल्या काही गैरसोयी सांगाव्या. बरीच मुले शाळेत जात नाहीत. विजेचे काही खरे नाही. प्रत्येक मुद्द्यानंतर "हे नसले, तरी ते आहे" प्रकारे गावाचे समर्थन करावे. येथेसुद्धा मुद्दे मोघम नसून त्या गावाकरिता विवक्षित असले तर चांगले.

(परिच्छेद ५ : ) गावात आवडतील असे अधिक मुद्दे. परंतु हे मुद्दे फक्त एका गावाला नव्हेत तर खूप गावांना लागू असावेत असे. परंतु हे मुद्दे आपल्या विवक्षित गावाबाबत सुचले अशी वाक्य रचना असावी : "घाईगडबड नसल्यामुळे शांतपणे विचार करण्यास वेळ मिळतो. शेते, गुरे अगदी जवळून बघितल्यामुळे आपले अन्न-वस्त्र कुठून येते त्याबाबत जाणीव होते."

(परिच्छेद ६ : ) "सुटीमध्ये गावात जाऊन हे सर्व मिळवतो-अनुभवतो, ते वर्षभर शहरातल्या आयुष्यात पुरते." सारांश "असा माझा गाव - पुन्हा पुढच्या वर्षी हुरहुर वाटू लागेल, असे."

---------------------------------------------------------------------

खालिल पत्त्यावर मी पूर्वी "वर्णनात्मक" लेखना बद्दल एक कार्यशाळेचा अनुभव लिहिला होता.
http://blumenkranz.blogspot.com/2008/03/blog-post.html

तसेच, निबंध लिहितांना बहुतेकांना "सूक्ष्म निरीक्षणात्मक" वाक्ये लिहण्याचा सराव नसतो, त्यामुळलेखन उथळ किंवा साचेबद्ध वाटू शकेल. उलट साच्यातच लिहूनही, लेखनाचा गाभा महत्त्वाचा असतो, त्यासाठी वर म्हटल्याप्रमाणे वाचन व निरीक्षण भरपूर हवे.
ह्यासाठीही एक "धडा" खाली देत आहे:

http://blumenkranz.blogspot.com/2009/01/blog-post.html