आज डॉक्टर होण्याचा अर्थ नेमका काय?

आज डॉक्टर होण्याचा अर्थ नेमका काय?

डॉ० मार्क ट्रिओला, एम०डी० यांच्या टेड व्याख्यानाचा स्वैर अनुवाद
संदर्भ - https://www.youtube.com/watch?v=c55CBQuGvnc
 

२६ वर्षांपूर्वी मी इथे NYU मध्ये, बेलेव्ह्यू रुग्णालयात, वैद्यकीय प्रशिक्षण घेत असलेला एक तरुण डॉक्टर होतो.

त्या काळात रुग्णांना अनेक आठवडे रुग्णालयात ठेवणे ही काही असामान्य गोष्ट नव्हती. अनेक आजारांनी ग्रस्त असलेले, अतिशय गंभीर अवस्थेतील रुग्ण आमच्याकडे असायचे. त्यांना नेमकं कशामुळे बरं करता येईल, हे समजून घेण्यासाठी अनेक तपासण्या कराव्या लागत.

अशाच एका रुग्णाची आठवण मला आजही स्पष्टपणे आहे. त्याचं नाव व्हिक्टर होतं. तो साठीच्या सुरुवातीच्या वयातला माणूस होता. त्याला फुफ्फुसांचे वारंवार होणारे संसर्ग, सेप्सिस आणि इतर अनेक गंभीर आजार होते.

आमच्या टीमने त्याच्या उपचारांची जबाबदारी घेतली, तेव्हा तो सात आठवड्यांपासून अतिदक्षता विभागात होता. त्या काळात आम्ही रुग्णांची माहिती कागदी नोंदींमध्ये ठेवत असू. व्हिक्टरची वैद्यकीय फाईल तब्बल ७४२ पानांची होती. त्यात अनेक वर्षांच्या रक्ततपासण्यांचे अहवाल, एक्स-रे, सीटी स्कॅन, डझनावारी डॉक्टरांच्या नोंदी आणि शेकडो औषधांच्या प्रिस्क्रिप्शन्स होत्या.

व्हिक्टरवर योग्य उपचार करण्यासाठी आम्हाला ज्या माहितीची गरज होती, ती या ७४२ पानांमध्ये कुठेतरी दडलेली होती. पण व्हिक्टरची प्रकृती इतकी गंभीर होती की सगळी कागदपत्रं तपासून योग्य उत्तर शोधण्यासाठी आमच्याकडे वेळच नव्हता.

योग्य उत्तर शोधणं आणि तेही शक्य तितक्या लवकर शोधणं किती महत्त्वाचं आहे, हे त्या अनुभवातून माझ्या लक्षात आलं. मला वाटलं, यापेक्षा चांगली पद्धत नक्कीच असायला हवी.

म्हणून डॉक्टर म्हणूनचं माझं प्रशिक्षण पूर्ण केल्यानंतर मी वैद्यकीय माहितीशास्त्रात, म्हणजेच मेडिकल इन्फॉर्मेटिक्समध्ये, विशेष प्रशिक्षण घेतलं. माहितीच्या या प्रचंड महासागरातून योग्य रुग्णासाठी, योग्य वेळी, योग्य माहिती शोधून तिचा उपयोग कसा करायचा, याचा अभ्यास म्हणजे वैद्यकीय माहितीशास्त्र.

आज मी NYU मध्ये वैद्यकीय शिक्षणाचा वरिष्ठ सहयोगी अधिष्ठाता आहे आणि इथल्या वैद्यकीय शिक्षणातील नवोन्मेष संस्थेचं नेतृत्व करतो. डॉक्टर कसे शिकतात, निदान कसं करतात आणि वैद्यकीय निर्णय कसे घेतात, यामध्ये डेटा विश्लेषण आणि आता कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा उपयोग कसा करता येईल, याचा शोध घेण्यात मी माझं संपूर्ण करिअर घालवलं आहे.

विज्ञानात झालेल्या असंख्य प्रगतीनंतर, नवी औषधं आणि नवी तंत्रज्ञानं उपलब्ध झाल्यानंतरही वैद्यकीय शिक्षण आणि डॉक्टर बनण्याची प्रक्रिया आजही मोठ्या प्रमाणावर तशीच आहे, हे ऐकून तुम्हाला कदाचित आश्चर्य वाटेल.

शंभर वर्षांपूर्वी तुम्ही एखाद्या अमेरिकन वैद्यकीय महाविद्यालयात गेलात आणि आज देशातील बहुतेक वैद्यकीय महाविद्यालयांमध्ये गेलात, तरी एकूण रचना तुम्हाला लगेच ओळखू येईल.

चार वर्षांचं वैद्यकीय शिक्षण. प्रत्येक विद्यार्थ्यासाठी जवळपास तोच मार्ग. माहितीने खच्चून भरलेली व्याख्यानं. आणि मुख्यतः पाठांतर आणि आठवणशक्ती तपासणाऱ्या महत्त्वाच्या परीक्षा.

वैद्यकीय महाविद्यालयांची रचना अशा काळासाठी करण्यात आली होती, जेव्हा डिजिटल तंत्रज्ञान नव्हतं, ऑनलाइन पाठ्यपुस्तकं नव्हती, गुगलवर डॉक्टरांना हवं ते शोधता येत नव्हतं आणि अर्थातच मदतीला एआय को-पायलटही नव्हते.

उपयुक्त ठरणारी प्रत्येक गोष्ट तुमच्या डोक्यात असणं गरजेचं होतं.

पण आजची परिस्थिती आणि ही शिक्षणपद्धती यांच्यात मोठी तफावत आहे. जग वेगाने पुढे जात आहे आणि वैद्यकीय शिक्षण मात्र जवळपास तिथेच थांबलेलं आहे.

मग आपण या परिस्थितीत आलो तरी कसे?

यासाठी थोडा इतिहास समजून घेऊया.

आधुनिक अमेरिकन वैद्यकीय शिक्षणाची रचना मोठ्या प्रमाणावर जॉन्स हॉपकिन्सच्या मॉडेलवर आधारित आहे. दोन वर्षं मूलभूत विज्ञानाचं शिक्षण आणि त्यानंतर दोन वर्षं क्लिनिकल प्रशिक्षण.

विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला या पद्धतीमुळे अमेरिकेतील वैद्यकीय शिक्षणाला एकसंध स्वरूप मिळालं. वैज्ञानिक पद्धतीशी आणि विद्यापीठांमधील वैद्यकीय शिक्षणाशी त्याचा संबंध अधिक दृढ झाला. आणि ती नक्कीच चांगली गोष्ट होती.

पण आधुनिक वैद्यकीय शिक्षणाचं हे मॉडेलही युरोपमधील त्याहून जुन्या वैद्यकीय शिक्षणाच्या परंपरांवर आधारित होतं.

१५व्या आणि १६व्या शतकात इटली, जर्मनी आणि फ्रान्समधील विद्यापीठांमध्ये वैद्यकशास्त्र शिकवताना औपचारिक व्याख्यानं, शरीरशास्त्र, रुग्णांच्या प्रत्यक्ष तपासणीच्या सत्रांमधून शिक्षण, अनुभवी डॉक्टरांच्या हाताखाली प्रशिक्षण आणि तज्ज्ञ शिक्षकांच्या अधिकाराला महत्त्व दिलं जात असे.

त्या काळासाठी ही रचना क्रांतिकारी होती.

समस्या अशी आहे की चारशे वर्षांपूर्वीच्या त्या काळातील अनेक मूलभूत गृहीतकांवर आजही वैद्यकीय महाविद्यालयं कशी चालतात, हे ठरत आहे.

माहिती अत्यंत मर्यादित होती आणि वैज्ञानिक ज्ञानाचं प्रमाणही तुलनेने कमी होतं, तेव्हा ही पद्धत योग्य होती.

पण आज वैद्यकीय शिक्षणाची ही पद्धत कालबाह्य झाली आहे.

वैद्यकीय ज्ञान इतक्या वेगाने वाढत आहे की ते कोणत्याही एका माणसाला आत्मसात करणं शक्य नाही. दररोज सुमारे चार हजार नवे वैद्यकीय संशोधनलेख प्रकाशित होतात.

आणि वैद्यकीय ज्ञानाच्या या विस्फोटाबरोबरच आपण कृत्रिम बुद्धिमत्तेतील आश्चर्यकारक प्रगतीही अनुभवली आहे. या प्रगतीमुळे डॉक्टर असण्याचा अर्थच बदलत आहे.

आजच्या वैद्यकीय एआय प्रणाली काही बाबतींत आपल्यापेक्षा अधिक सक्षम आहेत. संशोधनातून असं दिसून आलं आहे की मानवी डॉक्टरांशी तुलना केली असता, काही कामांमध्ये एआय रुग्णाचं निदान करण्यात, उपचारांची योजना तयार करण्यात आणि अगदी रुग्णाची वैद्यकीय माहिती जाणून घेण्यातही अधिक चांगली कामगिरी करू शकते.

काही राज्यांमध्ये एआयला आता मानवी डॉक्टरांच्या देखरेखीशिवाय रुग्णांच्या औषधांची प्रिस्क्रिप्शन पुन्हा जारी करण्याची परवानगीही आहे.

एआय कधी झोपत नाही. त्याचं लक्ष विचलित होत नाही. आणि व्हिक्टरसारख्या एका रुग्णाऐवजी एकाच वेळी हजार रुग्णांची माहिती हाताळण्याची त्याची क्षमता आहे.

कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही वैद्यकाच्या इतिहासातील सर्वांत मोठ्या परिवर्तनकारी नवकल्पनांपैकी एक ठरू शकते. तिचा परिणाम वैद्यकीय शिक्षणाच्या आणि प्रत्यक्ष उपचारपद्धतीच्या जवळजवळ प्रत्येक क्षेत्रात आधीच जाणवू लागला आहे.

या नव्या जगात वैद्यकीय शिक्षणाची पारंपरिक पद्धत अजूनही सर्वत्र प्रचलित असली, तरी आधुनिक वैद्यकासमोर असलेल्या आव्हानांना आणि संधींना ती आता पुरेशी ठरत नाही.

आपल्याला बदल करण्याची गरज आहे.

आणि आम्ही त्यासाठी पावलं उचलत आहोत.

डॉक्टर होण्यासाठी आवश्यक असलेल्या मानवी गुणांमधील सर्वोत्तम गोष्टी जपतानाच एआयचा स्वीकार करून आम्ही आमच्या वैद्यकीय शिक्षणाची संपूर्ण रचना नव्याने करत आहोत.

वैद्यकीय विद्यार्थ्यांना आणि शिक्षकांना प्रशिक्षण देण्यासाठी आम्ही डेटा, सॉफ्टवेअर आणि अल्गोरिदम यांचं एक अत्याधुनिक पर्यावरण तयार केलं आहे. त्याला आम्ही **प्रिसिजन मेडिकल एज्युकेशन**, म्हणजेच अचूक आणि वैयक्तिक गरजांनुसार दिलं जाणारं वैद्यकीय शिक्षण, असं म्हणतो.

प्रिसिजन मेडिकल एज्युकेशनमध्ये एआयचा वापर करून प्रत्येक वैद्यकीय विद्यार्थ्यासाठी अभ्यासक्रम आणि शिकण्याचा मार्ग त्याच्या किंवा तिच्या गरजेनुसार ठरवला जातो.

यामुळे वैद्यकीय शिक्षणाच्या त्या जुन्या, पारंपरिक चौकटीतून बाहेर पडणं आम्हाला शक्य झालं आहे.

आमचा अभ्यासक्रम आता चार वर्षांचा नसून तीन वर्षांचा आहे.

आमचे विद्यार्थी पूर्वीपेक्षा अधिक सक्षम आहेत आणि त्यांच्या कामगिरीतही सुधारणा झाली आहे. ते आपल्या शिक्षणात आणि प्रत्यक्ष क्लिनिकल कामातही एआयचा वापर करतात. अर्थात, हा वापर सुरक्षितपणे कसा करायचा, हे शिकण्यापूर्वी त्यांना ती कौशल्यं स्वतःच्या बळावर आत्मसात करावी लागतात.

आम्ही विकसित केलेल्या एआय प्रणाली आता विद्यार्थ्यांकडे असलेल्या रुग्णांच्या निदानाच्या आधारे त्यांना आवश्यक असलेली शैक्षणिक साधनं आणि संबंधित वैद्यकीय साहित्य आपोआप सुचवतात. त्यामुळे रुग्णाची सेवा आणि विद्यार्थ्याचं शिक्षण यांचा संबंध सहजपणे जोडला जातो.

आमच्या अंतर्गत औषधविज्ञान विभागातील निवासी डॉक्टरांना ते रुग्णालयात दाखल करत असलेल्या प्रत्येक रुग्णाबाबत एआयकडून तयार केलेलं मार्गदर्शन मिळतं. त्यामुळे त्यांच्या निदानाची अचूकता सुधारते आणि तज्ज्ञ होण्याची प्रक्रिया अधिक वेगाने घडते.

वैद्यकीय शिक्षण घेण्यासाठी हा खरोखरच रोमांचक काळ आहे.

आजचा वैद्यकीय विद्यार्थी पूर्वीप्रमाणेच रुग्णांबद्दलची आस्था, समर्पण आणि जबाबदारीची भावना घेऊन येतो. पण त्याचबरोबर त्याच्यात बदल स्वीकारण्याची वृत्ती आणि सतत शिकत राहण्याची तयारीही आहे.

ते अगदी सुरुवातीपासून शिकत आहेत की कोणत्या गोष्टी स्वतःच्या ताकदीवर करायच्या आणि कोणती कामं एआयकडे सोपवायची.

जेव्हा मी वैद्यकाच्या भविष्याचा विचार करतो, तेव्हा एआयमुळे डॉक्टर अनावश्यक ठरतील, अशी मला भीती वाटत नाही.

मला चिंता वाटते ती याची की या बदलाच्या वेगाशी जुळवून घेण्यासाठी आपण वैद्यकीय शिक्षणाची पुनर्रचना पुरेशा वेगाने करू शकू का.

कारण प्रश्न हा नाही की एआय तयार आहे की नाही.

ते आधीच तयार आहे.

खरा प्रश्न हा आहे की डॉक्टर होण्याचा अर्थ नेमका काय असावा, याचा नव्याने विचार करण्यासाठी आपण तयार आहोत का?

भविष्यातील दोन शक्यता मी तुमच्यासमोर ठेवू इच्छितो.

आपण तयार असू, तर एआयचा उपयोग प्रत्येक रुग्णाचं जीवन अधिक चांगलं करण्यासाठी केला जाईल.

आपले डॉक्टर एआयचा वापर मानवी शहाणपणाशी जोडून करतील. आणि कधीही न संपणाऱ्या, अमर्याद कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या मदतीने आजच्या आरोग्यव्यवस्थेपेक्षा कितीतरी पटींनी प्रगत अशी आरोग्यव्यवस्था निर्माण करतील.

पण आपण तयार नसू, तर डॉक्टर, रुग्ण आणि रुग्णालयांचा या तंत्रज्ञानामुळे आरोग्यसेवा कशी बदलणार आहे, यावरचा प्रभाव कमी होऊ शकतो.

तंत्रज्ञान कंपन्या आरोग्यसेवा कशी चालेल, डॉक्टर आणि रुग्ण एकमेकांशी कसे संवाद साधतील, हे ठरवू लागतील. आणि त्यातून आरोग्यव्यवस्थेवरील लोकांचा विश्वासही कमी होऊ शकतो.

इथे NYU ग्रॉसमन स्कूल ऑफ मेडिसिनमध्ये आम्ही तयार राहण्याचा मार्ग निवडला आहे.

कारण व्हिक्टरसारख्या पुढच्या रुग्णाला डॉक्टरने ७४२ पानांची फाईल चाळत बसावं आणि त्यातलं एखादं अत्यावश्यक तथ्य आपल्या नजरेतून सुटणार नाही, अशी आशा करावी, अशी वेळ पुन्हा येऊ नये.

त्याच्याकडे असा डॉक्टर असायला हवा जो त्याच्यासमोर पूर्णपणे उपस्थित असेल, त्याच्या आजाराविषयी पूर्ण माहितीने सज्ज असेल आणि क्षणभरही न थांबणाऱ्या बुद्धिमत्तेची पूर्ण साथ त्याला मिळत असेल.

धन्यवाद.