धुरंधर : रागाचे आणि बदल्याचे राजकारण

धुरंधर : रागाचे आणि बदल्याचे राजकारण 

अविनाश गोडबोले

आदित्य धर यांचा ‘धुरंधर’ हा चित्रपट गेले अनेक आठवडे गाजतोय. भारत-पाकिस्तान संबंध, भारताच्या गुप्तचर संस्था, त्यांची विशेष कामगिरी आणि सैन्य या विषयावरचे चित्रपट नेहमीच प्रसिद्ध होतात आणि जनतेमध्ये लोकप्रिय होतात. ‘धुरंधर’ तरीही या विषयावरच्या इतर सिनेमापेक्षा वेगळा आहे. गेल्या काही वर्षांत पठाण, एक था टाइगर, एजेंट विनोद, उरी , राझी  त्याचप्रमाणे शेरशाह, बॉर्डर, लक्ष्य अशा चित्रपटांमध्ये भारत-पाकिस्तान युद्धे आणि गुप्तचरांच्या कारवाया हे विषय दाखवले होते. तरीही धुरंधर एका वेगळ्या प्रकारचा सिनेमा आहे. युद्धविषयक चित्रपट राष्ट्रवाद, सैनिकांचे शौर्य आणि राष्ट्रीय एकता ह्या विषयांवर केंद्रित असतात. पण धुरंधर बघताना राष्ट्रीय एकतेच्या विषयाला फाटा दिला आहे असं वारंवार वाटतं. 

शीतयुद्धाच्या सुरुवातीच्या काळात अमेरिकेत मॅककार्थ्यीझम नावाची प्रक्रिया सुरु होती. जोसेफ मॅककार्थी ह्या रिपब्लिकन सेनेटरने स्टेट डिपार्टमेंटमधील (परराष्ट्र विभाग) सोविएत हेर पकडण्यासाठी एक मोहीम रेटली. अमेरिकन मूल्यांपेक्षा वेगळ्या वागणाऱ्या लोकांच्या याद्या त्यात तयार केल्या गेल्या. त्यानंतर ही मोहीम प्रसारमाध्यमे, शिक्षण संस्था, गैरसरकारी संस्था (NGOs),  विचारवंत यांच्यापर्यंत पोहोचली होती. पण तेंव्हा साम्यवादाला विरोधाचे कारण दाखवत संरक्षण खर्च, विनाकारण वाढवलेली सोविएत रशियाची भीती, वंशवाद या विषयांवर डेमोक्रॅट आणि इतर लोक जे बोलत होते त्यांना एकदम देशविरोधी ठरवले गेले. ह्या मोहिमेअंतर्गत अनेक लोकांच्या नोकऱ्या गेल्या, त्यांचे नागरी स्वातंत्र्य हिरावून घेतले गेले आणि एकूणच देशात अविश्वासाचे आणि भीतीचे वातावरण निर्माण केले गेले. 

धुरंधरमध्ये अजय संन्याल ह्या भूमिकेत आर माधवन भारताचे राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार अजित डोवाल यांच्यासारखी भूमिका करताना दिसतो. ह्या व्यक्तिरेखेचं एक वाक्य फार महत्त्वाचं आहे आणि जे भारतात चालू असलेल्या मॅककार्थ्यीझमची भूमिका पार पाडतं. संन्याल एका फ्रेममध्ये म्हणतात की “भारताचे सर्वात मोठे शत्रू भारतीयच आहेत, आणि पाकिस्तानी यात दुसऱ्या क्रमांकावर येतात.” ह्या वाक्याचा जनमानसावर मोठा प्रभाव दिसून येतो. धुरंधर सिनेमा आल्यानंतर त्याविषयी समीक्षकांच्या परीक्षणांवर लोकांची बारीक नजर आहे. अनुपमा चोप्रा यांनी सिनेमावर टीका केल्यानंतर त्यांच्यावर गलिच्छ शब्दांत टीका करून त्यांना पाकिस्तानधार्जिणे ठरवले गेले. त्यामुळे परीक्षणाचा तो विडिओ युट्युब आणि इतर माध्यमांतून त्यांना काढून टाकावा लागला. अशीच टीका सुचरिता त्यागी यांच्यावर झाली आहे. 

धुरंधरच्या सुरुवातीला ‘हा सिनेमा काल्पनिक आहे आणि सर्जनशील स्वातंत्र्याच्या अंतर्गत येतो’ असे अस्वीकरण दाखवले आहे. पण तरीही १९९९च्या IC-८१४च्या अपहरणाच्या केसपासून ते २६/११च्या हल्ल्यांपर्यंतचे अतिरेकी, त्यांचे सूत्रधार, त्यांची नावे आणि फोटो खरे दाखवले आहेत. १३ डिसेंबर २००१च्या संसदेवरच्या हल्ल्याची पुनर्निर्मिती दाखवत त्यात आत्मघातकी बॉम्बस्फोटामध्ये मेलेल्या अतिरेक्याच्या धडाचे उडलेले तुकडे दाखवले आहेत. हे अतिरेकी भारतीय अधिकाऱ्यांना “तुम्ही हिंदू कसे नाजूक आहात” असे चिथवताना दाखवलेले आहे.  २६/११च्या हल्ल्यातील अतिरेकी आणि त्यांचे सूत्रधार यांच्यातील संभाषणांचे खरे रेकॉर्डिंग ऐकवले आहे, ज्यात महिला, मुले, अमेरिकन आणि यहुदी नागरिकांना टार्गेट करून मारावे अश्या सूचना दिल्या गेल्या, ते आपण पुन्हा एकदा ऐकतो. पण, १९९९ मध्ये भारतीय विमानाचे अपहरण का झाले? २००१ साली भारताच्या संसदेवर हल्ला का झाला? त्या वेळी कोणाचे सरकार होते? २६/११ ची पूर्वसूचना असताना सरकारी आणि पोलीस यंत्रणा गाफील का होती, असे प्रश्न एकदाही कोणी विचारताना दिसत नाही. 

पण हे सगळं होत असताना कराचीतील लियारी भागातील कथाकथन आणि दृश्यदर्शन, तिथले आपल्याच आईची हत्या करणारे आणि आपल्या बलुची जमातीतल्या लोकांना क्रूरपणे मारणाऱ्या पाकिस्तानी सैन्याशी हातमिळवणी करणारे गुंड, ISIचे सूत्रधार, तिथली एकूणच अराजकता यांचे आपल्याला दर्शन दिले जाते. आपण ज्या शत्रूचा सामना करतोय तो कसा विचित्र, अमानुष आहे आणि त्याच्यात कधीही आणि काहीही बदल होणार नाही हे जनतेला दाखवण्याचा हा आटापिटा आहे हे समजायला फारसा वेळ लागत नाही. पण हे बघताना आपण मुंबईतली टोळीयुद्धं विसरतो, आपल्याच देशातील भाषावाद विसरतो, आपल्या शहरात राजरोसपणे होणारी हत्याकांडे विसरतो, ९०च्या दशकातील बिहारमधील रणवीर सेना आणि इतरांनी लढलेली जातियुद्धंसुद्धा विसरतो, आणि आपला शत्रू कसा क्रूर आहे आणि आपल्या आसपास राहणारे लोक कसे त्यांना समर्थन आणि साहाय्य देतात याची आठवण आपल्याला वारंवार होते. 

दुसरा विषय असा, की देशभक्तीचे सिनेमे पुष्कळदा तरुण आणि शाळकरी मुलांसाठी असतात. पण धुरंधरमध्ये ज्या प्रकारे हिंसाचाराचे प्रदर्शन केले आहे ते बघून मोठ्या माणसांना पण असह्य वाटतं. शत्रूची विकृती आणि क्रूरता दाखवण्यासाठी फोडलेली डोकी आणि वाहणारे रक्त दाखवण्याची गरज नसते. ‘सायलेन्स ऑफ द लॅम्ब्स’, किंवा ‘डाय हार्ड’मधला हिंसाचार वेगळा, ‘सेव्हिंग प्रायव्हेट रायन’ आणि ‘१९१७’चा, ‘बुक थीफ’चा हिंसाचार वेगळा, ‘१२ इयर्स अ  स्लेव्ह’, ‘जँगो अनचेन्ड’चा वेगळा, आणि ‘किल-बिल’ आणि ‘गेम ऑफ थ्रोन्स’चा वेगळ्या प्रकारचा हिंसाचार आपण बघितला आहे. आपण ‘सत्या’, ‘वास्तव’ आणि ‘कंपनी’मधली टोळीयुद्धंसुद्धा बघितली आहेत. पण धुरंधरचा प्रकार काहीतरी वेगळा आणि विचित्र आहे. 

धुरंधरला मान्यता देणाऱ्या सेन्सॉर बोर्डाने महात्मा फुले यांच्यावर बनलेल्या सिनेमावर आक्षेप घेतले होते. त्यातील अनेक दृश्यं आणि संवाद बदलायला लावले होते. तसाच पोलिसांमधील जातीयवाद, हिंसाचार, स्त्रीद्वेष, आणि पोलिसांची सांप्रदायिक मानसिकता आणि भ्रष्टाचार दाखवणाऱ्या ‘संतोष’ नावाच्या सिनेमाला त्याच सेन्सॉर बोर्डाने इतके बदल आणि कट्स सुचवले की इतके बदल केल्यास थिएटरमध्ये सिनेमा दाखवणे निरर्थक होईल असा निर्णय त्याच्या दिग्दर्शकाने घेतला.  

ज्यांनी दहशतवादावर चांगलं काम केलंय अशा एका निवृत्त पोलीस अधिकाऱ्यांशी ह्या सिनेमावर चर्चा करण्याची संधी नुकतीच मिळाली. त्यांच्या मतानुसार कराची हे पाकिस्तानी सत्तेचे केंद्र दाखवणे आणि तिथल्या गुंडांचे महत्त्व अवाजवी मोठे असल्याचे दाखवणे हा एक खोडकरपणा आहे. लाहोर, पंजाब प्रांत आणि पंजाबी भाषा पाकिस्तानी सत्तेचे केंद्र आहे. पाकिस्तानचे १८ पैकी १२ सेनाप्रमुख पंजाब प्रांतातले होते. त्यांच्या मतानुसार धुरंधर हा सिनेमा ‘गँग्स ऑफ वासेपूर’ची पाकिस्तान आवृत्ती म्हणून फक्त मनोरंजनासाठी बघावा. 

एकीकडे धुरंधर प्रसिद्ध आणि लोकप्रिय होताना, दुसरीकडे त्रिपुरातील एक युवकाची डेहराडूनमध्ये वंशद्वेषाच्या हल्ल्यात हत्या झाली, बांगलादेशमधल्या हिंदूंच्या मृत्यूंची कारणे दाखवत काश्मिरी शाल विक्रेत्यांना व्यापार करण्यास प्रतिबंध केला गेला. पश्चिम बंगालमधील एका नागरिकाची ओडिशामध्ये बांग्लादेशी असल्याच्या आरोपावरून हत्या केली गेली आणि बरेलीमध्ये एका मुलीच्या वाढदिवसासाठी जमलेल्या युवकांमधील मुस्लीम युवकांना ‘लव्ह जिहाद’ करत असल्याच्या आरोपावरून मारहाण झाली. ह्या सगळ्या घटना भारतात गेल्या १० दिवसांत घडल्या आहेत. 

शेवटी :

भारतातल्या १९९९ नंतरच्या सगळ्या आतंकवादाच्या घटना हाफिज सईदने घडवून आणल्या आहेत, ज्याला भारताने IC-८१४च्या अपहरणानंतर सोडले होते. पण म्हणून तेंव्हाचे सरकार देशद्रोही ठरते का? आणि, न्याय आणि बदला यांत आपण काही फरक करायचा की नाही? इतिहासातील चुका शोधायच्या ठरवलं तर आत्मपरीक्षण करायचं की शत्रूंना दोष द्यायचा? जनमानसाला अस्वस्थ करून, इतरांची भीती दाखवून आणि आपल्या चुका लपवून केले जाणारे ध्रुवीकरण आजच्या भारताचे आणि एकूणच जगाचे सत्य आहे. धुरंधर सिनेमा ह्या भीतीच्या व्यापक राजकारणाचा भाग आहे यात काही शंका नाही. 

अविनाश गोडबोले

लेखक जिंदल स्कूल ऑफ लिबरल आर्ट्स अँड ह्यूमॅनिटीज, जिंदल ग्लोबल युनिवर्सिटी, सोनीपत, हरयाणा इथे प्राध्यापक आहेत. या लेखातले विचार वैयक्तिक आहेत.