वाचनातला लिंगभेद

पण हेच बघा ना. तुम्ही स्त्री असलात तरी ह्या धाग्यावरचे आत्तापर्यंतचे शंभर टक्के प्रतिसाद पुरुषांचे आहेत. स्त्रीचा एकही नाही. स्त्रीच स्त्रीची शत्रुली असते असं ‘चारचौघी’ मध्ये म्हटलेलंच आहे.

---

> उदाहरणार्थ मार्गारेट ॲटवूडच्या वाचकवर्गात १९% पुरुष आहेत, डॅनिएल स्टीलच्या वाचकवर्गात १७% पुरुष, इत्यादी. 

ॲटवूडच्या कादंबऱ्या माझ्या विद्यापीठाच्या लायब्ररीत आहेत, त्यांतल्या दोन मी वाचलेल्या आहेत. पण कुठली पुस्तकं किती पुरुषांनी आणि किती स्त्रियांनी इश्यू केली याचे आकडे लायब्रऱ्या जाहीर करत नाहीत. (आणि घरी नेलेलं पुस्तक मी पुरं वाचलं की मध्येच सोडून दिलं की फारच आवडून दोनदा वाचलं हेही त्यांना कळणार नाही.)

डॅनिएलकाकूंची गोष्ट आणखी वेगळी आहे. त्यांच्या एका कादंबरीची एक आवृत्ती छापण्यासाठी एक जंगल खलास करावं लागतं. काही काळाने ह्या प्रती एक डॉलरला रस्त्यावर विकल्या जातात, किंवा सार्वजनिक लॉन्ड्रोमॅटमध्ये लोक सोडून देतात. त्यातल्याही एकदोन मी वाचल्या असल्या तरी चित्रगुप्ते बाईंकडे तशी नोंद असणं शक्य नाही. सारांश काय तर ह्या १९, १७ वगैरे टक्केवारीवर माझा भरवसा नाही. पुस्तक छापल्यावर त्याला इतक्या वाटा फुटतात की अशा प्रकारचे आकडे विश्वासार्हरित्या ठरवणं फार अवघड आहे.

वाचनात लिंगभेद नाही असा याचा अर्थ नव्हे. पण तो नेमका कुठे आणि किती आहे हे ठरवणं सोपं नाही.

---

आपल्या प्रयत्नांना दाद !!!.

Thinking Fast and Slow च्या नजरेतून याकडे बघता येईल का?

Collaborative filtering हे "Fast Recommendations" देते असे वाटते.

जाता जाता... या सगळ्या प्रक्रियेमध्ये कोणी confounding factor असू शकेल का? तो नसेल तर तसे सिद्ध करता येईल का?

स्त्रियांची पुस्तके म्हणजे स्त्री लेखकांनी लिहिलेली का? नाहीतर फेमिना आणि गृहशोभिका सारखी मासिकं सुध्दा स्त्रियांची म्हणून म्हणाता येतील आणि ती वाचणाऱ्या (फोटो बघणाऱ्या असे म्हणत नाही) पुरुषांचे प्रमाण कमी असले तर त्यात आश्चर्य वाटू नये.

मी पुस्तके वाचणे या प्रकारापासून स्वतःला कटाक्षाने दूर ठेवतो त्यामुळे लेखातील एकाही लेखकाचे किंवा लेखिकेचे नाव मला माहीत नाही. तरीही ही तुलना करायची असेल तर एकाच विषयावर स्त्री लेखकांनी आणि पुरूष लेखकांनी लिहिलेले पुस्तके अशी तुलना हवी आणि ते आकडे प्रसिद्ध करायला हवेत. नाहीतर स्त्रियांना आकर्षित करणाऱ्या विषयांवर ( मासिक पाळी वगैरे) स्त्री लेखकांनी लिहिलेली पुस्तके पुरूष वाचकांनी वाचली नाहीत तर त्यात नवल काय?

(कोणतीही पुस्तके कधीही न वाचणारा आणि कोणाचीही पर्वा न करता दिसेल त्याला पायदळी तुडविणारा) सांताक्लॉज हत्ती

ह्या वर काही बोलत नाही.कारण त्याचा अनुभव नाही.
पण स्त्री अँकर बातम्या सांगत असेल न्यूज चॅनल वर तर मी ते बघायचे टाळतो.
एक तर स्त्रियां चा आवाज बारीक आणि sharp असतो .
त्या मध्ये त्या ओरडुन बोलतात.
कानाचे पडदे तर फाटणार नाहीत ना ही भीती वाटते.

ह्या वर काही बोलत नाही.कारण त्याचा अनुभव नाही.
पण स्त्री अँकर बातम्या सांगत असेल न्यूज चॅनल वर तर मी ते बघायचे टाळतो.
एक तर स्त्रियां चा आवाज बारीक आणि sharp असतो .
त्या मध्ये त्या ओरडुन बोलतात.
कानाचे पडदे तर फाटणार नाहीत ना ही भीती वाटते.

Github वर चक्कर टाकून आलो, काही पुनरुपयोगात्मक मिळालं तर वापरीन म्हणतो.

चांगले वर्णन आहे. नुसत्या हो-नाही वाक्यांपेक्षा ७१%, ७२% हे आकडे अधिक माहिती देतात. आपली अपेक्षा काय आहे, याला काही मोजमापाची चौकटही मिळते.

एक प्राथमिक विचार की ही टक्केवारी काय असावी अशी आपली अपेक्षा होती? सिगहार्ट यांच्या निरीक्षणामुळे या प्रकल्पाला चालना मिळाली, म्हणून आपण एक बघू शकतो, की सिगहार्ट यांच्या निष्कर्षापासून या प्रकल्पाच्या निरीक्षणांपर्यंत काही जोडणी करता येते का? सिगहार्ट यांची आकडेवारी लिंगनिहाय असमतोल दाखवते : स्त्री-लेखक -> पुरुष वाचक १७% :: पुरुष लेखिका -> स्त्री-वाचिका ४५%

जर सिगहार्ट यांचे निरीक्षण काही प्रकारे प्रस्तुत प्रकल्पाशी तत्त्वतः निगडित असले, तर या प्रकल्पात आपल्याला लिंगनिहाय असमतोल अपेक्षित होता का? म्हणजे :
स्त्री प्राथमिक -> पुरुष शिफारस : काही क% असेल
पुरुष प्राथमिक -> स्त्री शिफारस : काही ख% असेल

तर क > ख ; किंवा क ख या दोहोंपैकी कुठला तरी एक प्रकारचा लिंगनिहाय असमतोल अपेक्षित होता का? तशी अपेक्षा असल्यास प्रस्तुत आकडेवारीने वेगळेच दाखवले आहे --
क (७१%) ~=ख (७२%)
या जवळजवळ समान असंतुलितेमुळे, ज्या मोठ्या सामाजिक प्रश्नाच्या एका कंगोऱ्याकडे सिगहार्ट यांनी एक झोत टाकला होता, त्यापेक्षा वेगळ्या कंगोऱ्याकडे प्रस्तुत आकडेवारी नेत आहे का? वगैरे. याबाबतीत लेखात थोडी चर्चा झाली असती, तर मला आवडले असते. सिगहार्ट यांनी त्यांच्या निरीक्षाणाचे संभाव्य परिणाम सांगितले -- वाचकांच्या लिंग-असमतोलामुळे स्त्री-वाचक-परीक्षकांनी पुरेसे उत्तम पुरुष-लेखक वाचले असतील, आणि काही पुरुष लेखकांना पुरस्कार मिळण्यासाठी स्त्री-परीक्षक मते देतील. पण पुरुष-लेखक-परीक्षकांनी फारच थोड्या उत्तम स्त्री-लेखिकांची पुस्तके वाचली असतील, त्यामुळे स्त्री-लेखिकांना पुरस्कार मिळण्यासाठी पुरुष-परीक्षक मते देणार नाहीत. अशा प्रकारे पुरुष-लेखिकांना दोन्हीकडून मते मिळतील, स्त्री-लेखिकांना एकाच दिशेने, आणि अंततः पुरूष लेखकांना बहुमताने अधिक पुरस्कार मिळतील.

प्रस्तुत लेखातील असमतोल मात्र एकदिशीय नाही, दोन्ही दिशांनी सारखाच आहे. सिगहार्ट यांनी पुरस्कारांबाबत केलेला निष्कर्ष या समतोलाने बळावतो (का?) की दुर्बळ होतो (संमित असमतोल) की निःसंदर्भ (ही आकडेवारी सिगहार्ट यांच्या निष्कर्षाशी असंबद्ध आहे. जर असंबद्ध असेल तर प्रस्तावनेतले हे bait-and-switch तितके पटले नाही!)

---------------------------------

हे कोलॅबोरेटिव्ह फिल्टरिंग आणि पुस्तकांचे विषय यांची सांगडही बघायला पाहिजे.
आपल्या समाजात घडवणूक झालेल्या स्त्री आणि पुरुष लेखिका त्या घडवणुकीनुसार विषय निवडून पुस्तके लिहीत असतील, असे प्रमेय (हायपोथेसिस) मांडता येईल.
(सार्वजनिक शौचालयांमध्ये समाजमान्यतेनुसार स्त्रिया आणि पुरुष यांच्यासाठी वेगळी दालने असतात. क्वचित एकत्र दालन असते. "सार्वजनिक मलमूत्रविसर्जन करताना शेजारी कोण?" अशी आकडेवारी गोळा करता, स्त्री-विसर्जकांच्या शेजारी स्त्रिया >९९%; पुरुष विसर्जकांच्या शेजारी पुरुष >९९% असे काहीतरी प्रमाण सापडेल. तर एखाद्या देशातील प्रसाधनगृहाबाहेरील शब्द मला वाचता येत नाहीत, तर ज्या दालनात माझ्या लिंगाची व्यक्ती जात असेल त्या दालनात मी जाणे बग नव्हे, फीचर आहे -- जोवर अशी दोन दालने असणे त्या समाजात नियमित आहे, तोवर तरी.)

तर समजा या पुस्तकव्यवसाय प्रसाधनगृहांत ५०% विषय सामाजिक शिकवणुकीने लिंग-विवक्षित असतील, ५०% विषय लिंग-अविवक्षित असतील तर मग ७५% शेजारी समान लिंगांचे असतील, २५% शेजारी भिन्न लिंगांचे असतील. किंवा असे काही. म्हणजे काही विषय लिंगविवक्षित नसून लिंगप्रधान असतील : गुलाबी प्रेमकथालेखिका ७०:३० स्त्री:पुरुष असतील; गुप्तहेर कथा ७०:३० पुरुष:स्त्री असतील, असे काही.