हमारी बाल्कनी मे उगवा हुवा अनानास

लग्न झाल्यानंतर काही वर्षांनी आपल्याला आपल्या नवऱ्याची/बायकोची/पार्टनरची कोणती सवय सगळ्यात जास्त डोक्यात जाते हे लक्षात येतं. आता यातल्या काही सवयी डीलब्रेकर असतात. त्यामुळे घटस्फोटच होतो. पण काही सवयी अशा असतात की त्या आपण डिव्होर्स घेण्यासाठी म्हणून कोर्टात सांगतो आहोत असा विचार केला की आपल्यालाच हसायला येतं. दुर्दैवानं बऱ्याच डोक्यात जाणाऱ्या सवयी या गटातल्या असतात. मला माहिती आहे माझ्या नवऱ्याला माझ्या कोणत्या सवयी आवडत नाहीत. त्या सगळ्या सवयींचं एका विशेषणात वर्णन करायचं झालं तर मी पैशांच्या बाबतीत ‘उधळी’ आहे असं होईल. त्याच्या सवयींपैकी एक अत्यंत चीड आणणारी सवय म्हणजे त्याचं अव्यवहार्य झाडप्रेम. हे वाचून मी खूप दुष्ट आहे असं वाटेल पण नाही. 

एकदा मी सकाळी उठून कॉफीचा कप घेऊन बाल्कनीत गेले. आदल्या रात्री अंधार असल्यामुळे नवऱ्यानं बाल्कनीत काहीतरी आणून ठेवलं आहे हे मला दिसलं नव्हतं. मी एकदम उत्स्फूर्तपणे विचारलं: 

“अय्या! हा शेणाचा गोळा कुणी आणला?” 

त्यावर, कुठूनतरी खूप तिरीमिरीला येऊन,हिंदी भाषेत मराठीची भेसळ करून, नवऱ्यानं उत्तर दिलं

“शेण का गोळा नही है वो! कैलाशपति का फल है!” 

कैलासपती नावाचा एक अगडबंब वृक्ष असतो. अतिशय देखणा. त्याला मंद सुगंध असणारी गाजरी-गुलाबी आणि पांढरी अशी सुंदर फुलं येतात. हे झाड आम्ही मुंबईत राणीच्या बागेत  बघितलं होतं आणि नंतर कोचीच्या समुद्रकिनाऱ्याला लागून, एक लहान मुलांची पार्क आहे, तिथे! आता हे वर्णन ऐकून काही लोकांना वाटेल की मलाही झाडं आवडतात. तर होच! पण माझी आवड सरंजामी आहे. आमच्या ऑफिसात आम्ही गच्चीवर बाग केली आहे. ती सुंदर ठेवायला दोन आठवड्यातून एकदा एक माळी येतो. माझं वृक्षवल्ली प्रेम म्हणजे ती नीट ठेवलेली बाग बघायची. आयती फुलं तोडून आणायची. गच्चीला लागून असलेल्या चिंचेच्या झाडावरच्या मधमाश्यांच्या पोळ्याच्या कन्स्ट्रक्शनची देखरेख करायची. चार लोकांना आज्ञा देऊन तयार केलेलं कंपोस्ट त्या बागेत घालायचं. म्हणजे आपण स्वतः काहीही न करता इतरांच्या कष्टांचा केवळ उपभोग घ्यायचा. नवऱ्याच्या बाबतीत मात्र हे वेगळं आहे. तो स्वतः मातीत हात घालतो. आंतरजालावरून फुलं कशाने वाढतील, किडीसाठी ऑरगॅनिक उपाय काय आहेत, मातीचा पीएच किती असावा वगैरे माहिती गोळा करतो. मध्यंतरी त्यानं केवळ झाडं लावण्यासाठी म्हणून एक जमिनीचा तुकडा विकत घेण्याची कल्पना काढली होती. पण त्यातल्या अनेक प्रॅक्टिकल अडचणी दाखवून दिल्यावर त्यानं तो बेत (कसाबसा) रद्द केला. कुठे गावाला जायचं असेल तर तो मला साधारण सत्तर वेळा "मेरे पेड मत मार देना" अशी विनवणीवजा धमकी देतो. याचा मला इतका ताण येतो की तो गावाला गेल्या गेल्या मी माझ्या मावशींना ४ दिवसांची पगारवाढ देऊन पाणी घालण्याचं काम त्यांच्याकडे सुपुर्द करते. तरीही परत आल्यावर सामान दारातच ठेवून तो आधी बाल्कनीत जाऊन माती किती ओली आहे ते बघून येतो. आणि पुढे, "ये तुम ने किया या मावशीने?" असा खडूस प्रश्नही विचारतो. 

तर ते कैलासपतीचं फळ बघितल्यावर माझ्या मनात जो प्रश्न उमटला (जो वास्तविक ते आणायच्या आधी त्याच्या मनात यायला हवा होता) तो ‘हे कुठे लावणार आहेस तू?’ असा होता. या अतिशय निरागस आणि साध्या प्रश्नानंदेखील तो उखडला. आणि नेहमीप्रमाणे गप्प झाला. काही दिवसांनी येऊन त्यानं जाहीर केलं की सोसायटीनं त्याला झाडासाठी जागा दिली आहे. मग त्यानं त्या शेणाच्या गोळ्यातल्या बियांची रोपं केली. आणि त्यातलं एक त्या जागेत लावलं (बाकीची कुठे गेली हे विचारायचं धाडस मी केलं नाही). उन्हाळ्यात कैलासपतीच्या आजूबाजूची झाडं मरत असताना, हा आणि आमचे चिरंजीव रोज येता-जाता त्या एकाच झाडाला पाणी घालायचे. असं करून आता ते झाड चांगलं चार-पाच फूट उंच झालं आहे. येता जाता आपल्या या कैलासपतीकडे नवरा स्वतःच्या मुलाकडे बघावं तसा बघत असतो. 

एकदा मुलगा आजी-आजोबांकडे होता म्हणून आम्ही डेटवर जायचं ठरवलं आणि ठिकाण वरिजनल दोराबजी निवडलं. कॅम्पात कुठे चारचाकी न्या, म्हणून आम्ही रिक्षाने गेलो. तिथे अकुरी-पाव, मटण कटलेट आणि इथला चांगला असतो म्हणून, मीच त्याला आग्रहानं घ्यायला लावलेला क्रीम सोडा असा आहार आम्ही घेतला. ते बेनॅड्रिलसारखं सरबत पितापिता हे कॉलेजमध्ये आपल्याला नक्की का आवडायचं याचा विचार मी करत होते तेवढ्यात नवरा फोनमध्ये बघत एकदम आनंदानं ओरडला. तो मॅच बघतो आहे का हे बघायला मी तिथे डोकावले तर तो झाडांचं एक ॲप बघत होता. त्या ॲपमध्ये आपल्या आजूबाजूला कोणकोणती झाडं आहेत ते दिसतं. म्हणजे एकप्रकारे  झाडांचं टिंडरच (टू बॅड, झाडांना चालता येत नाही). तर त्यावर त्याला जवळपास कुठेतरी बाओबाब आहे हे दिसलं होतं. मला बाओबाब माहिती होतं कारण ते लिटिल प्रिन्समध्ये आहे. 

तर त्यानं मला विनंती केली की ते बाओबाब त्याला बघायचं आहे. सकाळपासून आमच्या दोघांमधलं वातावरण अतिशय आनंदी होतं त्याचा परिणाम म्हणून मी हो म्हणाले. मग आम्ही दोराबजीमधून चालत निघालो. पुढे आमचे ‘हे’ त्यांचे सव्वा सहा फुटी पाय कर्कटकासारखे टाकत आणि मागे मी, पोटात बेनॅड्रिलच्या समुद्रात तरंगणारे कटलेट वागवत. साधारण ऐंशी पावलं चालल्यावर याला होकार देणं ही आजच्या दिवसाची चूक आहे हे माझ्या लक्षात आलं. कारण रस्त्यात कुठेही उभा राहून तो आपण कुठे आहोत आणि झाड कुठे आहे याची सतत खात्री करत होता. मला राग येऊ नये म्हणून मी अशी विश्रांती मिळाली की दिसेल त्या दुकानात गायब व्हायचे. तेवढ्या वेळात मी एका बेकरीतून क्रीमरोल, एका रस्त्यावरच्या विक्रेत्याकडून केस बांधायचे स्क्रंची असं काही काही घेऊ लागले. तेवढ्यात नवऱ्याच्या लक्षात आलं झाड कुठे आहे. मग आम्ही नकाशावरचा आमचा गोळा बघत बघत तिथवर पोहोचलो. पण सगळा रस्ता चकाचक सिमेंटचा! तिथे साधं काँग्रेसचंही झुडूप नव्हतं. मग आम्ही एखाद्या कुत्र्याने त्याच्याच शेपटीचा पाठलाग करावा तसे तिथे गोलगोल फिरलो. तेवढ्यात एका कुंपणातून मला पलीकडे एक सुजलेलं झाड दिसलं. तेच ते बाओबाब! ते असं बेवारशी रस्त्यावरचं झाड नसून एका आलिशान बंगल्यातल्या अंगणातलं झाड होतं. त्या बंगल्याबाहेर एक सिक्युरीटी गार्ड होता. ते झाड बघायचं आहे असं त्याला सांगितल्यावर त्यानं आमच्याकडे एक तुच्छ कटाक्ष टाकून वाट करून दिली. असे अनेक वेडे तिथे येत असावेत. मग त्या झाडाच्या वयाबद्दल, इतिहासाबद्दल त्या माणसाला नवऱ्याने अनेक प्रश्न विचारले ज्या सगळ्यांना ‘माहित नाही’ अशी एकच मख्ख प्रतिक्रिया मिळाली. मग मी नवऱ्याला सुचवलं की इथवर आलो आहोत तर आपला झाडाबरोबर एक फोटो काढू. ही कल्पना त्याला आवडली. मग आमचा फोटो त्या झाडात जराही रस नसलेल्या सिक्युरिटी माणसाने आनंदाने काढून दिला. तो काढत असताना नवऱ्याने "झाड येतंय ना?" असं त्याला तीनवेळा विचारलं. आम्ही दोघे आणि ते विशाल दीडशे वर्षं म्हातारं झाड एकाच फ्रेममध्ये माववताना त्या माणसाला चांगलीच कसरत करावी लागली. त्यामुळे फोनचा वरील भाग जमिनीशी काटकोनात न ठेवता हा फोटो काढला आहे. आणि म्हणूनच तो जत्रेतल्या आरशात बघितल्यासारखा आला आहे. वास्तवात मी एवढी उंचही नाही आणि इतकी कमी जाडही नाही हे इथे प्रांजळपणे कबूल करायला हवं. 

मागच्या वर्षी आम्ही मे महिन्यात मेघालयला गेलो होतो. ज्यांनी कुणी हा प्रदेश बघितला नाही त्यांनी तो आवर्जून बघावा. भर मे मध्ये तापमान बावीस अंश सेल्सियस होतं. आणि सगळीकडे घनदाट झाडी, जंगल, तलाव. त्याबरोबर एका बाऊलमध्येच मिळणारं पूर्णान्न - नूडल सूप. पण या अशा आल्हाददायक वातावरणात आम्ही फिरायला गेलो की नवरा सतत जंगलात जाऊन एखादं रोप घेऊन बाहेर यायचा. त्याला ऑर्किड शोधायचा इतका नाद लागला की काहीवेळा तो आमच्याबरोबर फिरायला आला आहे याचाही त्याला विसर पडायचा. 'कळत-नकळत' नावाचा एक सिनेमा आहे. त्यात अशोक सराफ चिरोटे विकून श्रीमंत व्हायची स्वप्नं बघत असतो. त्याला सगळीकडे चिरोटे दिसत असतात तसं नवऱ्याला सगळीकडे त्याची भावी बाग दिसत होती. मग एकदा तो असं ऑफरोडींग करून परत आल्यावर मी त्याचे दोन्ही खांदे धरून त्याला गदागदा हलवून सांगितलं, "तू आमच्याबरोबर ट्रीपला आला आहेस! आमच्याकडेही लक्ष दे!" त्यानंतर तो थोडासाच भानावर आला. चेरापुंजी आमचा शेवटचा थांबा होता. तिथवर आमच्याकडे एक इनोव्हा होती. पण त्यानंतर मात्र विमानानं परत यायचं होतं. त्या रिसॉर्टवर पोहोचल्यावर आपण नेमकी किती झाडं उचलली आहेत याचा आढावा घ्यायला आम्ही ती दारात काढून ठेवली. प्रत्येक झाडाच्या मुळाशी एक ओला टिशू! त्यावर तिथल्या ड्रायव्हर करून घेतलेला दोरा सुबकरित्या बांधलेला, हे सगळं पाहून त्याच्या जितका राग आला होता तितकंच त्याचं कौतुकही वाटलं. पण झाडं मोजल्यावर ती साधारण बारा भरली. मग त्यानं विमानकंपनीला फोन करून झाडं विमानात आणलेली चालतात का असं ("का नाही चालणार? तू गांजा नेतो आहेस का?" या माझ्या प्रश्नाकडे दुर्लक्ष करून) विचारलं. पण बारा झाडं नेणं शक्य नाही हे नशिबाने त्याच्या आपणहूनच लक्षात आलं. त्यातली तीन ऑर्किडं त्यानं निवडली आणि बाकीची हॉटेलवाल्यांना, "तुम्ही ही नक्की कुठेतरी लावा" असं सांगून देऊन टाकली. तो अजूनही, 'अरुणाचल प्रदेशात थिसीसचे काम करताना' वापरायचा तो पाठीला लावायचा होल्डऑल वापरतो. अरुणाचलबद्दलही तो झाडांबद्दल आहे तितकाच भावुक आहे. त्या होल्डऑलच्या बाजूच्या कप्प्यांमध्ये त्यानं ती झाडं ठेवली आणि केबिनमध्ये नेली. ते बघून मला अर्थातच 'फ्रेंच किस'मधला केविन क्लाइन आठवला ('प्यार तो होना ही था' मधला अजय देवगण अजिबात नाही!) आणि मी माझ्या त्रस्त पत्नीच्या भूमिकेतून थोडीशी बाहेर आले. 

घरी परत आल्यावर एक नवीन प्रकल्प सुरू झाला. ऑर्किडं कशी लावतात याबद्दल संशोधन. मग कधी नव्हे ते आमच्याकडे अमेझनकडून त्याच्या नावाने पार्सल येऊ लागली. आधी खिडक्या असलेल्या कुंड्या आल्या. मग कोकोपिट आलं. मग दगड आले (हे आमच्या सोसायटीच्या मैदानातून आले). आणि एकीकडे फोन आणि दुसरीकडे प्रायोगाचे सामान असं करून ती ऑर्किडं स्थानापन्न झाली. हा काहीसा ट्रॉमॅटिक प्रसंग मी त्यानंतर विसरून गेले. मग ऑक्टोबरमध्ये त्यातल्या एका ऑर्किडला बहुतेक कळ्या येऊ लागल्या आहेत असं आम्हाला जाणवलं. एव्हाना मीही त्या प्रयोगात मनाने गुंतले होते. मग त्या नक्की कळ्या आहेत की झाडाला फोड आले आहेत यावर आम्ही दोघांनी संशोधन करून असं शोधून काढलं की आमच्या ऑर्किडला खरंच गर्भधारणा झाली होती. बरोबर दसऱ्यादिवशी पिवळ्या धम्मक फुलांचा गुच्छ त्या झाडावर उमलला. आणि नवऱ्यानं तो कुंडीसकट मला आणून दिला. "कुछ पाने के लिये कुछ खोना भी पडता है" या घिस्यापिट्या उक्तीसकट. पण ती फुलं बघून (पुन्हा एकदा) नवऱ्यावर आपण उगाच रागावलो अशी भावना माझ्या मनात आली. 

साधारण चार वर्षांपूर्वी आमच्या ऑफिसमधले एक सहकारी मला दर आठवड्याला अननस आणून द्यायचे. त्या काळात मी अननसाचा मुरांबा, अननसाचा 'अपसाईड डाऊन' केक, अननसाची कढी, अननस चिकन असे जगातले सगळे अननसीय पदार्थ केले होते. मग शेवटी त्या काकांना मला आता अननस नको असं सांगावं लागलं होतं. त्यातल्या एका अननसाच्या डोक्याला नवऱ्यानं प्रयोग म्हणून (शेवटी आम्ही शास्त्रज्ञच!) एका बशीत पाण्यात ठेवलं. काही दिवसांनी त्याला मुळं फुटली. लगेच एका मोठ्या कुंडीत त्याची ट्रान्स्फर झाली. एखाद्या खोचक बायकोप्रमाणे, "आता अननस का उगवणार आहोत आपण?" असं विचारल्याचं स्पष्ट आठवतं आहे. ती कुंडी आणि त्यात असलेल्या अननसाच्या झाडानं नंतर आम्हाला काहीही त्रास दिला नाही. त्याला येता-जाता निरपेक्षपणे पाणी घालणे एवढेच काम आम्ही करत राहिलो. पण साधारण महिन्याभरापूर्वी त्या झाडाच्या मध्यभागी काहीतरी घडू लागलं. हा अननस तर नसेल? अशी शंका नवऱ्याने व्यक्त केली. त्यावरही मी, "अननसच असणार ना! अननसाच्या झाडाला सफरचंद का लागेल?" अशी टिंगल केली होती. पण काही दिवसांनी त्याला खरंच एक छोटासा अननस आला. तो बघून मला काय वाटलं याचं वर्णन मी शब्दांत करू शकत नाही. एखादं मांजराचं पिल्लू आपणहून आपल्या घरात यावं तेव्हा जसं वाटतं तसं काहीतरी. मग तो अननस मोठा होऊ लागला. दरम्यान मला अननस हे क्लायमेटरिक फळ नाही हे कळलं. याचा अर्थ असा की तो आंबे, केळी, पपई अशा फळांसारखा झाडावरून काढल्यावरही पिकू शकत नाही. त्यामुळे तो नक्की केव्हा काढायचा यावर आता संशोधन सुरु आहे. काढायला तयार होण्याआधी अननस त्याच्या देठावरून कलायला हवा. आणि त्याचा रंग हिरव्याकडून पिवळ्याकडे झुकायला हवा. शिवाय त्याच्या जवळ गेल्यास अननसाचा सुगंध यायला हवा. आता आम्ही रोज सकाळी, अननस कुठल्या बाजूला वाकला आहे त्याचा अभ्यास करतो. आजच्या राजकीय परिस्थितीला अनुसरून अननस त्याच्या उजव्या बाजूला कलला आहे. पण ती माझी डावी बाजू असल्यानं मी तो डावा आहे असं ठरवलं आहे. त्याला गोड वास येतोय का ते बघायला नवरा मला रोज बाल्कनीच्या त्या टोकाला जायला लावतो. गुलाबांच्या काट्यांचे डंख झेलत मी जाऊन तो तयार आहे का बघून येते. अजून तरी तयार नाही. पण तयार झाल्यावर नवरा तो कापू देईल का हा एक प्रश्न अजून अनुत्तरित आहे!