इथे हजारात एखादा निवडला जातो

मुक्तछंदात लिहिणं हे वाटतं तितकं सोपं नसतं. एक लय सांभाळावी लागते.

पाडगावकरांनी लिहिलेली एक कविता आठवते, ती जालावर सापडली नाही. '...चेटकिणीच्या हातापरि निज शरीर अपुले, क्षुद्र घृणास्पद...' असे काहीतरी शब्द होते. मुक्तछंद असली तरी स्वतःची लय बाळगणारी होती. दुसरी आठवते ती म्हणजे विंदांची 'सकाळपासून रात्रीपर्यंत तेच, ते अन् तेच ते' छंदात न बसवता, पण यमकं साधत ही कविता पुढे जाते. प्रत्येक कडव्यात वाढत जाणार्या ओळींमुळे तोचतोपणा अधोरेखित होतो.

थोडक्यात मुक्तछंद लिहिताना या लयीकडे जास्त लक्ष द्यावं लागतं, नाहीतर अर्धवट वाक्यांच्या तुकड्यांचा परिच्छेद बनतो, काव्य राहात नाही.

पाडगावकरांच्या 'कधी पाहतो मी माझ्यातच..' या कवितेचा उल्लेख केला असावा असं वाटत. सगळी आठवत नाही, पण खरंच तिला खूप छान अंतर्गत लय होती. शेवट होता
विद्रुप मीही, विराट मीही
साक्षी केवळ आणिक तरीही
त्या दोघांचा
अंधाराचा
आकाशाचा

कधीं पाहातों
मी माझ्यातच विचित्र मानव
शुद्र अविकसित विद्रुप दानव
अंधारांतुन अन चिखलांतुन
वृक्षमुळांपरि भूविवरांतुन
चेटकिणीच्या हातांपरि निज शरीर अपुलें
शूद्र घृणास्पद; फिरे परंतु
मिरवित मिरवित जीवनजंतु
अंधपणांतच सरपटणारा
कुढ्या तमांतच अन जगणारा
विचित्र मानव !

कधीं पाहतों
मी माझ्यातच विराट मानव
पावलांतुनी उमले ज्याच्या उषाच अभिनव !
हिमालयापरि देह जयाचा
मुकुट शिरावर रविकिरणांचा
पवित्र गंगा स्फुरते ज्याच्या वक्षामधुनी !
अन मृत्युंजय मंत्र जयाच्या अधरांमधुनी !
आकाशाला भिडे जयाचा प्रचंड माथा
हसत उलटतो नक्षत्रांचा प्रकाशगाथा
अमर्त्यतेच्या वाटेवरला जीवनयात्री
रवि भाळावर, अमृत गात्रीं
चिरसंजीवन मंगल नेत्रीं !

विद्रुप मीही, विराट मीही
साक्षी केवळ आणिक तरिही
या दोघांचा :
भूविवरांतिल अंधाराचा; आकाशाचा !

धन्यवाद संपूर्ण कविता डकवल्याबद्दल.