"मराठी भाषेतील असभ्य म्हणी आणि वाक्प्रचार"

सुरतकडचे लोक रोखठोक म्हणी वापरतात.
गेल्या वीस वर्षांत काही नव्या म्हणी झाल्या आहेत का?

"डोळ्यांत बुल्ली आणून पाहाणारा" (कामवासेनेने पछाडून पाहाणारा)

(१) ह्यावरून नेमाड्यांच्या एका कादंबरीतला (बहुतेक ‘झूल’ मधला) एक वाक्प्रयोग आठवला. चांगदेव पाटील ज्या कॉलेजमध्ये शिकवत असतो तिथला एक चपराशी की कारकून एका शाळकरी मुलीवर पाघळून जाऊन तिचा पिच्छा पुरवत असतो. तर दुसरा एक चपराशी त्याचं वर्णन ‘साहेब, तो लवळा खांद्यावर घिऊन फिरत होता’ असं करतो. (पुस्तक हाताशी नसल्यामुळे उल्लेख नेमका नाही, पण गोळाबेरीज असाच होता.)

(२) ‘डोळ्यांत बुल्ली’ ही कल्पना माझ्यासाठी नवी होती, पण ‘बुल्लीत डोळा’ ही कल्पना मात्र ’युलिसीज’ मधल्या मॉलीच्या स्वगतात आहे:

..when I got over him that way when I unbuttoned him and took his out and drew back the skin it had a kind of eye in it..

जगातल्या सर्व शिव्यांमध्ये एक साम्य आहे ते म्हणजे लैंगिकता. शिवी म्हणजे लैंगिकतेची ओवीच. रोष, नाराजी, राग, अगतिकता व्यक्त करण्यासाठी या ओव्यांचा वापर करण्याची परंपरा खूप जुनी आहे. सहनही होत नाही व सांगताही येत नाही या अवस्थेतून बेडा पार करण्यासाठी या ओव्यांचा आधार घ्यावा लागतो. खात्यांतर्गत शिस्त म्हणजे तोंड दाबून बुक्क्यांचा मार या दु:खावर फुंकर घालण्यासाठी या ओव्या सासुरवाशिणीला जात्यावर दळायला हलक्या करणाऱ्या ओव्यांइतक्याच महत्वाची भूमिका पार पाडतात. या ओव्यांना पांढरपेशा साहित्यात स्थान नाही. पण दलितसाहित्यात या ओव्यांच महत्व अनन्य साधारण आहे. तिथं या ओव्यांना प्रतिशब्द नाही. पर्यायी शब्द वापरले तर आशयहानी होते. 'पोटाला नाही आटा अन म्हनं चोटाला उटण वाटा`. इथं तर अश्लीलताही ओशाळून जाते....

हे स्वगत मधे लिहिलेले आठवले

हे पुस्तक वन ऑफ दि मोस्ट आवडते एव्हर आहे.

२०१२ सालीच हे पुस्तक आल्या आल्या घेतलं होतं आणि ताबडतोब लेखकाला फोन करून अभिनंदनही केलं होतं. लेखकाची तब्बेत बरी नसल्याने लेखकपत्नीकरवी थोडंसं संभाषण झालं. एकच प्रश्न विचारलेला तो हा की ऐतिहासिक ग्रंथांचा वगैरे काही आधार त्यांनी घेतलेला किंवा कसे? तर त्याला त्यांनी नकारार्थी उत्तर दिले. अर्थात बाकी एक महत्त्वाचे लिमिटेशन त्यांनी स्वत: प्रस्तावनेतच कबूल केलेले आहे की महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात हिंडून शिव्या कलेक्ट केल्या पाहिजे होत्या, ते एका माणसाच्या बस की बात नसल्यामुळे त्यांनी त्यांना माहिती असलेल्या प्रदेशातील (मुख्यत: कोंकण) शिव्या संग्रहित केल्या. त्यामुळे कोंकणचा अनुशेष भरून निघाला. आता इथून पुढे पश्चिम महाराष्ट्र, दक्षिण महाराष्ट्र, खानदेश, मराठवाडा, विदर्भ, झाडीपट्टी, वगैरे भागातल्यांनी आपापल्या शिव्या लिहून त्यांची पुस्तके काढली पाहिजेत.

हा माझा ड्रीम प्रोजेक्ट होता शाळेत असतानाचा. तो त्यांनी अगोदरच पूर्ण केला. असो, चालायचेच!

बाकी काही असो, या निमित्ताने गधेगाळीसारख्या अतिशय समृद्ध वारशाला सध्याची पिढीही तितक्याच उमेदीने पुढे नेतेय हे पाहून बरे वाटले. एस्पेशली झवणे ही शिवी किमान ८०० वर्षे जुनी आहे हा माझ्यासाठी एक साक्षात्कारच होता.

किंवा दुसरं उदाहरण सांगायचं तर अंतराचं वर्णन करताना "कुत्र्याच्या भोकभर" असं वर्णन. यात "भोक" म्हणजे योनी नसून "भुंकणं ऐकू जाईल इतपत दूरवर" असा अर्थ आहे.
...... 'भोकभर' हा वाक्प्रचारातला वापर माहीत नव्हता. मी 'भुकावर' असंच ऐकलं आहे.
पुरावा: २०१४ ऐसी-कट्टावृत्तान्त. पहिला परिच्छेद, शेवटची ओळ. ;)

अशा वान्गमयामुळे सरपटणारा मेंदु फार सुखावतो

प्रस्तावनेची पाने इथे दिल्याबद्दल धन्यवाद. त्याने लेखकाची वैचारिक बैठक कळते.

'आजवरी कमळांच्या द्रोणी, मधु पाजला तुला भरोनी'

या ओळीचा बारकाव्यासहीत अर्थ माहीत नव्हता.

तुमच्या परसोवात एक चाफ्याचा फूल फुलला. तेचा परीमळ आमच्या घरागत इलो

वा!!
________________________
बाकी असभ्य म्हणी नाहीत पण शिव्या मुंबईच्या रेल्वेत, कोळीणींच्या तोंडी ऐकल्या आहेत
________________
प्रस्तावनेत म्हटले आहे, ..... पुस्तक वाचून हे स्पष्ट झाले की - 'हे वाक्प्रचार विकृत नाहीत तर ते अत्यंत गंभीर उद्गार आहेत.' परवाच एका पुस्तकात वाचनात आले की फ्रॉईडच्या मते 'स्लिप ऑफ टंग' हे योगायोग नसतात , अमूर्त मनाशी त्यांचा दाट संबंध असतो. ते वाक्य आठवले.

युट्युब वेब सिअरिज - गावाकडच्या गोष्टी - भाग १,२,३,४ पासूनच लक्षात येईल बालण्याची पद्धत मुलांचीही.

मराठी बोलीभाषेतील लुप्त झालेल्या असभ्य म्हणी आणि वाक्यप्रचार. व्यवस्थित अभ्यास करून प्रसंगी योग्य ती म्हण/ वाक्यप्रचार वापरा :-

टिप : सभ्य लोकांनी पुढे न वाचता msg delete करावा.

1) लवडेलूट करणे :- संधी मिळाली म्हणून एखाद्या पदार्थाचा भरपूर, अनावश्यक उपयोग करणे.

2) गांड धुवून कढी आणि उरलेल्याची वडी :- अतिशय कंजुषपणा करणे.

3) आंडाला लोणी लावणे :- अत्यंत नामुष्कीची खुशामत करणे.

4) आंड तोंडात धरणे :- लाचारीचा कळस करणे.

5) नेसली बारा लुगडी पण बाहेर झाटं उघडी :- विपुलतेचा उपयोग न करणे.

6) सती जाणारी, गांड भाजते म्हणून माघारी येणार नाही :- निश्चयी माणूस संकटांना घाबरुन पराभव पत्करत नाही.

7) गांड गुलामी - अत्यंत हीन दास्यत्व.

8) गांडीत बोट घालु नये, घातले तर हुंगू नये, हुंगले तर सांगू नये, सांगितले तर तिथे राहू नये :- एखादी वाईट गोष्ट मुळातच करु नये, केली तर मुर्खपणा वाढवत जाऊ नये.

9) मोराने पिसारा फुलविला की गांड उघडी पडते :- नको त्या वेळी दोष उघडे पडणे.

10) तोंडभर विडा नी गांडभर लवडा - भरपूर समृद्धी असणे.

11) गांडीत मिर्चीची रोपे लावणे :- खुप छळणे.

12) गांडीत मिर्ची फुटणे:- दुसर्याचे यश पाहून आग होणे.

13) उंटीणीच्या गांडीचा मुका घेणे :- कुवतीबाहेरचे कार्य करायला घेणे.

14) सासरी आली, पन चूत विसरली :- कामाचे मुख्य साधन विसरणे.

15) रांडेला लवड्याची भिती कसली? - सराईत माणसाला कसली अडचण येत नाही.

16) फुकटचा फोदा आणि झव रे दादा :- फुकटात मिळालेल्या वस्तुचा, संधीचा यथेच्छ उपभोग घेणे.

17) फोदा इकडे, झवताय तिकडे :- बावळटपणे कार्य करणे.

18) फुकट झवायला मिळतय तर म्हणे शेट्ट रुतत्यात :- चांगली गोष्ट मिळाली तरी ती घेण्याला सबबी सांगणे.

19) झाट्याची नाय पत आणि नाव गणपत :- पोकळ रुबाब.

20) अस्वलाला कसले आले झाटांचे ओझे? :- समर्थ माणसाला कार्याचा भार जाणवत नाही.

21) नागवी सवाशीण भेटणे :- अकल्पित लाभ होणे.

22) बकरीची शेपटी ना फोदा झाके, ना माशी हाके :- निरुपयोगी गोष्ट.

23) मुतण्यापुरता लवडा हाती धरावा :- नीच माणसांशी कामापुरते संबंध ठेवावा.

24) वाळुत मुतले, ना फेस ना पाणी :- निर्रथक क्रिया.

25) खरी रांड मोठ्या लवड्याला भीत नाही :- कार्यकुशल माणुस संकटांना घाबरत नाही.

26) एक रांड आणि चार आंड :- मागणी जास्त आणि पुरवठा कमी अशी स्थिती.

27) झाटे धूतली म्हणून रेशीम होत नाही :- मुळातच वाईट गोष्टीत कितीही बदल केला तरी ती मुळ गुणधर्म सोडत नाही.