सीमोल्लंघन

कृपा करून व्हॉट्सअॅपवर आलेलं काहीतरी इथे डकवून त्याचा धागा करू नये. चर्चेचा प्रस्ताव मांडण्यासाठी ऐसीवरच्या आयडीने किमान मांडणी, मेहेनत करावी अशी अपेक्षा आहे. नुसतीच बातमी दाखवून द्यायची असेल तर 'ही बातमी समजली का' या धाग्यावर प्रतिसाद द्यावा. ऐसीच्या ध्येयधोरणांत चर्चा चालवण्याविषयी मार्गदर्शन आहे.

लवकरच हा 'धागा' 'ही बातमी समजली का' या धाग्यात हलवण्यात येईल.
- संपादक

WHATSAPP संदेशामधील चित्र केवळ निमित्त म्हणून वापरले होते. WHATSAPP च उल्लेख केला नसता तर कदाचित त्याच्या खालील ओळी वाचायची तसदी कुणी तरी घेतली असती. ही चूक झाली. पुन्हा करणार नाही.

'मूर्तिभंजक' ह्या आयडी वरून असे वाटते की जुन्या निरर्थक चालींवर आसूड ओढणे हा वरील लेखामागील उद्देश असावा. असा उद्देश असणे चू़क नाही पण ज्या चालीवर आसूड ओढायचा आहे तिची आधी पूर्ण माहिती घेऊनच आसूड ओढला गेला पाहिजे.

मराठा सैन्यांचे दसर्‍याचे सीमोल्लंघन आणि आपट्याची पाने लुटून त्यांचा कचरा सर्वत्र करणे ह्या दोहोंमध्ये काही मोठा अर्थपूर्ण संबंध आहे असे धागाकर्त्याने गृहीत धरले आहे. तसेच मराठ्यांचे सीमोल्लंघन हे पुढच्या महिन्यांतील लुटीची पहिली पायरी असाहि अर्थ धागाकर्त्यास जाणवत आहे असे वाटते. हे दोन्ही कल्पित संबंध पूर्ण चुकीचे आणि इतिहास आणि परंपरेचे गाढ अज्ञान असल्याचे द्योतक आहेत.

सीमोल्लंघनाची प्रथा कशी पडली? अर्जुनाने अज्ञातवासामध्ये आपली शस्त्रे शमीवृक्षावर लपवून ठेवली होती. अज्ञातवास संपल्यावर त्याने ती शस्त्रे काढून त्यांना साफसूफ करून ती पुनः धारण केली आणि येणार्‍या संघर्षास सामोरे जायला तो सज्ज झाला. हे अश्विन दशमीस झाले म्हणून त्या दिवशी शस्त्रपूजा केली जाते आणि संघर्षाचे पहिले पाऊल म्हणून 'सीमोल्लंघन' केले जाते हा पारंपारिक अर्थ. (अशी शस्त्रपूजा म्हणून आजहि आपापल्या कामाच्या अवजारांची, यंत्रांची पू़जा केली जाते.) दसर्‍याला पावसाळा संपलेला असतो आणि सैन्याला हालचाल करणे ह्यापुढे सोपे होते. (पक्के रस्ते कोठेच नसल्याने पाञ्स असतांना सैन्याची हालचाल करणे अवघड हे एक कारण. दुसरे कारण म्हणजे मराठा सैन्य हे १२ महिने paid standing army अशा प्रकारचे फार थोडे होते. बहुतेक सैनिक पावसाळ्यात आपापल्या शेतीकडॅ लक्ष देण्यासाठी गावी परतत हे दुसरे कारण.) ह्या कारणाने दसर्‍याला सर्व मोहिमांचा लाक्षणिक प्रारंभ होत असे आणि त्याला 'सीमोल्लंघन' असे लाक्षणिक नाव मिळाले. मराठे हे केवळ लुटालूटच करीत असत हाहि एक ऐतिहासिक भ्रमच आहे. मराठे हे त्यांना मोगल बादशहाकडून मिळालेल्या सनदेनुसार चौथाई-सरदेशमुखी वसूल करण्यासाठीहि निघत असत. अनेकदा अशी चौथाई-सरदेशमुखी सैनिकी बळाचा उपयोग करून सक्तीने मिळवावी लागे हेहि सत्य आहे. अशी वसुली करणे हे वसुली ज्यांच्याकडून केली जाई त्यांना लुटालूटच वाटेल. सर्व दृष्टिकोनाचा मामला.

मराठ्यांच्या 'सीमोल्लंघना'चा असा अर्थ सांगितल्यावर 'सोने लुटण्या'कडे वळू. ह्या चालीचा उगम रघुवंशातील रघु-कौत्स कथेमाध्ये आहे. कौत्स हा मुनि आपले शिक्षण गुरुगृही पूर्ण करून परतत आहे पण गुरूने मागितलेली गुरुदक्षिणेची प्रचंड रक्कम - १४ कोटि सुवर्णमुद्रा - देणे त्याच्या शक्तीपलीकडचे आहे. रघु हा दातृत्वासाठी प्रख्यात राजा आपल्याला ही रक्कम देईल अशा अपेक्षेने तो रघूकडे येऊन त्याला ह्या रकमेची याचना करतो. रघूपाशीहि इतकी रक्कम कोषागारात नसते पण याचकास विन्मुख पाठविणेहि त्याला शक्य नसते. म्हणून कौत्साकडून काही मुदत मागून तो कुबेरावर स्वारी करून त्याच्याकडून ही रक्कम जिंकण्याची तयारी सुरू करतो. कुबेरास ह्याची वार्ता कळताच युद्ध टाळण्यासाठी तो रातोरात १४ कोटि मुद्रांहूनहि कितीतरी अधिक धन शमी आणि आपटा ह्या दोन वृक्षांवर ओततो. सकाळी रघूच्या रक्षकांना हे दिसताच ते रघूकडे येऊन ही वार्ता त्याला देतात. आनंदित रघु त्यातील त्याच्या आवश्यकतेचे द्रव्य १४ कोटि इतकेच घेऊन ते कौत्साला अर्पण करतो आणि बाकीचे उचलून नेण्याची आज्ञा प्रजेस करतो आणि आनंदित प्रजाजन ते धन लुटून नेतात. अशी ही कथा आहे. तिचा मूळ स्रोत कोठेतरी महाभारत-पुराण इत्यादींमध्ये असेल तो मला माहीत नाही पण रघुवंशाच्या ५व्या सर्गात कालिदासाने ही कथा पूर्णपणे सांगितली आहे. त्याची आठवण म्हणून दसर्‍याच्या दिवशी आपट्याची पाने सोने म्हणून लुटले जाते.

आपट्याची पाने 'लुटून' आपट्याची झाडे भुंडी करणे आणि पानांचा गावभर कचरा करणे हे पर्यावरणविघातक आहे म्हणून ह्या चालीचा आता विरोध व्हावा हे पटण्याजोगे आहे. ह्या चालीचा मराठे 'लुटी'साठी दसर्‍याला सीमोल्लंघन करून निघत ह्याच्याशी संबंध जोडणे चूक आहे.

'सोने लुटुनी सायंकाळी मोरू परतुनि आला.
बहीण काशी येउनि दारी ओवाळी त्याला.
दसरा सण मोठा नाही आनंदा तोटा."

नागपूरकर भोसल्यांचे फाउंडर रघूजी भोसले, ही वॉज़ फ्रॉम सातारा.

आणि मराठ्यांनी बंगालात फार काही लुटालूट केलेली नाही असे सुशील चौधुरी नामक प्रसिद्ध बंगाली इतिहासकारच त्यांच्या "नबाबी आमले मुर्शिदाबाद" अर्थात "नबाबी अंमलातील मुर्शिदाबाद" या पुस्तकात लिहितात.