अहो आश्चर्यम्

अहो आश्चर्यम् 
========= 

-राजीव उपाध्ये

आज माझे ए०आय० च्या मदतीने कथा लेखनाचे प्रयोग एका विलक्षण वळणावर पोचले असल्यामुळे मी स्वत:च तोंडात बोटे घातली आहेत. ए० आय०च्या रोज नव्याने विकसित होणार्‍या क्षमतांबद्दल आस्था बाळगणार्‍यांसाठी माझे अनुभव रोचक वाटतील याची खात्री आहे.

माझ्या डिबेट सिम्युलेटरच्या यशानंतर नंतर मी सोशल सिम्युलेशन स्वरूपाचे काही प्रयोग करता येतात हे तपासायला सुरुवात केली. माणसे आणि त्यांचे समूह जर गणिती स्वरूपात मांडता आली तर विशिष्ट परिस्थितीत त्यांच्यात काय प्रसंग, घटना घडतील हे ए०आय०च्या मदतीने शोधायचे आणि नंतर कथा स्वरूपात मांडायचे असा हा थोडक्यात प्रयोग होता.

हे प्रयोग करताना जगातील प्रमुख १०० हून अधिक कथाशैलींचे साचे अभ्यासून ते माझ्या ॲपमध्ये आता उपलब्ध आहेत. हे सगळे करत असताना मी कोडींग साठी क्लॉड आणि रचनात्मक, विचारमंथन यासाठी ओपनएआय वापरत होतो, तसेच भाषांतरासाठी जेमीनी वापरत होतो. ओपनएआय आणि जेमिनीचे चे मराठी क्लॉडपेक्षा चांगले आहे.

हे सगळे करत असताना एपीआय साठी माझे स्वत:च्या खिशातून बरेच पैसे खर्च होत होते. त्यामुळे कमीतकमी खर्चात कथानिर्मिती कशी करता येईल याचा शोध घ्यायला सुरुवात केली.

यात गमतीचा आणि काहीसा धक्कादायक भाग असा की चॅटजीपीटी अत्यंत शांतपणे मी काय करायचा प्रयत्न करत होता हे ओळखून शिकायचा प्रयत्न करत होता. क्लॉडचे इंग्लिश मला कधीकधी समजायला जड जाते तेव्हा मी चक्क चॅटजीपीटी किंवा जेमिनीकडून भाषांतर करून घेतो.

आज असेच माझ्या ॲपने सुचवलेल्या कथाबीजाचे भाषांतर करून घेतल्यावर आता या कथाबीजावर एक मराठी लघुकथा बांधून देऊ का असे विचारले तेव्हा ए०आय०ची कथानिर्मिती बघून मी मला स्वत:लाच चिमटा काढला.

खाली चॅटजीपीटीने बांधलेली कथा जशीच्या तशी देत आहे.

या कथेतील पात्रे, प्रसंग आणि त्यांचा क्रम सर्व ए०आय०ची निर्मिती आहे. एका अक्षराचे ही संपादन मी केलेले नाही. माझ्यामते या कथेतील अंतर्गत सुसंगती कौतुकास्पद आहे.

================================================================

# आवाज कुणाचा?

राजीव उपाध्ये यांच्या कथाविश्वाला साजेशा नागरी वास्तवाच्या पार्श्वभूमीवर एक कथा

सकाळी साडेनऊ वाजता सोसायटीच्या आवारात तीन माणसं कॅमेरा, ट्रायपॉड आणि प्रकाशाचे दिवे घेऊन आली, तेव्हा चौदाव्या मजल्यावरच्या पाण्याच्या टाकीतून एक विचित्र घरघर ऐकू येत होती. सातव्या मजल्यावरच्या जिन्यात दोन बायका पाण्याच्या रिकाम्या बादल्या ठेवून भांडत होत्या. लिफ्टच्या दारावर नेहमीप्रमाणे OUT OF ORDER अशी चिठ्ठी चिकटवलेली होती. आणि प्रवेशद्वाराच्या उजव्या बाजूला, जिथे कधीकाळी लोकांनी चपला काढून गप्पा मारण्यासाठी एक बाक ठेवला होता, तिथे आता सोसायटीच्या सचिवांनी लावलेली सूचना होती— परवानगीशिवाय कोणतीही जाहिरात, फलक किंवा बॅनर लावू नये.

टीव्हीच्या माणसांनी मात्र त्या सूचनेकडे पाहिलं नाही. त्यांच्या दृष्टीने इमारत अत्यंत देखणी होती. तळमजल्यावरच्या संगमरवरी फरशा, प्रवेशद्वारातला कृत्रिम फुलांचा गुच्छ, भिंतीवर लावलेलं पुनर्वसन योजनेचं उद्घाटन करतानाचं मुख्यमंत्र्यांचं छायाचित्र— या सगळ्यांत त्यांना एका यशस्वी सरकारी योजनेचा सुंदर दृश्यपुरावा दिसत होता.

 

“आम्हाला फक्त एक रहिवासी हवा आहे,” कॅमेरामनने सांगितलं. “ज्यांना इथे घर मिळालं, ज्यांचं आयुष्य बदललं. दोन मिनिटं बोलायचं आहे. खूप छान सेगमेंट होईल.”

सोसायटीचे सचिव विनायक देशमुख यांनी लगेच स्वतःच्या शर्टाची बटणं तपासली.

“नक्की. आमच्याकडे अनेक लोक आहेत. पण सोसायटीचं प्रतिनिधित्व कोण करणार, हे मी ठरवतो.”

त्यांनी फोन काढला आणि माजी नगरसेवकांच्या कार्यालयात काम करणाऱ्या एका ओळखीच्या माणसाला संदेश पाठवला. त्यानंतर ते सुरक्षा रक्षकाला म्हणाले, “गणपत, कोणीही मध्ये येऊ देऊ नकोस. शूटिंग आहे.”

तेवढ्यात प्रवेशद्वाराबाहेरून एक आवाज आला.

“मध्ये कोण येणार? आम्ही तर सगळे इथेच राहतो!”

तो आवाज शंकर पाटलांचा होता.

शंकर पाटील म्हणजे जुन्या वस्तीचा चालता-बोलता इतिहास. साडेसातशे कुटुंबं ज्या चाळीतून आणि आसपासच्या झोपड्यांतून या चौदा मजली पुनर्वसन इमारतीत आली होती, त्या वस्तीच्या अखेरच्या दिवसापर्यंत तो लोकांच्या कामाला धावणारा माणूस होता. कोणाच्या मुलाला ताप आला तर डॉक्टर शोधून आणणं, कोणाच्या मुलीच्या लग्नासाठी वर्गणी गोळा करणं, कोणाच्या नवऱ्याने दारू पिऊन तमाशा केला तर दोन्ही बाजू ऐकून मध्यस्थी करणं— या सगळ्या गोष्टींसाठी लोक त्याच्याकडे येत.

त्याच्या नावावर कोणतंही पद नव्हतं. त्याच्या हातात कोणताही अधिकृत शिक्का नव्हता. पण जुन्या वस्तीच्या अरुंद गल्लीतून तो चालत गेला की पाच-सहा माणसं त्याला हाक मारायचीच.

“शंकरभाऊ, जरा इकडे या.”

त्या हाकेचं मूल्य त्याला तेव्हा कधी कळलं नव्हतं.

नव्या इमारतीत आल्यावर मात्र त्याला ते रोज कळू लागलं.

इथे लोक दारं बंद करून राहत. शेजारी कोण आहे, त्याच्या घरी कोण येतं, त्याच्या मुलाची परीक्षा कधी आहे, त्याच्या बायकोची तब्येत कशी आहे— याची माहिती असण्यासाठी पूर्वी कोणत्याही प्रयत्नांची गरज नव्हती. आता प्रत्येक गोष्टीसाठी बेल वाजवावी लागे. बेल वाजवली तरी दार उघडेलच याची खात्री नसे.

कधी कधी तो तिसऱ्या मजल्यावरून पायऱ्या चढत असताना एखादा रहिवासी त्याच्या बाजूने वर जाई. दोघांचे डोळे भेटत. माणूस मान हलवी. शंकरही मान हलवी. मग दोघे आपापल्या मजल्यावर निघून जात.

त्याला त्या मान हलवण्यात एक प्रकारची अपमानकारक सभ्यता जाणवे.

जुन्या वस्तीतील लोक एकमेकांच्या घरात विनापरवानगी येत असत. इथे मात्र माणसाला भेटण्यासाठीही जणू वेळ मागावा लागे.

देशमुखांच्या मते शंकरची ही सगळी तक्रार निरर्थक होती. त्यांचं म्हणणं असं की जुनी वस्ती अस्वच्छ होती, बेकायदेशीर होती आणि तिथे शिस्त नव्हती. आता प्रत्येक कुटुंबाला स्वतःचं स्वतंत्र घर मिळालं होतं. त्यापेक्षा आणखी काय हवं?

शंकर त्यांना एकदा म्हणाला होता, “घर मिळालं, हे खरं. पण घरापर्यंत पोहोचणारा रस्ता कुठे आहे?”

देशमुखांनी त्याचा अर्थ सोसायटीच्या आवारातल्या रस्त्याबद्दल घेतला आणि दुसऱ्याच दिवशी वाहनं उभी करण्याच्या जागेवर पांढऱ्या रंगाने पट्टे मारून घेतले.

टीव्हीच्या प्रतिनिधीने शंकरकडे पाहिलं.

“आपण इथले जुने रहिवासी?”

“जुने म्हणजे?”

“म्हणजे पुनर्वसन होण्यापूर्वीपासून…”

“हो. चाळीत होतो. सगळ्यांना ओळखतो.”

“छान! मग आपणच बोलू या.”

देशमुखांच्या चेहऱ्यावरचं हसू किंचित आखडलं.

“एक मिनिट,” ते म्हणाले. “शंकर पाटील हे सामाजिक कार्यकर्ते आहेत, पण सोसायटीचे अधिकृत प्रतिनिधी नाहीत. आम्ही रहिवाशांची निवड व्यवस्थित करू.”

शंकरने त्यांच्याकडे पाहिलं. “माझं घर इथे आहे.”

“घर असणं आणि प्रतिनिधित्व करणं यात फरक असतो, पाटील.”

“हो. तोच फरक समजावायला तर तुम्ही कॅमेरा आणला आहे ना?”

कॅमेरामन हसला. प्रतिनिधीने मात्र हसू दाबलं. तिला वाद नको होता; पण वादात चांगला कार्यक्रम होण्याची शक्यता असते, हेही तिला माहीत होतं.

“आम्हाला इथल्या लोकांचं आयुष्य कसं बदललं, ते दाखवायचं आहे,” ती म्हणाली. “पूर्वीच्या परिस्थितीतून बाहेर पडून आता लोकांना सुरक्षित, चांगली घरं मिळाली आहेत. त्याबद्दल एखादा रहिवासी सांगेल…”

“मी सांगतो,” शंकर म्हणाला. “आम्हाला घरं मिळाली. त्यासाठी आम्ही सरकारचे आभारी आहोत. पण घर मिळालं म्हणून बाकी सगळं ठीक झालं असं नाही.”

देशमुखांनी लगेच त्याला थांबवलं.

“अहो, टीव्हीवर बोलताना थोडं सकारात्मक बोलायला हवं.”

“कशाबद्दल सकारात्मक?”

“अहो, लिफ्ट बंद पडते, पाणी कमी येतं, या गोष्टी सुधारतील. त्यावर बोलायचं नाही. आज चांगल्या गोष्टी दाखवायच्या आहेत.”

शंकर काही क्षण गप्प राहिला. मग त्याने कॅमेऱ्याकडे पाहिलं.

“आमच्या जुन्या वस्तीमध्ये एखाद्या माणसाच्या घरात चूल पेटली नाही तर संध्याकाळपर्यंत सगळ्यांना कळायचं. इथे चौदाव्या मजल्यावर एखादा म्हातारा पडून राहिला तरी तीन दिवस कुणाला कळणार नाही. तुम्हाला यापैकी कोणती गोष्ट दाखवायची आहे?”

प्रतिनिधीच्या चेहऱ्यावरचं व्यावसायिक हसू नाहीसं झालं.

देशमुखांनी कॅमेऱ्याच्या समोर उभं राहून सांगितलं, “आम्ही तुम्हाला दुसरे रहिवासी देतो.”

दुपारी बारा वाजेपर्यंत संपूर्ण इमारतीत शूटिंगची बातमी पसरली होती.

कोणाला कॅमेऱ्यासमोर यायचं होतं, कोणाला आपल्या दुकानाचा फलक दाखवायचा होता, तर कोणाला पुनर्वसन योजनेत झालेल्या गैरव्यवहाराबद्दल सांगायचं होतं.

सर्वांत आधी देशमुखांनी निवड केली ती सविता कदमची.

सविता पूर्वी चाळीच्या कोपऱ्यावर भाजी विकायची. पुनर्वसनानंतर तिच्या नावावर एक छोटी सदनिका आली होती; पण भाजी विकण्याची जागा गेली होती. नव्या इमारतीच्या प्रवेशद्वाराजवळ टोपली ठेवून बसण्यास तिने सुरुवात केली तेव्हा देशमुखांनी तिला नोटीस दिली. सार्वजनिक जागेवर अतिक्रमण केल्याबद्दल दंडाची धमकीही दिली.

तिने मग घरात बसून काही दिवस शिवणकाम केलं. त्यातून फारसा पैसा मिळत नव्हता. शेवटी तिने परवानगी घेऊन तळमजल्यावर एका कोपऱ्यात छोटा भाजीपाला विक्रीचा फलक लावला. त्या परवानगीसाठी तिला तीन महिने चकरा माराव्या लागल्या होत्या.

आता देशमुख तिच्याकडे आले.

“सविताताई, टीव्हीवाले आले आहेत. तुम्ही जरा छान साडी नेसा. तुम्हाला घर मिळालं, आयुष्य बदललं, असं सांगायचं आहे.”

सविता त्यांच्याकडे पाहत राहिली.

“आणि भाजी?”

“भाजी कशाला? हा पुनर्वसनाचा कार्यक्रम आहे.”

“मग माझं आयुष्य कसं सांगू? भाजी विकून मुलाला शिकवलं. ती जागा गेली. आता घर मिळालं, पण धंदा नाही. हे सांगायचं नाही?”

देशमुखांनी आवाज खाली आणला.

“तुम्हाला परवानगी दिली आहे ना दुकान लावायला? तेही सोसायटीच्या सहकार्यामुळेच.”

सविताने आपल्या हातातली भाजीची पिशवी खाली ठेवली.

“माझ्या जागेवर बसण्यासाठी मला तुमची परवानगी लागते. पण माझं आयुष्य सांगण्यासाठीसुद्धा लागते का?”

देशमुखांनी तिचं नाव यादीतून काढलं.

दुपारी दोनच्या सुमारास शंकर पाटील इमारतीच्या मागच्या बाजूला असलेल्या अरुंद जागेत बसला होता. तिथून जुन्या वस्तीच्या जागेचा एक छोटा भाग दिसत होता. तिथे आता बांधकाम सुरू होतं. क्रेनच्या आवाजात त्याला कधीकधी जुन्या गल्लीतील भांडणांचे आवाज ऐकू येत असल्याचा भास होई.

त्याच्या शेजारी रफीक बसला होता. तो पूर्वी चहाची टपरी चालवत असे. पुनर्वसनानंतर त्याच्या हातात दुकानासाठी पुरेसा निधी नव्हता. त्याने काही काळ रिक्षा चालवली; पण पाठदुखीमुळे तेही सोडलं. आता तो दिवसातून दोनदा खाली येऊन बसत असे.

“तुझं काय झालं?” रफीकने विचारलं.

“कशाचं?”

“टीव्हीचं.”

“माझा आवाज त्यांना नको आहे.”

रफीक हसला. “आवाजाला घर मिळत नाही, शंकरभाऊ.”

शंकरने त्याच्याकडे पाहिलं.

“आपण इतकी वर्षं लोकांची कामं केली. आता आपल्याला कुणी विचारत नाही. आपण मेलो तर कदाचित सोसायटीच्या व्हॉट्सॲप ग्रुपवर बातमी येईल.”

“तेही देशमुखांच्या परवानगीने,” रफीक म्हणाला.

दोघे हसले. पण हसणं लवकरच थांबलं.

जुन्या वस्तीच्या शेवटच्या दिवसाची आठवण दोघांनाही झाली. बुलडोझर येण्याच्या आधी लोक आपापलं सामान बाहेर काढत होते. कुणाच्या घरातून लोखंडी पेटी निघाली, कुणाच्या घरातून देव्हारा, कुणाच्या घरातून मुलांच्या शाळेची प्रमाणपत्रं. गल्लीत सगळे एकमेकांना मदत करत होते. कोणाचं सामान कोणाच्या गाडीत गेलं, कोणाची किल्ली कुणाकडे राहिली, कोणाच्या घरात अजून एक माणूस अडकला आहे— सगळं सगळ्यांना माहीत होतं.

त्या दिवशी शंकरने शेवटच्या घरातून एका वृद्ध महिलेला बाहेर आणलं होतं. तिच्या हातात एक तांब्याचा लोटा होता. तिने त्याला विचारलं होतं, “आपण पुन्हा भेटू ना?”

शंकरने तेव्हा सहज उत्तर दिलं होतं, “अगं, सगळे एकाच इमारतीत राहणार आहोत!”

आता त्याला त्या उत्तराची लाज वाटत असे.

संध्याकाळी चार वाजता टीव्हीची टीम निघण्याच्या तयारीत होती. देशमुखांनी त्यांना सोसायटीच्या सभागृहात नेऊन काही छायाचित्रं दाखवली होती. उद्घाटन, सत्कार, चाव्यांचं वाटप, वृक्षारोपण. पण त्यांना जिवंत माणूस हवा होता. केवळ छायाचित्रांनी कार्यक्रम तयार होणार नव्हता.

तेवढ्यात सातव्या मजल्यावरून एक मुलगा धावत खाली आला.

“देशमुखकाका! आमच्या मजल्यावरच्या जोशी आजी दार उघडत नाहीत!”

“किती वेळ झाला?”

“सकाळपासून. दूध बाहेर ठेवलं आहे. फोनही उचलत नाहीत.”

देशमुखांनी सुरक्षा रक्षकाला बोलावलं. दोन माणसं वर गेली. दार ठोठावलं. प्रतिसाद नव्हता.

शंकर तिथे आला.

“माझ्याकडे जुन्या किल्ल्यांचा सेट आहे,” तो म्हणाला. “कदाचित उपयोग होईल.”

“तुमच्याकडे कशाला?” देशमुखांनी विचारलं.

“त्या आजीला मी जुन्या वस्तीपासून ओळखतो. त्यांनी मला किल्ल्या दिल्या होत्या.”

दार उघडण्यासाठी शेवटी कुलूपतोड्याला बोलवावं लागलं. आत जोशी आजी जमिनीवर पडलेल्या होत्या. त्या शुद्धीवर होत्या, पण उठू शकत नव्हत्या. शंकरने त्यांना पाणी दिलं. रफीकने रुग्णवाहिकेला फोन केला. सविताने आजींच्या मुलीला संपर्क केला, जी दुसऱ्या शहरात राहत होती.

टीव्हीची टीम हा सगळा प्रसंग टिपत होती.

रुग्णवाहिका येईपर्यंत शंकर आजींच्या शेजारी बसून राहिला. त्यांच्या हातावर हात ठेवून तो जुन्या वस्तीतील गोष्टी सांगत होता. त्या अधूनमधून डोळे उघडत आणि त्याच्या हातावर बोटं दाबत.

“तुम्ही मला ओळखता ना?” शंकरने विचारलं.

आजींनी मान हलवली.

“तुम्ही शंकर… पाटील.”

त्या दोन शब्दांनी शंकरच्या चेहऱ्यावर एक हलकं हसू उमटलं.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी टीव्हीवर कार्यक्रम दाखवला गेला.

शीर्षक होतं— पुनर्वसनाची नवी पहाट: सातशे कुटुंबांना हक्काचं घर.

कार्यक्रमात इमारतीचं बाहेरून घेतलेलं सुंदर दृश्य होतं. देशमुखांनी सोसायटीच्या शिस्तीबद्दल आणि विकासाबद्दल सांगितलं होतं. त्यानंतर सविताचा छोटासा भाग होता. तिने भाजीच्या टोपलीजवळ उभं राहून म्हटलं होतं, “घर मिळालं, याचा आनंद आहे. आता कामाची सोय झाली तर मुलांचं भविष्यही चांगलं होईल.”

शंकरचा भाग मात्र वेगळा होता.

त्यात तो जोशी आजींच्या शेजारी बसलेला दिसत होता. कॅमेरामागून प्रतिनिधीचा आवाज आला होता—

“या इमारतीत राहणाऱ्या लोकांसाठी सर्वांत महत्त्वाची गोष्ट कोणती?”

शंकरने काही क्षण विचार केला होता.

“पूर्वी आमच्या वस्तीला पत्ता नव्हता. पण प्रत्येक माणसाला दुसऱ्या माणसाचं नाव माहीत होतं. आता सगळ्यांना पत्ता आहे. पण नावं लक्षात ठेवायला वेळ नाही.”

कॅमेरा त्याच्या चेहऱ्यावर स्थिरावला होता.

“घर मोठं झालं. पण माणसांच्या मध्ये अंतरही वाढलं. आधी एखादा माणूस आजारी पडला तर शेजारी धावून येत. आता तो पडला आहे की नाही, हे समजण्यासाठी आधी फोन करावा लागतो. मग फोन उचलला नाही तर सोसायटीला सांगावं लागतं. मग परवानगी घ्यावी लागते.”

त्याने थोडा विराम घेतला होता.

“आम्हाला जुन्या गटाराची आठवण येत नाही. तिथे साचलेल्या पाण्याचीही नाही. पण त्या गटाराच्या कडेला उभं राहून आम्ही एकमेकांशी बोलत होतो, त्याची आठवण येते.”

कार्यक्रम संपला.

देशमुखांनी टीव्हीवर स्वतःचा भाग पुन्हा पाहिला. त्यांना तो समाधानकारक वाटला. शंकरचा भाग पाहताना मात्र त्यांनी आवाज बंद केला.

पुढच्या आठवड्यात सोसायटीच्या कार्यालयात एक नवीन सूचना लावण्यात आली.

रहिवाशांनी एकमेकांशी सौहार्दपूर्ण संबंध राखावेत. कोणत्याही सार्वजनिक उपक्रमासाठी सचिवांची पूर्वपरवानगी आवश्यक आहे.

देशमुखांनी ती सूचना लावली तेव्हा त्यांना वाटलं, आता सगळं पुन्हा पूर्ववत होईल.

पण दुसऱ्याच दिवशी सकाळी त्यांनी एक विचित्र गोष्ट पाहिली.

पहिल्या मजल्यावरच्या जिन्यात सविता एका वृद्ध महिलेशी बोलत होती. चौथ्या मजल्यावर रफीक एका मुलाला शाळेच्या प्रकल्पासाठी कागद देत होता. सातव्या मजल्यावरच्या पायरीवर दोन बायका बसून गप्पा मारत होत्या. लिफ्ट बंद होती, म्हणून लोक जिन्याने वरखाली करत होते. प्रत्येकाला दुसऱ्याला भेटण्यासाठी एखादं कारण मिळत होतं.

देशमुखांनी शंकरला शोधलं.

तो तळमजल्यावरच्या प्रवेशद्वाराजवळ उभा होता. त्याच्याजवळ एक छोटा मुलगा आला आणि म्हणाला, “शंकरकाका, आई म्हणते संध्याकाळी आमच्याकडे या. बाबांना नोकरीबद्दल तुमच्याशी बोलायचं आहे.”

शंकरने त्याच्या डोक्यावर हात ठेवला.

“बरं. येतो.”

मुलगा धावत निघून गेला.

देशमुख त्याच्याजवळ आले.

“तुम्ही आता पुन्हा लोकांची कामं सुरू केलीत वाटतं?”

“मी कधी बंद केली होती?”

“पण तुम्ही सोसायटीच्या वतीने काही करू शकत नाही. ते लक्षात ठेवा.”

शंकरने त्यांच्याकडे शांतपणे पाहिलं.

“मी सोसायटीच्या वतीने काही करत नाही, देशमुखसाहेब. मी लोकांसाठी करतो.”

देशमुख काही क्षण गप्प राहिले. त्यांच्या हातात देखभालीच्या हिशेबाची वही होती. त्या वहीत प्रत्येक घराची थकबाकी, प्रत्येक दुरुस्तीचा खर्च, प्रत्येक परवानगीची नोंद होती. त्या वहीच्या साहाय्याने ते इमारतीवर नियंत्रण ठेवू शकत होते.

पण त्या सकाळी पहिल्यांदा त्यांना जाणवलं की इमारतीत काहीतरी असं घडत होतं, ज्याची नोंद त्या वहीत होऊ शकत नव्हती.

जिन्यातून वर जाताना त्यांना प्रत्येक मजल्यावर माणसांचे आवाज ऐकू येत होते. कोणी मुलाला हाक मारत होतं, कोणी दूधवाल्याशी बोलत होतं, कोणी शेजाऱ्याला विचारत होतं की त्याच्या घरात सगळं ठीक आहे ना.

लिफ्ट अजूनही बंद होती.

पण जिन्यातून माणसं एकमेकांपर्यंत पोहोचत होती.

त्या दिवशी देशमुखांनी पहिल्यांदा एखाद्याला हाक मारली.

“शंकर पाटील!”

शंकरने वळून पाहिलं.

“काय?”

देशमुख थोडे अडखळले.

“जोशी आजींची तब्येत आता कशी आहे?”

शंकरच्या चेहऱ्यावर क्षणभर आश्चर्य उमटलं. मग तो म्हणाला, “बऱ्या आहेत. उद्या घरी येणार.”

“बरं झालं.”

देशमुख वर निघून गेले.

शंकर काही क्षण तिथेच उभा राहिला. त्याला त्या संभाषणात काही विशेष घडलं असं वाटलं नाही. पण देशमुखांच्या आवाजात आज्ञेचा सूर नव्हता, हे त्याच्या लक्षात आलं.

चौदाव्या मजल्यावरच्या टाकीतून पुन्हा घरघर सुरू झाली. कुठल्यातरी घरातून प्रेशर कुकरची शिट्टी ऐकू आली. जिन्यातल्या पायऱ्यांवर पाण्याचे थेंब पडले होते.

आणि पहिल्यांदा, बऱ्याच दिवसांनी, शंकरला वाटलं की ही इमारत केवळ राहण्याची जागा राहणार नाही.

कदाचित ती पुन्हा एक वस्ती होऊ शकेल.

त्यासाठी फक्त लोकांना एकमेकांची नावं लक्षात ठेवावी लागणार होती.