माझी शाळा सृजन आनंद -४

भाग १ भाग २ भाग ३

सृजन मधल्या पध्दती continued …

मधली सुट्टी : मधल्या सुट्टीची घंटा वाजली कि आम्ही सगळे (पूर्ण वर्ग) आपापली बस्करं उचलून गोलाकारात बसून एकत्र ( कंपू मध्ये नाही ) डबा खायचो . डबा खाण्यापूर्वी " वदनी कवळ घेतां " म्हणायची पद्धत होती पण आमचं " वदनी कवळ घेतां " काहीसं असं होतं :
वदनी कवळ घेतां , नाम घ्या मातृभू चे
सहज स्मरण व्हावे आपुल्या बांधवांचे
कृषिवल कृषी करोनी राबती दिनरात
श्रमिक श्रम करोनी वस्तू ह्या निर्मितात
स्मरण करुनी त्यांचे अन्न सेवा खुशाल
उदरभरण व्हावे चित्त होण्या विशाल
वरील श्लोकात एखादा-दुसरा शब्द मागे पुढे झाला असेल पण मला जे आठवतंय ते साधारण असंच होतं .

इतिहासाचा तास: पहिलीत असताना इतिहासाचा तास हा गोष्टींचा तास होता . सुचिताताई "देनिसच्या गोष्टी " पुस्तकातल्या गोष्टी सांगायच्या. देनिस ची ओळख पहिल्यांदा तिथे झाली .
मला माहिती नाही इतर शाळांत दुसरीच्या वर्गाला काय इतिहास असतो. आम्हाला दुसरीत इतिहासाचं पुस्तक म्हणजे "चार्ल्स स्तेन्मेत्झ" ह्या संशोधकाचं छोटंसं चरित्र टाईप (चित्रमय ) पुस्तक होतं . गोष्ट सांगून संपल्यावर त्या गोष्टीवर चित्र काढणे वगैरे पण करायचो . माझ्या वर्गातल्या बहुतेकांना ते अजून लक्षात आहे आणि त्या पुस्ताकातल्या गोष्टींवर अजूनही आमची चर्चा होते .
तिसरी पासून रेग्युलर शिक्षण मंडळांच पुस्तक होतं. तिसरीच्या इतिहासाच्या पुस्तकाचं नाव होतं "माणसाची गोष्ट" तेव्हा मला वाटलेलं कि हि कोणत्यातरी माणसाची गोष्ट असणार म्हणून उत्साहानी वाचायला घेतलं आणल्या आणल्या तर तो मानवाच्या उत्क्रांतीचा इतिहास निघाला

मराठीचा तास : मराठीच्या तासाला नेहमीच्या अभ्यासाबरोबरच निरनिराळी कोडी, एका मोठ्ठ्या शब्दात लपलेले छोटे शब्द शोधणे ( जसेकी जवाहरलाल ह्या शब्दात आहेत लाल, रवा , वार , हर इ. इ . हा शब्द मला अजूनही आठवतोय कारण ह्या खेळात सई नावाच्या मैत्रिणीने "लव" असाही शब्द शोधला (इंग्रजी अर्थाने) आणि मग आम्ही सगळे हसायला लागलो मग ताईंनी लव चा मराठी अर्थ वगैरे समजावून सांगितला ), शब्द कोडी, चित्र वर्णन ( खरेतर interpretation कारण एका एका आई-बाबा आणि मुलं अशा जाहिरातीतल्या चित्राचे आम्ही interpretation केले होते आणि जाहिरातीतल्या आई-बाबांचे कपडे चांगले आहेत म्हणजे ते गरीब घरातले नसणार असे काही पण निरीक्षण नोंदवले होते.) सृजन मध्ये शिकवणाऱ्या एक ताई परदेशात गेल्या होत्या तर त्यांना पत्र लिहिणे, क ने संपणाऱ्या तीन अक्षरी शब्दाची यादी करणे (हे जस्ट एक उदाहरण झाले ), नवीन गाणी तयार करणे - गोष्टींचं गाण्यात रुपांतर करणे, चिमणीच घर मेणाचं किंवा मी खीर खाल्ली तर बुडबुड घागरी ह्यासारख्या गोष्टीचं alternate version तयार करणे, वर्गात दोन ग्रुप करून गोष्टीतल्या एका पात्राची बाजू एका ग्रुपने आणि दुसऱ्या पात्राची बाजू दुसऱ्या ग्रुपने मांडणे असं बरंच काही होत असे.

सुशोभन : सृजन मधली सांगण्यासारखी अजून एक गोष्ट म्हणजे सुशोभन . प्रत्येक वर्गात एक सुशोभानाचा कोपरा असे. वर्गाच्या पटसंख्येनुसार ५-६ मुलांचा एक असे ६ गट केले जात. प्रत्येक गटाचा एक सुशोभानाचा वार ठरलेला असायचा . त्या वारी त्या गटातल्या मुलांनी एक सुशोभन वस्तू वर्गात आणून त्या कोपर्यात मांडायची . आपल्या वाराच्या आदल्या दिवशी मधल्या सुट्टीत किंवा शाळा संपता-संपता त्या गटाची एक छोटी मीटिंग व्हायची आणि मग सुशोभानाचा विषय (थीम ) ठरत असे . जसे कि पर्यावरण किंवा क्रिकेट किंवा नारळ असे काहीही विषय आम्ही ठरवायचो आणि मग कोण काय करणार ते ठरायचं . जर समजा नारळ विषय असेल तर कोणी करवंटीपासून तबला किंवा तत्सम वस्तू बनवायचं , कोणी नारळाच्या झाडाचं चित्र काढत असे कोणी नारळाचे उपयोग ह्यावर तक्ता बनवत असे तर कोणी नारळाची झाडे कुठे कुठे असतात ते जगाच्या नकाशात दाखवत असे.
परत, हे जस्ट उदाहरण झालं पण आमच आम्हीच विषय आणि कोण काय करणार हे ठरवत असू . ह्यात ताई -दादांचा हस्तक्षेप मुळीच होत नसे . कधी कधी दोन जणांना एकच गोष्ट करायची असे मग बाकीचे त्यांच्यातले मध्यस्थ बनून सलोख्याचा मार्ग शोधत .
दुसर्या दिवशी ( म्हणजे सुशोभानाच्या वारी ) शाळेत आल्या आल्या आपापल्या सुशोभानाच्या वस्तू आम्ही सुशोभानाच्या कोपर्यात मांडून ठेवत असू . मग जेव्हा वेळ मिळेल तेव्हा आमच्या आणि इतरही वर्गातली मुलं आणि ताई -दादा सुशोभन बघून जात . कल्पक किंवा कलात्मक सुशोभानाचे जाहीर टाळ्या वाजवून कौतुक (वर्गात किंवा प्रार्थनेच्या वेळी ) केलं जायचं . सुशोभन आणि विषय कसा आहे ह्यावर कधी कधी चर्चा पण होत असे वर्गात. अर्थात कधी कधी कोणी तरी सुशोभन आणायचं विसरायचच किंवा अत्यंत कमी वेळात काहीतरी करून आणायचं. पण बर्याचदा इतर ग्रुप पेक्षा आपलं सुशोभन छान व्हावं ह्यासाठी प्रयत्न असायचे .
मधल्या सुट्टीत डबा खाऊन झाल्यावर वर्गावर्गात फिरून सुशोभन बघणे हे माझं ठरलेलं असायचं !

प्रकल्प : सृजन मध्ये चारही वर्षं आम्हाला प्रकल्प नावाचा विषय होता. प्रकल्पाचा तास पण होत असे . उद्योग किंवा लघु-उद्योग असा काहीतरी प्रकल्प विषय होता तेव्हा ते उद्योग म्हणजे काय कोण करतात का करतात अशी काय माहिती प्रकल्पाचे विषय शिक्षक देत असत मग तुम्ही एक लघु-उद्योगाच उदाहरण सांगा किंवा करून आणा असा गृहपाठ असायचा. एकदा छोटी छोटी १ सेमी लांबीची दोर्याची रीळं करून नेलेलं आठवतंय. एकदा मातीची पृथ्वी केलेली ( आत सगळे थर वेगवेगळ्या रंगाने रंगवलेले) असं तुटक तुटक आठवतंय मी ह्यावर अजून माहिती विचारून/ शोधून देईन .

वर्ग वही : प्रत्येक वर्गाची त्या त्या वर्षाची एक वर्ग वही असे. ( जसे कि १९९५ पहिली, १९९५ दुसरी इ इ ) ह्या वहीत दिवसवार प्रत्येक तासाला काय शिकवलं, काय विशेष झालं, काय चर्चा झाली ह्याची नोंद त्या त्या तासाचे शिक्षक तासानंतर करत असत. हा आमच्या वर्गाच्या वर्ग वहीतला एक नमुना :

पालकसभा : सृजन मध्ये दर महिन्याच्या एका ठराविक शुक्रवारी पालक सभा असत असे . प्रत्येक वर्गाचे पालक आणि वर्गशिक्षक ह्यांच्यात चर्चा होत असे . वर्ग वहीतल्या नोंदी, मुलांची प्रगती -विचार- वर्तणूक, शाळेचे आगामी उपक्रम इ इ बद्दल पालकांना माहिती दिली जात असे. त्याच प्रमाणे शाळेकडून पालकांच्या काय अपेक्षा आहेत किंवा शाळा आणि पालक ह्यांच्या सहकार्याने मुलांसाठी काय उपक्रम राबवता येतील असे बरेच विषय चर्चिले जात . ह्यानंतर जर काही मुलांबद्दल वर्ग-शिक्षक किंवा इतर शिक्षक ह्यांना पालकांशी बोलायचं असेल तर वन टू वन डिस्कशन होत असे.

वर्गसभा: पालकसभे प्रमाणे वर्गसभा देखील होत असे . दर महिन्याच्या शेवटच्या दिवशी शेवटचे दोन तास वर्ग-सभे साठी असत. तेव्हा आम्ही आमचं आम्हीच छोट्या नाटिका किंवा भाषण किंवा गोष्टी सांगणे असं काय काय करायचो बर्याचदा हे सारं impromptu असायचं पण धमाल मजा यायची.

आता मात्र माझ्याकडच्या सृजन बद्दलच्या गोष्टी संपत आल्यात असं वाटतंय. मी सृजन मध्ये असताना झालेले विविध उपक्रम ह्यावर पुढच्या भागात लिहेन आणि मग बघू .