माझी शाळा सृजन आनंद -१

वा, मजा येतेय. सावकाश पण सातत्यानं लिहा.

छानच सुरूवात!

लागेल तितका वेळ घ्या पण लिहा नक्की!

तुमच्या ७ पाँईंट मधे वेगळे असे काहीच दिसले नाही. आमच्या तद्दन पारंपारीक शाळेत पण हेच होते. ठीक आहे ताई / दादा वगैरे म्हणत नसु किंवा फळे जुने लाकडी काळ्या रंगाचे होते, पण त्यानी काही फरक पडला नाही.
प्रश्न वगैरे विचारायला कधीच आडकाठी नव्हती, उत्तरे पण मिळायची. ( मला वाटते सर्व च शाळांमधे मिळत असावीत ). डब्याबद्दल पण काही नियम वगैरे नव्हते.

अरे वा! मेघना म्हणते तसंच लिहीत रहा.
कदाचित सकाळ मधल्या लेखांतून तुम्ही भेटल्याही असाल मला :D . मला वाटतं मी कॉलेजच्या सुरूवातीच्या दिवसात ती लेख मालिका वाचत असे. खुप छान वाटायचं वाचताना. त्या लीला पाटील या ना.सी. फडकेंच्या कन्या हे नंतर कळल. बापलेकी वाचून त्यांच्या बद्द्लचा आदर दुणावला.

कदाचित चौथीपर्यंतच अश्या शाळा असणे ही गरज आहे. कारण शिकण्याची गंगा नंतर भारतीय शिक्षण पद्धतीच्या समुद्रालाच मिळणार. मलाही वाटतं की मुलांना सुरुवातीलाच प्रायमरी लेव्हललाच अश्या शाळेत घालावं. पुढच्या वर्गात अश्या शाळांची आपल्या शिक्षण पद्धतीशी आणि पालकांशी जमवून घेताना दमछाक होते.

@ अनुराव, जाउदे हो. तुम्हाला कशानेच काहीच फरक पडत नसावा.

छान लेख. पुभाप्र.

थोडा ललित लिखाणाचा भासही झाला... पुभाप्र.

सिद्धी, लिहित रहा.

अंतराआनंद - हो नक्कीच . लीलाताईनी एक खूप छान कविता पण केलेली मला उद्देशून. मी ऑन-लाईन साप्ताहिक सकाळ चे जुने अंक मिळतायत का बघतीये . नाहीतर आईकडे कात्रण आहे लेखाचं त्याचा फोटो मागवून लावेन इथे .

मेघना, ऋषिकेश, अदिती - धन्यवाद
अनु राव - My bad . पण माझं सगळं लिहून झाल्यानंतर तुम्ही मला सांगा कि माझी शाळा वेगळी होती तुमच्या शाळेपेक्षा कि नाही ते .

अजून एक सर्वांसाठी : मला अहो सिद्धि पेक्षा ए सिद्धि म्हणणार का प्लीज ?

वाचतेय.
बादवे हिरव्या फळ्यावर पांढर्या खडूने लिहीलेल फार ठळक/स्पष्ट दिसत नाही.
आणि हो गविंच्या प्रतिसादात छोट्या सुट्टीचा उल्लेख आला आहे त्यावरून सहज कुतुहल: पर्यायी शाळांत किंवा आजकालच्या भरमसाठ फी घेणार्या पारंपारीक शाळांत स्वच्छ टॉयलेट असतात का?

छान आहे निबंध.

माझ्या ४थी पर्यंतच्या प्रार्थना समाजाच्या शाळेतही आम्ही बाईंना "ताई" म्हणत असू. मंदाताई,लीलाताई,छबूताई आणि आशाताई. कमलताई मुख्याध्यापिका असल्याने फक्त त्यांचच आडनाव माहित होतं.
मंदाताईंची मी एवढी लाडकी होते की एकदा वर्गात गोंधळ चालू होता म्हणून त्या आल्या आणि अख्ख्या वर्गाला बेंचवर उभं रहायला सांगितलं मी सोडून. आणि त्या दिवशी खरंतर मी ही बडबड करत होतेच ते एकाने सांगायचा प्रयत्न केला तर त्यालाच ओरडल्या. =)) =))
किती मस्त आठवणी आहेत या.

वरच्या बहुतांशी गोडगोड आठवणी वाचून मला माझ्या प्राथमिक शाळेची आठवण झाली.

सुरुवातीस दोनएक वर्षे मी सातार्‍यात तेव्हा नव्याने सुरू झालेल्या आणि कन्याशाळेच्या आवारात उघडलेल्या मोंटेसोरी शाळेत जात असे. तेथे वातावरण अर्थातच छानछान होते. (तेथेच माझी मादाम मोंटेसोरी - स्वतः, खर्‍याखुर्‍या - ह्यांच्याशी आमनेसामने भेट झाली. कसे ते पूर्वी 'उपक्रम'वर मी लिहिले होते.)

तदनंतर प्राथमिक शाळेचे माझे वय झाले. माझे आजोबा मला घेऊन 'वाडया'पुढच्या कोणत्याशा ऑफिसात गेले आणि तेथील साहेबांनी माझी सोय 'म्युनिसिपल शाळा नंबर १३, फरासखाना' येथे केली. मी एकदम दुसरीत बसलो. हा फरासखाना म्हणजे सातारच्या छत्रपतींच्या काळातील प्रवासांचे आणि छावण्यांचे साहित्य ठेवण्याची मूळची जागा. छत्रपतींचे दिवस बदलले तशी ही जागा मुन्शीपाल्टीकडे आली. तेथे आमची शाळा. सातार्‍यात तेव्हा इंग्रजी माध्यमाचीच काय पण कोठलीच खाजगी शाळाहि नव्हती. प्राथमिकसाठी मुन्शिपाल्टी अणि ५वी नंतर डे.ए. सोसायटीचे न्यू (इंग्लिश) स्कूल ऊर्फ दगडी शाळा अशीच घरोघर पद्धत होती.

मूळचा तो फरासखाना असल्याने जागा भरपूर होती. एक मोठे खुले मैदान आणि त्याच्या दोन वाजूस ओवरीवजा लांबलचक एकमजली दोन इमारती असे तिचे स्वरूप. (ह्या मैदानावरच सध्या सातार्‍याचे 'शाहू रंगमंदिर' उभे आहे. आत वर्ग असे नव्हतेच. एक बाजू संपूर्ण मोकळी आणि दुसर्‍या बाजूस पार्टिशने घालून काढलेल्या खोल्या. आत भरपूर गोंगाट चालू असायचा. एक वर्ग मोठयाने पाढे म्हणतो आहे तर दुसरा वर्ग तारस्वरात 'खबरदार जर टाच मारुनी जाल पुढे चिंधडया, उडविन राईराई एवढया' ही कविता घोटतो आहे हे सर्व एकसमयावच्छेदेकरून चालत असे. मधल्या सुटीची घंटा झाली की सर्व पोरवडा हो... करून ओरडत मैदानाकडे धावायचा आणि तेथे विटीदांडूपासून एकमेकांच्या उरावर बसण्यापर्यंत सर्व खेळ एकाचवेळी चालायचे. डबा वगैरे कोणी आणत असल्याचे आठवत नाही. कसलाच गणवेशहि नव्हता. आमच्यापैकी बहुतेकांची कपडयांची स्थिति 'एक दांडीवर आणि एक **वर' अशा प्रकारची होती. आज आंघोळीनंतर आम्ही एक अर्धी चड्डी घातली की तीच दुसर्‍या दिवसाच्या आंघोळीपर्यंत अखंड वापरायचो. पुष्कळांच्या पायात चप्पल वा बूट नसायचे. 'नंबर एक' साठी शाळेच्या मुख्य प्रवेशद्वारापुढील रस्ता मोकळाच होता. तेथे काही चावट मुले कोणाची धार सर्वात लांब पडते हे पाहण्याच्या स्पर्धा करीत. (मुलींची काय सोय होती कल्पना नाही.) मैदानात अंगचाच entrepreneurial skill set असलेली मुले दोन पेन्सिलींच्या तुकडयांना चिंचेचे बुटुक, चारांना दोन आवळे असले व्यवसाय मधल्या सुटीमध्ये करीत.

आमचे 'अध्यापक' ह्याच आडनावाचे शिक्षक खरोखरच चांगले अध्यापक होते पण ढवळे नावाचे हेडमास्तर बुटके, काळे आणि अतिशय अर्वाच्य शिव्या सदा तोंडावर असलेले होते. आपल्या शिवी संग्रहाचा सढळ मुखाने ते उपयोग करीत असत. त्यांची एक हृद्य आठवण मात्र मनात आहे. मी चौथीच्या स्कॉलरशिप परीक्षेस बसलो तेव्हा फॉर्मवर सही करण्यासाठी त्यांनी बोलावले. टेबलावरील फॉर्मवर सही करण्यास माझा हात पोहोचेना तेव्हा त्यांनी मला उचलून आपल्या खुर्चीत ठेवले आणि मी माझ्या आयुष्यातली पहिली सही केली. बाहेर पडतांना माझ्या हातावर त्यांनी एक लिमलेटची गोळी ठेवली.

गावात रिक्षाच नव्हत्या तर रिक्षावाले काका कोठून असणार? आमचे आम्हीच रोज शाळेत पायी येजा करीत असू. त्यात काही धोका असा कधीच आम्हाला अथवा आमच्या पालकांना जाणवला नाही.

इतके असूनहि माझ्या शाळेच्या आठवणी सर्वच चांगल्या आहेत. अशा शाळेमुळे आमच्या शिक्षणात काही तूट राहिली असे मला कधीहि वाटलेले नाही.

शाळेबद्दलच्या माझ्या अजून दोन आठवणी लिहाव्याशा वाटल्या. अशा गोष्टी अलीकडे बहुधा होत नसाव्यात.

स्वातन्त्र्य नुकतेच मिळालेले असल्यामुळे वातावरणात देशाबद्दलचा उत्साह बराच होता. शिक्षणखात्यातील वरिष्ठांच्या आदेशानुसार मुख्याध्यापक दर एकदोन महिन्यांनी विद्यार्थ्यांना सकाळी शाळेत बोलवायचे आणि त्यांच्या हाती नाना घोषणाफलक देऊन त्यांना गावात प्रभातफेरीने फिरवायचे. घोषणा 'अधिक धान्य पिकवा', 'पूरक अन्न खा' तिरंगी झेंडा कोणाचा - चाळीस कोटी जनतेचा' अशा स्वरूपाच्या असायच्या. हे काम रविवारी वा अन्य सुटीच्या दिवशी होत असे. मधूनमधून 'भारतमाताकी जय', 'महात्मा गांधीकी जय', 'पंडित जवाहरलाल नेहरूकी जय' असेहि नारे दिले जात. बरोबरच्या शिक्षकांनी 'भारतमाताकी' अशी घोषणा द्यायची आणि विद्यार्थ्यांनी 'जय' असे उत्तर द्यायचे. (तेव्हा देशाची लोकसंख्या ४० कोटि होती हे येथे लक्षात यावे! आमच्या सातार्‍यात कसेबसे २५,००० लोक होते.) आमच्या एक उत्साही आणि तरुण शिक्षिका 'जय सुभाष, जय सुभाष, मंत्र हाच आजला, घोष हाच आजला, भारतात दशदिशात नाद हा निनादला| जय हिंद चलो दिल्ली' हे आणि अशीच स्फूर्तिदायक गाणी आमच्याकडून चालता चालता तालावर म्हणवून घेत. त्या दिसायलाहि सुंदर होत्या आणि म्हणूनच की काय विद्यार्थी उत्साहाने त्यांच्याबरोबर ही गाणी म्हणत.

पूरक अन्नावरून सुचले. तेव्हा अन्नधान्याची फार टंचाई होती आणि सर्वाचे रेशनिंग होते. अमेरिकेत डुकरांचे अन्न म्हणून वापरली जाणारी तांबडी ज्वारी, जिला 'मिलो' (मेलो मेलो!) असे नाव होते, ते आमचे प्रमुख रेशन होते. जनतेने नेहमीच्या तांदूळजोंधळ्यापलीकडे अन्य गोष्टी, उदा.बटाटे, रताळी. वरीनाचणी इत्यादि खावे असा प्रचार होत असे. प्राथमिक शाळेतील आमच्या एका शिक्षकांनी एक संवाद लिहिला होता. त्यात पात्रे तीन - भाऊ म्हणजे मी स्वतः, बहीण म्हणजे कमल डांगे नावाची माझी शाळेतील मैत्रीण आणि पाहुणे म्हणजे लिहिणारे शिक्षक. आम्ही बहीणभाऊ घरात बसलेले आहोत आणि पाहुणे आमच्याकडे येतात. मी बहिणीला पाहुण्यांसाठी चहाबिस्किटे आणण्यास सांगतो तेव्हा 'चहाबिस्किटांऐवजी पाहुण्यांचे स्वागत उकडलेले बटाटे, वर्‍याचे तांदूळ देऊन करावे' असे आमचे बौद्धिक पाहुणे घेतात असा तो संवाद आम्ही आमच्या वार्षिक समारंभावेळी करून दाखविला होता.