आपली संस्कृती : १ (संभ्रमाच्या विवरामधून)

इंट्रेष्टिंग. सावध आणि संशयी आणि उत्सुक नजरेने वाचत आहे.

मोठा आवाका असलेल्या विषयाला धागालेखकाने हात घातला आहे. पुढील भागांमधून काय येईल ते जाणण्याची उत्सुकता आहे.

लेखनातील शिस्त प्रशंसनीय आहे,

उदाहरणांमध्ये तरी मराठी (वटसावित्री इ.) , हिंदू (गणपती/श्राद्ध/१३ ब्राह्मण भोजन इ.), बर्‍यापैकी सधन्/मध्यमवर्गीय (२४-२५ होईपर्यंत आईबाबांनी मुलाला पोसणे, एकत्र कुटुंब्)इत्यादी संस्कृतीबद्दल भारतीय संस्कृती असे वाचायला मिळणार असे वाटते.

पण आत्ताच काही गृहीतक मांडणे कठिण.
मी पण सावध, संशयी आणि उत्सुक!
:)

वर कोल्हटकरकाकांनी लेखनातल्या शिस्तीचा उल्लेख केला आहे. मला पटलं नाही.

मानता येईल, करता येईल, देता येईल, असे म्हटले असं लेखात अनेक ठिकाणी आलं आहे. अशा पॅसिव वाक्यरचना विकीपीडियावर लिहिल्या, तर त्याला 'वीझल वर्डस' असा ट्याग येईल. लिंग्विस्टिक हेजिंग अशी पारिभाषिक संज्ञा आहे.

या प्रत्येक उदाहरणात "कोण?" हा प्रश्न एक अंगुळ मागे उभा आहे. (कोण मानतो, कोण करतो, कोणी म्हटले वगैरे.) हे धागालेखकाचं मत आहे की या विषयावर आधी झालेल्या संशोधनाचा सारांश हे कळत नाही.

खरंच गंभीरपणे या विषयावर लिहायचं असेल तर हे लिंग्विस्टिक हेजेस टाळावेत असं वाटतं.

डु प्र का टा आ

> सावध आणि संशयी आणि उत्सुक नजरेने वाचत आहे.

मीपण.

> पाश्चात्त्य देशांप्रमाणे …. तिकडे वयाच्या अठराव्या वर्षीच मुलांना घर सोडून आपल्या चरितार्थासाठी तजवीज करावी लागते आणि त्यानंतर ती मुलं कधीच आपल्या पालकांवर विसंबून राहत नाहीत हे सोयीस्करपणे विसरते.

हे तितकंसं खरं नाही. अठराव्या वर्षी इंग्लंड-अमेरिकेतल्या मध्यमवर्गीय कुटुंबांतली अनेक मुलं हायस्कूल संपवून युनिव्हर्सिटीत जाण्याच्या बेतात असतात. युनिव्हर्सिटी गावातच असेल तर ती पुष्कळदा घरी राहतात, नाहीतर डॉर्मिटरीत वगैरे राहतात. पण यानंतरची चारपाच वर्षं तरी ती पैशाने बव्हंशी स्वावलंबी नसतात. यातले काहीजण शिक्षणासाठी आईवडिलांवर अवलंबून असतात, काहीजण कर्ज घेतात, तर काही दोन्ही थोडंथोडं करतात. त्यानंतरही नोकरी मिळाली नाही किंवा असलेली गेली तर आईवडिलांकडे परत येऊन बेसमेंटमध्ये राहणं वगैरे होतच असतं. थोडक्यात काय तर पंचविशीच्या आसपास आर्थिकदृष्ट्या त्यांनी स्वावलंबी व्हावं अशी सर्वसाधारण अपेक्षा असली तरी ती पूर्ण न झाल्यास मुलांना वाऱ्यावर सोडतात असं नाही.

संस्कृती म्हणजे काय तर समाजात राहतो त्यातील बहुसंख्य लोकांनी अथवा कमी मोजक्या परंतू शक्तिमान लोकांनी मान्य केलेल्या चालीरीती.

जर तुम्ही त्याला टक्कर देऊन तुमचे नियम पाळू शकाल तर तीच संस्कृती.तसं करता येत नसेल तर ज्याचे स्टंप्स ,बॅट बॅाल त्याचे नियम हेच नियम.त्याने आउट म्हटले की तुम्ही आउट त्याला कंटाळा आला तरच आउट.लो लाइट -खेळ थांबवा तर थांबतो.

कुटुंबातही छोट्या प्रमाणात तेच असते.
जर तुम्हाला कोणाकडे तोंड वेंगाडायला लागत नसेल तर संस्कृती अस्तित्ातच नसते.

कोणतीही संस्कृती ढोबळमानाने पाच अवस्थांमधून प्रवास करते असे म्हणता येईल.
१] उगम
२] भरभराट
३] प्रगल्भावस्था
४] संभ्रमावस्था
५] ऱ्हास (आणि मग पुन्हा नव्या संस्कृतीचा उगम )

संस्कृतीचा र्‍हास अ‍ॅज सच होतो का? मी तर इतके दिवस समजत होतो की संस्कृती हे काहीतरी सतत बदलणारं असतं. र्‍हास वगैरे फारच 'रोचक' सिद्धांत/मत वगैरे आहे. कारण आजपर्यंत हडप्पा 'संस्कृतीं'चे वगैरे र्‍हास नैसर्गिक आपत्तीनेच झाल्याचे वाचले आहे. अशा ऑर्गॅनिक पद्धतीने संस्कृतीचा र्‍हास होऊ शकतो हे नव्यानेच समजते आहे.

संस्कृती ही कायम चालणारी गोष्ट आहे असे वाटते.

ज्या गोष्टी आपल्या संस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहेत आणि त्या हजारो वर्षे तशा आहेत असे आपल्याला वाटत असते त्या खरे तर दोनतीनशे वर्षांहून जास्त जुन्या नसतात.

एकत्र कुटुंब पद्धत ही आर्थिक मजबूरी असते. ती सुद्धा दोनशे वर्षांपेक्षा जुनी नसावी. ती ब्रिटिशांच्या धोरणाने शहरातून बेकार झालेल्या कारागीरांच्या घरवापसीमुळे सुरू झाली असावी अन्यथा एका कुटुंबातले भाऊ परवडत असेल तर एकत्र रहात नसतील.

पहिला भाग आवडला आहे. पुढचे भाग 'लवकर टाका' असे म्हणत नाही. तुमचा विचार होईल त्याप्रमाणे टाका.

इरावतीबाईंनी म्हटले आहे की संस्कृती सरळ रेषेत प्रवास करीत नसते. तिचा प्रवास नागमोडी असतो, पण साधारण ती कोणती तरी एक दिशा पकडून जात असते. नागमोडी लाटांचे मध्यबिंदू सरळ रेषेत असतात तसे. आणि संस्कृती मध्ये कृती महत्त्वाची. कृती बदलली की संस्कृती बदललीच. अर्थात बोलणे, वावरणे, नेसणे, खाणे, दैनंदिन व्यवहार, उपासनापद्धती वगैरे बदलले की संस्कृती बदलली असे म्हणता येते. सिविलाय्ज़ेशन आणि कल्चर हे समानार्थी नाहीत. अतिस्थूल मानाने असे म्हणता येईल की सिविलाय्ज़ेशन ही साधारणपणे ऐहिक गोष्टींशी निगडित संज्ञा असते तर कल्चर थोडेसे तत्त्वज्ञानाशी. आपल्याकडे काही ठिकाणी सिविलाय्ज़ेशनला सभ्यता हा शब्द वापरतात पण तो दोन्हींना वापरलेलाही पाहिला आहे. संस्कृतीचा धर्माशी संबंध असतो आणि नसतोही. योरपमध्ये क्रिस्टिअन धर्म काही ठिकाणी गेली दोन हजार वर्षे आहे पण संस्कृती तीच राहिलेली नाही. बहुसंख्येने धर्म बदलला तर त्या प्रदेशाची संस्कृती बदलूही शकते. समाज (प्र)गतिशील राहाण्यासाठी असलेले यमनियम आपले उद्दिष्ट गाठायला अपुरे पडू लागले की काही काळापुरती गती मंदावते, प्रगतीला खीळ बसते. मग हळूहळू नवे नियम, रूढी, चालीरीती अस्तित्वात येतात, जुन्याविषयी जिव्हाळा वाटेनासा होतो तेव्हा संस्कृती बदलली असे म्हणता येते. बदल हा सृष्टीचा नियम आहे.(सृष्टी असे काही नियमबियम घालीत नसते, म्हणून गुणधर्म म्हणू.)
जे त्या त्या काळात सोयीचे असेल ते टिकते, त्यानुसार आचारविचार बदलतात. या बदलांमागे 'सोय' हेच मुख्य कारण असते. जुन्यानव्यातली ओढाताण आणि संघर्ष सदैव चालूच असतो. रस्सीखेचीतल्यासारखा ज्या दिशेने जोर जास्त त्या दिशेने रस्सी खेचली जाते. हे नेहमी आपोआप घडते असे नाही. एखादा ऐहिक, मानसिक, शारीरिक बलाने युक्त, धट्टाकट्टा माणूस समोरच्या पाच-पंचविसांना आपल्या बाजूला ओढून आणूही शकतो. त्याला महामानव, महात्मा, पुरुषोत्तम असे गौरविले जाते.
कीर्तन संपले.

सर्व प्रतिसादकांचे मनःपूर्वक आभार.
अभिजीत अष्टेकर हा माझा डु आय डी आहे.
अधूनमधून डु आय डी असल्याचं नाकारुन मी थोडासा गोंधळ अजून वाढवणार आहे. ;)

या मांडणीत संस्कृती नावाची एकच एक मोनोलिथिक गोष्ट असते असं काहीसं गृहितक आहे. ते कितपत खरं आहे हे मला माहीत नाही. आता लेखातल्या उदाहरणांबद्दलच बोलू - एकत्र कुटुंबपद्धती - ही किती जणांची होती? म्हणजे ग्रामीण संस्कृतीत बऱ्याच लोकांची ती असेल, पण भटक्या जमाती, आदिवासी यांची तीच पद्धत होती का? मग एकाच वेळी नागर, ग्रामीण, आदिवासी आणि भटके अशा चार वेगवेगळ्या संस्कृती वावरतात असं म्हणता येईल का? नागर संस्कृतीतही पांढरपेशे आणि कष्टकरी यांच्या जीवनपद्धती, मुलांवरचे संस्कार, मूल्यं अशा अनेक गोष्टींत विविधता दिसते. मग पुन्हा या दोन उपसंस्कृतींबद्दल बोलायचं का? त्यांच्यातही पुन्हा धर्माप्रमाणे वागणुक बदलते. असे व्हेन डायाग्रामचे तुकडे तुकडे झाले की मग नक्की कुठच्या सबसेटला कुठच्या युनियन सेटला हे चक्र लागू पडतं? या सगळ्यामुळे मला संस्कृती हा शब्दच गोंधळाचा वाटतो.

हा लेख, विशेषतः उगम - भरभराट - ऱ्हास चक्र वाचून, आणि घासकडवींचा प्रतिसाद वाचून रेमंड विल्यम्सची आठवण झाली. हा बुवा म्हणतो:

कुठल्याही काळात, कुठल्याही समाजात, संस्कृतीत काही रूढी आणि मूल्यं प्रबळ, प्रभावशाली ठरतात. ती मुख्य धारेतली असतात. पण त्याचबरोबर या प्रबळ मूल्यांच्या विरोधी/ समांतर अशीही काही मूल्यं, रूढी, परंपरा, चाली वगैरे असतात. मागच्या काळात प्रबळ असणार्‍या काही चालीरीती आज प्रबळ नसल्या तरी थोड्या प्रमाणात समाजात उरलेल्या असतात. काही चालीरीती आज प्रबळ नसतात, पण त्या 'उगवत्या' असतात (पुढच्या काळात प्रबळ ठरणार असतात).

एक समाज पुढच्या पिढीला 'संस्कृती' संक्रमित करतो, ती संक्रमणाची प्रक्रिया ही एक प्रकारे निवडीची प्रक्रियाही असते. पुढच्या पिढीला वारसा सोपवण्याच्या या प्रक्रियेत काही विशिष्ट रूढी/परंपरा/समज यांच्यावर जास्त भर दिला जातो, तर काहींकडे दुर्लक्ष होतं. काही परंपरांचा नव्याने अर्थ लावला जातो, काहींचा अर्थ पातळ होतो.

संस्कृती म्हणजे जुन्या-नव्याची, उगवत्या-मावळत्याची, प्रभावशाली-विरोधी घटकांची सतत कुस्ती चालू असते.

वर अनेकांनी मांडली आहे, तीच शंका मलाही आहे. संस्कृती हे एकजिनसी प्रकरण नसावं. एकतर एकाच वेळी निरनिराळ्या समूहांच्या रीतींचं वेगळेपण. त्यात काही रीती लेखक म्हणतो तशा र्‍हास पावत असलेल्या, तर काही नव्यानं जन्माला येणार्‍या. काही बाबी उगम, काही संभ्रम, काही बहर अशा टप्प्यांवर असणं अगदीच नेहमीचं असणार. अमुक एक शेवट आणि अमुक एक सुरुवात असा बिंदू दाखवणंच अशक्य. लेखक या अडचणींकडे कसं पाहतो आहे?

एकंदरीत प्रतिक्रिया पाहता आणि त्यावर थोडा विचार करता मला काही गोष्टी नमूद कराव्याश्या वाटतात :

राजेश घासकडवी यांच्या मताशी मीदेखील सहमत आहे. संस्कृती मोनोलीथिक ,एकजिनसी किंवा एकांगी असते असं म्हणायचं नाही मला. मी जेंव्हा संस्कृती म्हणतो म्हणजे माझा निर्देश नेमका कुठे असतो हे मी आधीच स्पष्ट करायला हवं होतं . एकाच संस्कृतीत अनेक उप-संस्कृती असू शकतात आणि त्यातपणे अनेक खाचाखोचा असू शकतात. संस्कृती म्हटलं की समोर प्रचंड आवाका आहे याची जाणीव असतेच. अनेक बाजू असतात, अनेक व्याख्या असतात. सगळ्या एकाच वेळी मांडण्याचा घाट घालण्याचा माझा अट्टाहास नाहि. किंवा अभ्यास नाही म्हणा हवं तर.
माझा निर्देश आहे सध्याच्या मुख्य प्रवाही संस्कृतीबद्दल. जी साधारणपणे जगभरात आणि भारतातील सामान्य जनतेत 'भारतीय संस्कृती' म्हणून प्रसिद्ध आहे. यातही अनेक व्याख्या , संज्ञा आहेत नाही असे नाही. त्यात प्रकारही आलेच. देव, धर्म,मंदिरे ही खरी संस्कृती की स्वभाव, खाण्यापिण्याच्या,बोलण्याच्या ,राहण्याच्या सवयी , नितीमुल्ये समाजमुल्ये हीच संस्कृती हा वाद आला. मत-मतांतरे अनेक होतील.
माझी याबाबतची मते पुढच्या भागात लिहीन. पण संस्कृती या विषयातला माझा इलाका मी जाहीर केलाय अशी आशा करतो.