गगनजाई - एक स्मरणरंजन

बुच हे नाव जरा विचित्रच, गगनजाई असंही म्हणतात खरं आणि ते ऐकायला छान ही वाटतं. पण ते शाळेतलं नाव आणि घरातलं नाव ह्यात कसा फरक असतो तसं ते 'गगनजाई' शाळेतल्या हजेरीपटावरचं कोरडं नाव वाटतं. बुचाच्या फुलांचा वास आला की मला फार नॉस्टॅलजीक होतं. एकटेपणाच्या सावटाखाली असल्याची भावना उगाच उचंबळून येते पण क्षणात 'सगळे इथेच तर आहेत माझ्या जवळ' असंही वाटतं, सगळं कसं क्षणिक असल्यासारखं. एवढ्याश्या टिचभर फुलाने असं का वाटतं माहित नाही पण कदाचित बुचाच्या फुलाची लहानपणी ज्या पद्धतीने ओळख झाली ते एक कारण असावं ह्यामागे.

लहानपणी आई ठाकूर नावाच्या एका बाईंकडे साड्या,ब्लाऊजपीस, बेड्शीट्स वगैरे विकत घ्यायाला जायची. आई शक्यतो कामावरून आल्यावर घरातले कामं, जेवण्ं उरकले की जायची ह्या ठाकूर बाईंकडे. रात्रीची वेळ असायची आणि तिला सोबत म्हणून कोणीतरी असावं म्हणून मला न्यायची. ह्या ठाकूर बाईंचा मोठा बंगला होता. तो बंगला खरंच मोठा होता का ते माहित नाही पण मी मात्र तेव्हा बर्‍यापैकी लहान असल्यामुळे मला तो मोठा वाटत असावा. लहानपणीच्या बर्याच मोठ्या वाटणार्‍या गोष्टी अता पुन्हा पाहिल्या की लहान वाटतात. मोठं झाल्यावर पुन्हा तो बंगला पाहिला नाही त्यामुळे माझ्यासाठी तो नेहमी मोठा बंगलाच असेल. हां, तर हा बंगला जुन्या पद्धतीचा दगडी होता. ह्या दगडी भिंती सतत ओलसर असल्याचं मला आठवतं आणि ह्या भिंतीवर अगदी घट्ट चिकटलेल्या वेली. घरासमोर सुंदर बाग होती, ती देखील मोठी. नाजूक फुलझाडांशिवाय त्यांच्या 'ठाकूर' अडनावा प्रमाणे भारदस्त झाडंही होती, जसं पिंपळ,उंबर, आंबा, निलगिरी आणि बुचाची.

आई तिला खरेदी करायचे कपडे पहात असायची आणि ठाकूर बाई त्या नविन कपड्याची एक-एक घडी उलगडून गादीवर टाकायच्या. ती उलगडलेली घडी गादीवर टाकताना हवेत त्या नविन कपडयाचा मंद असा वास यायचा, तो वास घ्यायला मजा यायची. काहीकाही वास शब्दात पकडताच येत नाही, जसं नविन पुस्तक, नविन चामड्याचे बुटं तसाच हा नविन कपड्याचा वास. पण ह्या कपडयांच्या वासात मधेच एक असाच मंद पण गोड वास यायचा. मी प्राणायाम केल्यासारखं सारखा तोच वास नाकात कैद करायचा चाळा करत बसायचो. माहित असायचं की हा बुचाच्या फुलांचा वास आहे पण तरीही वासांच्या त्या गोंधळातून बुचाच्या फुलांचा तो वास अचूक हुडकायची ती एक गमंत.

कपडयांच्या वासापेक्षा हा फुलांचा वास नेहमीच जिंकायाचा आणि मग मी बागेत पसार व्हायचो. ह्या बागेत मी आलो की तिथे बुचाच्या फुलांचा सडा पडलेला असायचा. जेव्हा मी आजुबाजूची गुलाब, झेंडू ची झाडं पहायचो तेव्हा मला बुचाच्या झाडाची गमंतच वाटायची. ही गुलाब्, झेंडू ची फुलं केवढी मोठी आणि टवटवीत पण त्यांची झाडं, झाडं कसली म्हणा रोपंच ती, त्या बुचाच्या झाडापुढे इवलीशीच. आणि बुचाचं झाड हे भारदस्त पण त्याची फुलं इटूकली आणि वासही तसाच त्या झाडाला न शोभणारा, मंद नी गोड, एक-एक गमंतच. जाई-जूई, कदंब ही झाडं/रोपं आणि त्यांची फुलं कशी एकमेकांना शोभणारी वाटतात अगदी त्यांची नावं सुद्धा.

ह्या ठाकूर बाई एकट्याच रहात असाव्या त्या बंगल्यात, त्यांच्या घरात मला कधी दुसरं कोणी दिसलंच नाही. त्याही कोणाचीच वाट बघत नसल्यासारख्या नेहमीच निवांत दिसायच्या. मला बागेत इतकं मोकळेपणी खेळायची सवय नव्हती कधी, सारखं कोणी तरी रागवेल ह्या धास्तितच इतरांच्या बागेत वावर असायचा. पण ठाकूर बाईंच्या बागेत तसं नव्हतं, तिथे कोणीच नव्हतं रागवणारं, माझ्या खोड्या पकडणारं. पण म्हणून फार मजा यायची असंही नाही. कदाचीत तिथे मी ही एकटा असयाचो म्हणून असेल. एकट्याने काय खेळायचं म्हणून मी ती बुचाची फुलं गोळा करून त्याची चित्रं बनवत बसायचो. कधी कार, कधी सुर्य -डोंगर-पक्षी असा देखावा तर कधी माणसं. त्यातल्या त्यात ह्या फुलांपासून माणसांची चित्रं कढायला मला फार अवडायचं. आजीनी मला शिकवलं होतं माणासांची चित्र. एक गोल, त्या खाली एक सरळ रेष मग त्या सरळ रेषेच्या मधोमध एक अडवी दोन्ही बाजूने उतरती रेष ते म्हणजे हात आणि तशीच खाली अडवी उतरती रेष ते पाय की झाला माणूस. आणि त्या गोलाच्या आजु बाजूला दोन उतरत्या रेषा काढल्या की ते बाई-माणूस. अशी बुचाच्या फुलांची उंच सुवासिक माणसं काढली की मला करमायचं त्या ठाकूर बाईंच्या बागेत. ठाकूर बाई पन्नाशीतल्या असाव्यात, त्यांना मावशी/काकू म्हणावं की आजी असा संभ्रम मला कधी झाला नाही कारण त्यांच्याशी संवाद झाल्याचं आठवतच नाही ना त्यांनी कधी माझे लाड केले, जसे माझे त्या वायात इतर मोठी माणसं करायचे. पण त्या कधी नावडल्या असंही नाही कारण त्यांच्या घरातल्या/बागेतल्या माझ्या मुक्त वावरण्याला त्यांनी कधीच टोकलं नाही.

आईची खरेदी झाल्यावर पुन्हा आमच्या घरी जाताना आठवणीने मुठभर फुलं मी खिशात घ्यायचोच. घरी गेल्यावर अजून एखादं चित्र आठवलं तर काढायला म्हणून. पण मला ठाकूर बाई ते आमचं घर असा परतीचा रस्ता कधी आठवतच नाही, कदचीत फार रात्र झाल्याने आणि मी अर्धझोपेत असल्याने मला ते अता आठवत नसावं. पण एक मात्र अगदी स्वच्छ आठवतं. सकाळी झोपेतून उठल्यावर सहज खिशात हात जायचा आणि बुचाची फुलं हतात यायची, जरा विचीत्र वाटायचं, तसंच उगीच एकटं असल्यासारखं पण मग डोळ्यासमोर सकाळच्या लगबगीत असणारे आई-बाबा, आ़जी-आजोबा आणि काका ह्यांना पाहिलं की छानसं बरं वाटायचं. अगदी तसंच बुचाच्या फुलाच्या मंद नी गोड वासासारखं, छान!