सोन्याचे वेड आणि ए०आय०चा दुस्वास

तर्कतीर्थ

सोन्याचे वेड आणि ए०आय०चा दुस्वास
=====================

राजीव उपाध्ये

भारतीयांकडे असलेल्या अंदाजे २५,००० टन सोन्याची पर्यावरणीय किंमत आणि एआयची पर्यावरणीय किंमत यांची तुलना केली, तर एक महत्त्वाचा फरक लक्षात येतो: *सोन्याचा बहुतांश पर्यावरणीय खर्च हा उत्पादनाच्या वेळी होतो, तर ए०आय०चा खर्च सतत चालू असतो.* पण नव्या संशोधनाला मिळणार्‍या वेगामुळे या खर्चाचे समर्थन करता येते.

जर १ ग्रॅम सोनेसाठी ~१ टन खनिज (ore) काढावे लागत असेल, तर:

२५,000 टन सोने = २५,000,000 किलोग्रॅम
= २५,000,000,000 ग्रॅम

म्हणून:

२५ अब्ज ग्रॅम सोने × १ टन खनिज/ग्रॅम = २५ अब्ज टन खनिज

म्हणजे अंदाजे २५ गिगाटन (२५ billion tonnes) खनिज *केवळ भारतीयांमुळे* पृथ्वीच्या पोटातून बाहेर काढावे लागले. त्यामुळे भारतीयांनी पर्यावरणाचे किती नुकसान केले त्याचा अगोदर विचार होणे आवश्यक आहे.

सोन्यासाठी वर पाहिल्याप्रमाणे अंदाजे २५ अब्ज टन खनिज बाहेर काढले गेले असेल. यामुळे मोठ्या प्रमाणावर जंगलतोड, जमिनीचे रूपांतर, पाण्याचे प्रदूषण, विषारी खाणकचरा आणि जैवविविधतेचे नुकसान झाले. एकदा सोने काढून साठवले की ते शेकडो वर्षे तसेच राहू शकते; त्यानंतरचा पर्यावरणीय खर्च तुलनेने कमी असतो.

एआयच्या बाबतीत चित्र वेगळे आहे. मोठी एआय मॉडेल्स तयार करण्यासाठी प्रचंड संगणकीय शक्ती लागते, ज्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर वीज वापरली जाते. त्यासाठी डेटा सेंटर्स, सर्व्हर्स, शीतकरण व्यवस्था, सेमिकंडक्टर उत्पादन आणि दुर्मिळ खनिजांचा वापर होतो. याशिवाय एआय वापरात असेपर्यंत वीज खर्च सुरूच राहतो. तथापि एआयसाठी पृथ्वीचे अब्जावधी टन उत्खनन करून कायमस्वरूपी भूदृश्य बदलावे लागतात, असे प्रमाण अद्याप तरी दिसत नाही.

एक साधी तुलना करायची तर, भारतातील २५,००० टन सोन्याच्या साठ्यामागील खाणकामामुळे झालेली भौतिक पर्यावरणीय हानी ही आज अस्तित्वात असलेल्या सर्व एआय प्रणालींच्या एकत्रित वार्षिक वीज वापरापेक्षा अनेक पटींनी मोठी असण्याची शक्यता आहे. दुसरीकडे, ए०आय० चा प्रभाव वाढत राहिला आणि त्यासाठीची ऊर्जा जीवाश्म इंधनांमधूनच मिळत राहिली, तर त्याचा दीर्घकालीन कार्बन प्रभाव खूप मोठा होऊ शकतो.

म्हणूनच तुलना करताना असे म्हणता येईल:

o *जमीन, जंगल, पाणी आणि खाणकामाचा विचार केला तर सोने अधिक विनाशकारी आहे.*
o *सततचा ऊर्जा वापर आणि कार्बन उत्सर्जनाचा विचार केला तर ए०आय० चा खर्च महत्त्वाचा आहे.*
o *मानवजातीने आजपर्यंत सोन्यासाठी केलेली पर्यावरणीय हानी ही ए०आय० मुळे आजवर झालेल्या हानीपेक्षा खूप मोठी असण्याची शक्यता आहे.*
* परंतु ए०आय० चा वापर अनियंत्रित वाढला, तर भविष्यात त्याचा ऊर्जा-आधारित पर्यावरणीय परिणाम मोठ्या प्रमाणावर वाढू शकतो.

पण यात एक विडंबन आहे. जगभरातील बहुतांश सोने हे उद्योग, औषध किंवा विज्ञानासाठी नव्हे तर संपत्ती साठवण्यासाठी आणि दागिन्यांसाठी वापरले जाते. ए०आय० वर पर्यावरणीय टीका करणारे अनेक लोक अशा संपत्तीच्या स्वरूपाला प्रश्न विचारत नाहीत. त्यामुळे पर्यावरणीय दृष्टिकोनातून विचारल्यास प्रश्न असा पडतो: *समाजाला अधिक प्रत्यक्ष उपयोग काय देतो?तिजोरीत पडून असलेले सोने, की ऊर्जा वापरत असलेली पण ज्ञान, संशोधन, आरोग्यसेवा आणि उत्पादकता वाढवू शकणारी ए०आय० प्रणाली? * हा प्रश्न केवळ तांत्रिक नाही, तर नैतिक आणि सामाजिकही आहे.

'न'वी बाजू Sun, 14/06/2026 - 17:24

भारतीयांकडे असलेल्या अंदाजे २५,००० टन सोन्याची पर्यावरणीय किंमत

भारतीयांनी आजतागायत अंदाजे २५,००० टन सोने गोळा केलेले आहे, हे तूर्तास मान्य करू. (त्या आकडेवारीबद्दल शंका उपस्थित करण्याचा इरादा नाही.)

मात्र, त्यांनी हे सोने नक्की कधीपासून गोळा करायला सुरुवात केली, म्हणे?

तर्कतीर्थ Sun, 14/06/2026 - 18:11

भारतीय नागरिकांनी १९९० पासून किती सोनं खरेदी केलं :

भारतात सोन्याचं उत्पादन जवळपास होतच नाही, त्यामुळे जवळपास सर्व सोनं कुटुंबांकडून खरेदी (आयात) केलं जातं. म्हणून ग्राहक मागणी (consumer demand) हीच "नागरिकांनी किती सोनं घेतलं" याचं चांगलं मोजमाप आहे.

**१९९० पासून भारतीय ग्राहकांनी अंदाजे २२,००० ते २५,००० टन सोनं खरेदी केलं आहे** — म्हणजे दरवर्षी सरासरी सुमारे **७०० टन**. आजच्या किमतीनुसार याचं मूल्य अंदाजे **$१.७ ते २ ट्रिलियन** एवढं होतं.

हे आकडे एका प्रसिद्ध अंदाजाशी जुळतात — भारतीय कुटुंबांकडे आज सुमारे **२४,०००–२५,००० टन** सोनं आहे (दागिने, नाणी, बार). हा जगातील सर्वात मोठा खाजगी सोन्याचा साठा आहे — अमेरिका, जर्मनी, IMF आणि इटली यांचा अधिकृत साठा **एकत्र केला तरी** त्याहून जास्त.

दशकानुसार अंदाज (ग्राहक मागणी — दागिने + नाणी/बार)

| कालावधी | वार्षिक सरासरी (अंदाजे) | एकूण | संदर्भ |
|---|---|---|---|
| १९९०–१९९९ | ~४९० टन | ~४,९०० टन | Gold Control Act रद्द (१९९०), आयात खुली (१९९७) — मागणी वाढू लागली |
| २०००–२००९ | ~६६० टन | ~६,६०० टन | उत्पन्न वाढलं; २००९ मध्ये घट (~४७० टन) — किमती वाढल्या + जागतिक मंदी |
| २०१०–२०१९ | ~८६० टन | ~८,६०० टन | सर्वोच्च काळ — २०१० मध्ये ~१,००० टन; २०१६ मध्ये घट (नोटाबंदी) |
| २०२०–२०२५ | ~७२० टन | ~४,३०० टन | २०२० कोविडमुळे नीचांक (~४४६ टन), नंतर सुधारणा |
| **एकूण** | **~७०० टन** | **~२४,००० टन** | |

महत्त्वाच्या नोंदी (Caveats)

- **हे एकूण (gross) खरेदीचे आकडे आहेत** — यातून विकलेलं किंवा वितळवून पुन्हा बाजारात आलेलं सोनं वजा केलेलं नाही.
- **फक्त नागरिक** — यात RBI (रिझर्व्ह बँक) चा समावेश नाही. RBI ने वेगळं काही शे टन सोनं घेतलं आहे, विशेषतः २०१७–१८ पासून.
- **१९९० च्या सुरुवातीचे आकडे कमी अचूक आहेत** — World Gold Council ची तपशीलवार माहिती १९९० च्या मध्यापासून / २००० नंतर अधिक भरवशाची आहे.
- आधार: World Gold Council ची ग्राहक-मागणी माहिती. वरील वर्षनिहाय आकडे अंदाज आहेत, त्यामुळे एकूण आकडा ±२,००० टन या फरकाने पाहावा.

Rajesh188 Sun, 14/06/2026 - 18:55

सोन्याला गंज लागत नाही हयाचा अर्थ सोने कधीच नष्ट होत नाही. म्हणून जो काही सोन्याचा हजारो ton मध्ये आकडे दिसत आहेत त्या मध्ये खूप मोठा हिसा रिसायकलिंग केलेल्या सोन्या च आहे किंवा नक्की असावा
Ai ला विचारून ai जी माहिती देईल ते सत्य मानून लिहले की hi फजिती होते.
सोने नष्ट होत नाही सामान्य स्थिती मध्ये. 25000 ton सोने भारतीय लोकांकडे आहे आणि ते हल्लीच खाणी मधून काढले आहे,की रिसायकलिंग केलेले आहे हे ai सांगत नाही त्या साठी स्व बुद्धी बापरावी लागते ती बुद्धी निसर्ग नी माणसाला फुकट दिली आहे. फक्त वापरायला हवी.