[कथा] खुर्ची...

खुर्ची...
====

राजीव उपाध्ये

घंटा वाजली तेव्हा मंदिराच्या दगडांतून रात्र आधीच निघून गेली होती. पायरीवर पडलेल्या संध्याकाळच्या दिव्यांच्या राखेने करडी वर्तुळे तयार केली होती आणि पश्चिमेकडून येणार्‍या वार्‍यात ओल्या धान्याच्या पोत्यांचा, जुन्या देवदार लाकडाचा, चुलीवर तापवलेल्या तेलाचा आणि दूरवर कुठेतरी जळत असलेल्या निलगिरीच्या लाकडाच्या धुराचा मंद वास मिसळला होता. शहर लहान होते, पण त्याच्या आठवणी मोठ्या होत्या. अरुंद गल्ल्या वळणावळणाने घरांच्या मधून जात होत्या. काही घरांच्या भिंतींवरचा चुना उडून गेला होता, काहींच्या खिडक्यांवर काळाच्या खुणा होत्या, तर काही उंबरठे इतके झिजले होते की किती पावलांनी त्यांना गुळगुळीत केले असेल याचा हिशेब कुणीच ठेवला नव्हता. शहराच्या कडेला छावणी होती. पहाटे धुक्यात तिचे कुंपण विरघळून जात असे, दुपारी तिच्या पत्र्यांच्या छपरांवर सूर्य चमकत असे, आणि रात्री तिच्या दिशेने पाहिले की अंधाराच्या विशाल अंगावर काही थंड दिवे शांतपणे लुकलुकताना दिसत.

त्या शहरात एक तरुण राहत होता. तो ना मोठा नेता होता, ना कुणाच्या गोष्टींचा नायक. तो फक्त शहरातील इतर लोकांसारखाच एक मनुष्य होता. कधी तो बाजारात दिसत असे. कधी एखाद्या दुकानाच्या दाराशी उभा राहून गप्पा मारताना दिसत असे. कधी हात खिशात घालून एकटाच चालताना दिसत असे. त्याच्या चेहर्‍यावर नेहमी एखाद्या न सांगितलेल्या विचाराची सावली असायची आणि तो हसला की डोळ्यांच्या कोपर्‍यात सुरकुत्या पडत. लोक त्याच्याकडे विशेष लक्ष देत नसत. कारण रोज दिसणार्‍या गोष्टींकडे कोण लक्ष देतो?

पण एका दिवशी तो घरी परत आला नाही.

पहिल्या रात्री त्याच्या घरात दिवा उशिरापर्यंत पेटत राहिला. घराच्या आतील भिंतींवर त्याचा पिवळसर प्रकाश हलत राहिला. दरवेळी बाहेरून पावलांचा आवाज आला की घरातील लोक श्वास रोखून ऐकत. एखादा कुत्रा भुंकला की दाराकडे नजर वळत असे. एखाद्या घराचे दार बंद झाले की क्षणभर वाटत असे, कदाचित तो असेल. पण प्रत्येक वेळी अंधारच पुढे सरकत राहिला. रात्रीचा गारवा वाढत गेला. खिडक्यांच्या फटीतून थंड हवा आत शिरू लागली. आकाशात तारे वाढत गेले. तरी तो आला नाही.

दुसर्‍या दिवशी सकाळी बाजारात कुजबुज सुरू झाली. लोकांनी त्याचे नाव घेतले नाही, पण त्याच्याबद्दल बोलले गेले. एखादा म्हणाला तो नातेवाईकांकडे गेला असेल. दुसरा म्हणाला की कुणीतरी त्याला रात्री उशिरा पाहिले होते. तिसरा काही बोललाच नाही. पण त्याच्या चेहर्‍यावरून दिसत होते की त्याने काहीतरी ऐकले आहे. बातमी धुरासारखी पसरत गेली. ती कोणाच्या तोंडातून बाहेर पडत नव्हती, पण सगळ्यांच्या मनात शिरत होती.

दिवस पुढे सरकले तसे त्या तरुणाची अनुपस्थिती शहराच्या प्रत्येक गोष्टीत उतरू लागली. चहाच्या दुकानातील मालकाला संध्याकाळी नकळत एक अतिरिक्त ग्लास बाहेर काढण्याची सवय होती. मग तो स्वतःच थांबत असे आणि तो ग्लास परत आत ठेवत असे. बाजारातून चालताना काही लोक अचानक मागे वळून पाहत. जणू गर्दीतून तो आता समोर येईल. पण गर्दीत नेहमी दुसरेच चेहरे असत.

शाळेजवळील पॉपलरच्या झाडाखाली तो अनेकदा उभा राहत असे. आता झाड तिथेच होते. त्याच्या पानांतून तोच वारा वाहत होता. उन्हाची तीच चकाकी जमिनीवर पडत होती. पण ती जागा रिकामी वाटत होती. जणू झाडाची सावली एखाद्याची वाट पाहत थांबली होती.

त्याच्या घरात वेळ वेगळ्याच पद्धतीने वाहत होता. भिंतीवरचे घड्याळ तास मोजत होते, पण घरातील लोक दिवस मोजत होते. दाराशी ठेवलेली त्याची चप्पल तशीच पडली होती. खुर्चीच्या पाठीवर टाकलेली त्याची शाल तशीच होती. कपाटाच्या कोपर्‍यात ठेवलेली त्याची वही तशीच होती. घरातील लोक त्या वस्तूंना हलवत नव्हते. कारण वस्तू जागच्या जागी राहिल्या तर कदाचित तोही परत येईल, अशी एक बालिश पण हट्टी आशा त्यांच्या मनात जिवंत होती.

शहरातील लोकांनी त्याच्याबद्दल बोलणे कमी केले. पण त्याच्याबद्दलचे मौन वाढत गेले. बाजारात गप्पा सुरू होत. मग एखाद्या क्षणी थांबत. काही नावे घेतली जात. काही नावे टाळली जात. काही प्रश्न विचारले जात. काही प्रश्न हवेतच विरघळून जात. लोकांनी आपापल्या मार्गांची निवड बदलली. काही गल्ल्या कमी वापरल्या जाऊ लागल्या. काही घरांजवळ थांबणे लोकांनी बंद केले. कोणी सांगितले नव्हते. तरी सगळ्यांना समजले होते.

त्या घराबाहेर एक खुर्ची ठेवलेली होती.

सुरुवातीला ती वाट पाहण्यासाठी ठेवली गेली होती.

मग ती आशेची खूण झाली. नंतर ती सवयीचा भाग झाली.

आणि हळूहळू ती शहराच्या स्मृतीचा एक तुकडा बनली.

सकाळी सूर्य तिच्या लाकडी पाठीवर सोनेरी पट्टा उमटवत असे. दुपारी तिची सावली भिंतीवर चढत असे. संध्याकाळी ती सावली लांब होत जाऊन अंधारात विरघळून जात असे. रस्त्याने जाणारे लोक तिच्याकडे पाहत. क्षणभर थांबत. मग पुढे निघून जात. खुर्ची रिकामी होती. पण त्या रिकामेपणाला एक वजन होते.

हिवाळा जवळ येऊ लागला. पर्वतांच्या माथ्यावर बर्फ जमा होऊ लागला. सकाळच्या हवेत धुराचा आणि बर्फाचा गंध मिसळू लागला. लोकांनी उबदार शाली बाहेर काढल्या. करघ्यांवर जाड धागे चढू लागले. जीवन पुढे सरकत राहिले. दुकाने उघडत राहिली. शाळेची घंटा वाजत राहिली. मंदिरात दिवे लागले. छावणी तिथेच राहिली.

पण शहर पूर्वीसारखे राहिले नाही.

कारण एका तरुणाचे हरवणे ही फक्त एका घराची घटना नव्हती. ती शहराच्या मनात शिरलेली एक सावली होती. आता प्रत्येक उशिरा घरी परतणार्‍या माणसाबरोबर त्याची आठवण चालत असे. प्रत्येक रात्री उशिरा ऐकू येणार्‍या पावलांच्या आवाजात त्याची शक्यता दडलेली असे. प्रत्येक आईच्या नजरेत, जी संध्याकाळी दाराशी उभी राहून मुलाची वाट पाहत असे, त्याची छाया दिसत असे.

एका संध्याकाळी पुन्हा मंदिराची घंटा वाजली. वारा जुन्याच भिंतीवरून वाहत आला. धान्याचा, तेलाचा आणि धुराचा वास हवेत पसरला. लोक घरी परतले. एकामागून एक दारे बंद झाली. खिडक्यांतले दिवे विझले. रस्त्यांवर अंधार उतरला.

फक्त एक दार उघडे राहिले.

त्याच्या उंबरठ्याबाहेर ती खुर्ची शांतपणे उभी होती. तिच्यावर रात्र हळूहळू साचत होती. आणि त्या खुर्चीकडे पाहताना असे वाटत होते की ती एका माणसाची वाट पाहत नाही, तर ती एका आशेपोटी वाट पाहत आहे की घराबाहेर गेलेला मनुष्य संध्याकाळी पुन्हा घरी परत येतो.