ध्यानचंद : ज्यांच्या स्टिकपुढे चेंडूलाही शरणागती पत्करावी लागे

हॉकीची स्टिक त्यांच्या हातात आली की ती फक्त एक क्रीडा-साधन राहत नसे. ती जणू एखाद्या जादूगाराची कांडी बने. चेंडू त्यांच्या स्टिकला चिकटून राहतो की काय, असा प्रश्न प्रतिस्पर्ध्यांनाही पडत असे. त्यांनी दिशा बदलली की बचावपटू गोंधळत; त्यांनी पास दिला की तो नेमका सहकाऱ्यापाशी पोहोचे; आणि त्यांनी गोलकडे धाव घेतली की प्रेक्षकांच्या मनात एकच प्रश्न असे—आता काय होणार?

उत्तर बहुधा तेच असे: काहीतरी विलक्षण.

हा खेळाडू म्हणजे मेजर ध्यानचंद.

२९ ऑगस्ट १९०५ रोजी जन्मलेल्या ध्यानचंद यांची २०२६ मध्ये १२१वी जयंती साजरी होत आहे. योगायोग नव्हे, तर त्यांच्या कर्तृत्वाला मिळालेली सर्वोच्च मान्यता म्हणावी अशी बाब म्हणजे भारतात २९ ऑगस्ट हा दिवस ‘राष्ट्रीय क्रीडा दिन’ म्हणून साजरा केला जातो. एका खेळाडूचा जन्मदिवस संपूर्ण देशाच्या क्रीडा संस्कृतीचे प्रतीक बनावा, याहून मोठा सन्मान कोणता?

ध्यानचंद यांचे मूळ नाव ध्यानसिंग. त्यांचे वडील सैन्यात होते. त्यामुळे त्यांच्या बालपणाला स्थिर मुक्काम नव्हता. शिक्षणही फार पुढे गेले नाही. विशेष म्हणजे लहानपणापासूनच ते हॉकीचे वेड असलेले बालक होते, अशी एखाद्या चित्रपटाला शोभेल अशी कथा त्यांच्या बाबतीत नाही. त्यांची खरी वाटचाल सुरू झाली सैन्यात दाखल झाल्यानंतर.

वयाच्या सोळाव्या वर्षी त्यांनी ब्रिटिश भारतीय सैन्यात प्रवेश केला. तिथे त्यांना हॉकीकडे गंभीरपणे वळण्याची संधी मिळाली. दिवसभराची सैनिकी जबाबदारी पूर्ण झाल्यानंतर रात्री सराव करण्याची त्यांची सवय होती. चंद्रप्रकाशात सराव करणाऱ्या ध्यानसिंगला सहकाऱ्यांनी ‘चंद’ म्हटले आणि पुढे हेच नाव अमर झाले, अशी लोकप्रिय कथा सांगितली जाते.

या कथेत किती आख्यायिका आणि किती शुद्ध इतिहास आहे, हा अभ्यासाचा विषय असू शकतो. पण ध्यानचंद यांच्या जीवनातील एक सत्य मात्र निर्विवाद आहे—त्यांच्याकडे प्रतिभा होती, पण त्या प्रतिभेपेक्षा मोठी होती सरावाची शिस्त.

आजच्या खेळाडूंकडे व्हिडिओ विश्लेषण आहे, डेटा आहे, वैयक्तिक प्रशिक्षक आहेत, फिटनेस प्रशिक्षक आहेत, आहारतज्ज्ञ आहेत, कृत्रिम टर्फ आहे. ध्यानचंद यांच्या काळात हे काहीही नव्हते. तरीही त्यांनी हॉकीच्या चेंडूवर मिळवलेले नियंत्रण आजही दंतकथांचा विषय आहे.

१९२६ मध्ये भारतीय सैन्याचा संघ न्यूझीलंडच्या दौऱ्यावर गेला. त्या दौऱ्याने ध्यानचंद यांच्या आंतरराष्ट्रीय प्रवासाला सुरुवात झाली. त्यांच्या खेळात वेग होता, पण तो बेफाम नव्हता. ड्रिबलिंग होते, पण ते प्रेक्षकांना खूश करण्यासाठी केलेले कौशल्यप्रदर्शन नव्हते. प्रत्येक हालचालीमागे उद्देश होता.

मैदानावर ते इतरांपेक्षा जणू एक क्षण पुढे विचार करत असत.

समोरचा बचावपटू कुठे जाईल, सहकारी कुठे पोहोचेल, गोलरक्षक कोणती जागा बंद करेल, कोणत्या क्षणी पास द्यावा—हे त्यांच्या डोक्यात विलक्षण वेगाने घडत असावे. म्हणूनच त्यांच्या खेळाला ‘जादू’ म्हटले गेले. प्रत्यक्षात ती जादू म्हणजे प्रचंड सरावातून आलेले नियंत्रण आणि असामान्य ‘गेम सेन्स’ होते.

१९२८च्या अॅमस्टरडॅम ऑलिम्पिकमध्ये भारताने हॉकीचे पहिले ऑलिम्पिक सुवर्णपदक जिंकले. ध्यानचंद या विजयाचे प्रमुख शिल्पकार ठरले. पुढे भारतीय हॉकीचे असे सुवर्णयुग सुरू झाले की जगातील अनेक देशांसाठी भारताला रोखणे हेच मोठे आव्हान बनले.

त्या काळातील या विजयांना आजच्या विजयांपेक्षा एक वेगळी भावनिक पार्श्वभूमी होती.

भारत स्वतंत्र नव्हता.

राजकीय सत्ता ब्रिटिशांच्या हातात होती; पण हॉकीच्या मैदानावर भारतीय खेळाडू युरोपीय संघांना पराभूत करत होते. आपल्या देशाच्या सामर्थ्याची जाणीव सामान्य भारतीयाला मैदानावरील या विजयातून होत होती. म्हणूनच त्या सुवर्णपदकाला केवळ क्रीडा पदक म्हणून पाहणे अपुरे ठरेल. ते आत्मसन्मानाचे प्रतीक होते.

१९३२च्या लॉस एंजेलिस ऑलिम्पिकमध्ये भारताने पुन्हा सुवर्णपदक जिंकले. अमेरिकेविरुद्ध भारताचा २४-१ असा विजय झाला. आज हॉकीचा स्कोअर पाहण्याची सवय असलेल्या माणसालासुद्धा २४-१ हा आकडा अविश्वसनीय वाटतो. या भारतीय संघात ध्यानचंद यांच्याबरोबर त्यांचे बंधू रूपसिंगही होते. दोघांची आक्रमक जोडी प्रतिस्पर्ध्यांसाठी जवळजवळ अशक्य आव्हान ठरत असे.

पण ध्यानचंद यांच्या कारकिर्दीतील सर्वात प्रसिद्ध मंच होता बर्लिन.

१९३६.

हिटलरचा जर्मनी.

आणि ऑलिम्पिकच्या हॉकी अंतिम सामन्यात यजमान जर्मनीसमोर भारत.

ध्यानचंद त्या वेळी भारतीय संघाचे कर्णधार होते. भारताने जर्मनीचा ८-१ असा पराभव केला. यजमान देशासमोर मिळवलेला हा विजय भारतीय हॉकीच्या इतिहासातील सर्वाधिक स्मरणीय क्षणांपैकी एक ठरला.

ध्यानचंद यांच्या बर्लिनमधील कामगिरीभोवती पुढे अनेक आख्यायिका तयार झाल्या. हिटलरने त्यांना जर्मन सैन्यात मोठे पद देण्याची ऑफर केली होती, अशीही कथा अनेकदा सांगितली जाते; मात्र अशा कथांना ठोस ऐतिहासिक पुराव्याची साथ नेहमीच मिळत नाही. तरी त्यांच्या खेळाने जर्मनीसह जगाला प्रभावित केले, याबाबत मात्र संशय नाही.

त्यांच्या स्टिकची तपासणी करण्यात आली, कारण चेंडू तिच्याला चिकटतो की काय अशी शंका होती, अशीही प्रसिद्ध कथा आहे.

ही कथा खरी असो अथवा तिच्यात काही अलंकार असोत, महत्त्वाची गोष्ट वेगळी आहे.

एखाद्या खेळाडूभोवती अशा कथा का तयार होतात?

कारण त्याचे कौशल्य पाहणाऱ्याला मानवी क्षमतेच्या सामान्य मर्यादेपलीकडचे वाटते.

ध्यानचंद यांचे चेंडूवरील नियंत्रण तसेच होते.

पण त्यांना केवळ अप्रतिम ड्रिबलर म्हणून ओळखणे ही त्यांच्यावर अन्याय करणारी गोष्ट ठरेल. ते संघासाठी खेळत. स्वतः गोल करण्यापेक्षा सहकारी चांगल्या स्थितीत असेल तर त्याला पास देणे त्यांना अधिक योग्य वाटे. चेंडू आपल्या ताब्यात किती वेळ ठेवला, यापेक्षा त्या चेंडूचे पुढे काय केले याला त्यांच्या खेळात अधिक महत्त्व होते.

त्यामुळेच त्यांची महानता आकडेवारीच्या पुढे जाते.

त्यांच्या कारकिर्दीत त्यांनी नेमके किती गोल केले याबाबत वेगवेगळे आकडे सांगितले जातात. पण एक गोष्ट निर्विवाद आहे—१९२८, १९३२ आणि १९३६ या सलग तीन ऑलिम्पिक सुवर्णपदकांच्या भारताच्या विजयात ध्यानचंद मध्यवर्ती व्यक्तिमत्त्व होते.

खेळातील त्यांचे मोठेपण जितके प्रभावी, तितकीच त्यांची नम्रताही उल्लेखनीय होती. आजचा यशस्वी खेळाडू हा स्वतःमध्येच एक ब्रँड असतो. जाहिराती, सोशल मीडिया, प्रसिद्धी, प्रायोजक—या सगळ्यांतून त्याची सार्वजनिक प्रतिमा उभी राहते. ध्यानचंद यांच्या काळात चित्र पूर्णपणे वेगळे होते.

ते कीर्तीच्या शिखरावर गेले; पण राहणी साधीच राहिली.

त्यांनी स्वतःचा मोठेपणा सांगत फिरण्यापेक्षा स्टिकला बोलू दिले.

१९५६ मध्ये भारत सरकारने त्यांना पद्मभूषणने सन्मानित केले. सैन्यातील सेवेतूनही त्यांनी प्रगती केली आणि ‘मेजर ध्यानचंद’ हे नाव घराघरांत पोहोचले. मात्र आयुष्याच्या उत्तरार्धात त्यांना त्यांच्या महान कर्तृत्वाला साजेशी आर्थिक समृद्धी लाभली नाही. भारतातील जुन्या पिढीतील अनेक महान खेळाडूंप्रमाणे त्यांचे उत्तरायुष्यही वैभवशाली नव्हते.

३ डिसेंबर १९७९ रोजी त्यांचे निधन झाले.

पण काही व्यक्ती मृत्यूनंतरच अधिक मोठ्या होतात.

आजही भारतीय हॉकीचा इतिहास उघडला की ध्यानचंद समोर येतात. त्यांचे काळे-पांढरे छायाचित्र, हातात हॉकी स्टिक आणि चेहऱ्यावरची शांतता—त्यात कुठेही गर्व दिसत नाही. पण त्या शांत चेहऱ्याच्या मागे जगातील सर्वोत्तम बचावपटूंना चकवण्याची क्षमता होती.

आजच्या तरुण खेळाडूसाठी ध्यानचंद यांच्या आयुष्यात अनेक धडे आहेत.

प्रतिभा असेल तर तिच्यावर मेहनत घ्यावी लागते.

मेहनत केली तर शिस्त आवश्यक असते.

कौशल्य असेल तर त्याचा उपयोग संघासाठी करावा लागतो.

विजय मिळाला तर नम्र राहावे लागते.

आणि देशाचे प्रतिनिधित्व करताना स्वतःपेक्षा मोठ्या गोष्टीसाठी खेळावे लागते.

ध्यानचंद यांच्या १२१व्या जयंतीनिमित्त आपण त्यांच्या पदकांची आणि गोलांची आठवण नक्की करावी; पण त्याहूनही महत्त्वाचे म्हणजे त्यांनी भारतीय क्रीडा संस्कृतीला दिलेल्या मूल्यांची आठवण ठेवावी.

ध्यानचंद- हे नाव जरी उच्चारले तरी डोळ्यासमोर नकळतपणे हत्तीची प्रतिमा उभी राहते. हत्ती बलवान असतो; पण सतत आपले सामर्थ्य दाखवत फिरत नाही. त्याच्या विशाल शरीरातही विलक्षण संतुलन असते. तो चालतो तेव्हा घाई नसते, पण त्याची उपस्थिती दुर्लक्षित करता येत नाही. ध्यानचंदही तसेच होते. मैदानावर त्यांना आक्रमक दिखाऊपणाची गरज नव्हती. त्यांच्या खेळात शांत सामर्थ्य होते. त्यांच्या स्टिकचे नियंत्रण अचूक होते. योग्य क्षणाची वाट पाहण्याचा संयम होता. आणि एकदा त्यांनी आपली दिशा ठरवली की प्रतिस्पर्ध्याला त्यांना थांबवणे कठीण जाई. हत्ती जसा भारतीय संस्कृतीत शक्ती, बुद्धिमत्ता, स्थैर्य आणि स्मरणशक्तीचे प्रतीक मानला जातो, तसेच ध्यानचंद भारतीय क्रीडाविश्वात कौशल्य, संयम, सामर्थ्य आणि चिरंतन स्मृतीचे प्रतीक आहेत.

काळ पुढे जातो. खेळ बदलतात. हॉकी गवताच्या मैदानावरून कृत्रिम टर्फवर जाते. नियम बदलतात. स्टिक बदलतात. प्रशिक्षणाच्या पद्धती बदलतात. नवे तारे उदयाला येतात आणि नवे विक्रम निर्माण होतात. पण काही नावे विक्रमांच्या यादीत राहत नाहीत—ती राष्ट्राच्या सामूहिक स्मृतीचा भाग बनतात.

ध्यानचंद हे असेच एक नाव आहे.

भारतीय हॉकीच्या आकाशातला हा ‘चंद’ १२१ वर्षांनंतरही तितकाच प्रकाशमान आहे.