कवितेचा उत्तुंग स्वर : वसंत बापट (१०४ वी जयंती)

आज, २५ जुलै २०२६ रोजी मराठी सारस्वताच्या दरबारातील एक तेजस्वी नाव असलेल्या वसंत बापट यांची १०४ वी जयंती. मराठी रसिकांच्या मनात आजही ज्यांच्या कवितेचा निनाद घुमतो, ज्यांनी आपल्या ओजस्वी वाणीने महाराष्ट्राला मंत्रमुग्ध केलं, असे वसंत बापट म्हणजे मराठी कवितेच्या इतिहासातील एक स्वतंत्र आणि तळपता अध्याय आहे. कविवर्य वसंत बापट यांना समस्त हत्ती परिवाराकडून १०४ व्या जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन.

## जन्म आणि जडणघडण

वसंत बापट यांचे मूळ नाव विश्वनाथ वामन बापट. त्यांचा जन्म २५ जुलै १९२२ रोजी सातारा जिल्ह्यातील कराड येथे झाला. प्राथमिक शिक्षण कराडमध्ये पूर्ण झाल्यानंतर, महाविद्यालयीन शिक्षणासाठी ते पुण्यातील स. प. महाविद्यालयात दाखल झाले आणि तिथून त्यांनी मराठी विषयात एम.ए. (१९४८) ही पदवी संपादन केली. याच काळात साने गुरुजींच्या सहवासाचा त्यांच्या विचारसरणीवर आणि पुढील लेखनावर खोलवर परिणाम झाला. पुढे त्यांनी मुंबईतील नॅशनल कॉलेज आणि रामनारायण रुईया कॉलेज येथे मराठी आणि संस्कृत विषयांचे अध्यापन केले, आणि १९७४ पासून मुंबई विद्यापीठातील प्रतिष्ठेच्या गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर अध्यासनाचे प्राध्यापक म्हणून त्यांनी काम पाहिले.

विशेष उल्लेखनीय बाब म्हणजे, वसंत बापट हे केवळ शब्दांचे कारागीर नव्हते, तर प्रत्यक्ष कृतीतही देशभक्ती जगणारे व्यक्तिमत्त्व होते. १९४२ च्या 'चले जाव' चळवळीत, वयाच्या अवघ्या विसाव्या वर्षी ते घरातून बाहेर पडले आणि भूमिगत राहून स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रिय सहभाग घेतला. या सहभागामुळे त्यांना अटक झाली आणि सुमारे अडीच वर्षे तुरुंगवासही भोगावा लागला. या अनुभवाने त्यांच्या कवितेला एक निर्भीड आणि राष्ट्रप्रेमाने ओथंबलेला स्वर दिला.

## काव्यप्रवास आणि साहित्यसंपदा

वसंत बापट यांची कविता विविधरंगी आहे — त्यात प्रेमभावना आहे, निसर्गसौंदर्य आहे, सामाजिक जाणीव आहे आणि तितकीच तीव्र देशभक्तीही आहे. त्यांच्या 'उत्तुंग आमुची उत्तर सीमा, इंच इंच लढवू' या ओळींनी सीमेवरील जवानांच्या शौर्याला शब्दरूप दिलं आणि ही कविता आजही अनेकांच्या ओठांवर आहे. 'बिजली', 'अकरावी दिशा', 'सकीना', 'मानसी' हे त्यांचे महत्त्वाचे काव्यसंग्रह मराठी कवितेच्या दालनात मानाचे स्थान राखून आहेत. याशिवाय लहान मुलांसाठी त्यांनी 'चंगा मंगा', 'अबडक तबडक', 'आम्ही गरगर गिरकी', 'फिरकी', 'फुलराणीच्या कविता', 'परीच्या राज्यात' अशा बालकवितासंग्रहांची रचना केली, तर 'बालगोविंद' हे बालनाट्यही लिहिले. त्यांच्या काही रचनांना लता मंगेशकर, आशा भोसले, सुमन कल्याणपूर यांसारख्या दिग्गज गायकांनी स्वरसाज चढवला, आणि या गीतांनी मराठी मनावर कायमची मोहिनी घातली.

वसंत बापट यांच्या साहित्यसेवेचा गौरव अनेक प्रकारे झाला. ते साहित्य अकादमीचे सदस्य होते, आणि १९९९ साली मुंबईत भरलेल्या ७२ व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद त्यांनी भूषवले. १९८३ ते १९८८ या काळात त्यांनी 'साधना' साप्ताहिकाचे संपादकपदही सांभाळले आणि त्या माध्यमातून सामाजिक भान असलेल्या विचारांची पेरणी केली.

## तिघांची अद्वितीय काव्ययात्रा

वसंत बापट यांचं सर्वात लोकप्रिय आणि अविस्मरणीय योगदान म्हणजे मंगेश पाडगावकर आणि विंदा करंदीकर यांच्यासोबतचा त्यांचा संयुक्त 'काव्यदर्शन' हा कार्यक्रम. या तिघा प्रतिभावंत कवींनी अर्ध शतकाहूनही अधिक काळ महाराष्ट्रभर आणि महाराष्ट्राबाहेरही कविता सादरीकरणाचे कार्यक्रम केले. या त्रिकुटाने कविता वाचनाला एका सार्वजनिक, सामूहिक आणि आनंददायी अनुभवाचे स्वरूप दिले — जिथे कविता केवळ पुस्तकाच्या पानांत बंदिस्त न राहता, थेट श्रोत्यांच्या हृदयापर्यंत पोहोचली. १९६९ साली युगोस्लाव्हियातील आंतरराष्ट्रीय कविसंमेलनात भारताचे अधिकृत प्रतिनिधी म्हणून सहभागी होण्याचा बहुमानही त्यांना मिळाला. पुढे १९७७ आणि १९९३ मध्ये अमेरिकेत, तर १९९२ मध्ये आखाती देशांमध्ये त्यांच्या काव्यदर्शन कार्यक्रमाचे आयोजन झाले, आणि परदेशस्थ मराठी बांधवांपर्यंत मराठी कवितेचा सुगंध पोहोचवण्याचे मोलाचे कार्य त्यांनी केले.

## समाजाभिमुख कवी

बापटांची कविता ही केवळ सौंदर्यनिष्ठ नव्हती, तर ती समाजाभिमुख आणि जनजागृतीचे साधनही होती. राष्ट्रीय संकटाच्या, सामाजिक दुःखाच्या किंवा विविध जन-आंदोलनांच्या प्रसंगी त्यांनी आपली संवेदनशील प्रतिक्रिया कवितेतून मांडली. त्यांच्या दृष्टीने कविता ही केवळ रंजनाचे साधन नसून, समाजमन घडवण्याचे आणि जागृत ठेवण्याचे प्रभावी माध्यम होती. यामुळेच त्यांची कविता केवळ साहित्यिक वर्तुळापुरती मर्यादित न राहता, सर्वसामान्य माणसापर्यंत सहज पोहोचली आणि त्याच्या मनात घर करून राहिली.

## हत्तीसारखे व्यक्तिमत्त्व

कविवर्य वसंत बापट हे नाव उच्चारले तरी डोळ्यासमोर नकळतपणे एखाद्या हत्तीची प्रतिमा उभी राहते. वसंत बापट यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची आणि कर्तृत्वाची तुलना करायची झाल्यास, हत्तीचे रूपक अगदी समर्पक ठरते. हत्ती हा जसा आकाराने भव्य, चालीत गंभीर आणि दिसण्यात रुबाबदार असतो, तसंच बापटांचं वक्तृत्व आणि काव्यवाचनही व्यासपीठावर एक प्रकारचा दबदबा आणि आब राखून असे. हत्ती कधी कोणती गोष्ट विसरत नाही असं म्हटलं जातं — त्याचप्रमाणे बापटांनी लिहिलेल्या ओळी, त्यांनी मांडलेले विचार आजही मराठी मनाच्या स्मरणकोशातून पुसले गेलेले नाहीत. हत्ती हा जितका बलदंड तितकाच तो सौम्यही असतो, कळपाला सांभाळणारा, दिशा दाखवणारा असतो — बापटांनीही आपल्या पिढीतील अनेक कवींना, विशेषतः पाडगावकर आणि करंदीकर यांच्यासोबत, एका समान वाटेवरून पुढे नेत मराठी कवितेला नवा साज चढवला. आणि हत्तीचे पदचिन्ह जसे दीर्घकाळ भूमीवर उमटलेले राहतात, तसेच बापटांच्या कवितेचे ठसेही मराठी साहित्याच्या भूमीवर कायमस्वरूपी कोरले गेले आहेत.

## स्मृतींचा वारसा

१७ सप्टेंबर २००२ रोजी वसंत बापट यांचे निधन झाले, पण त्यांची कविता आजही तितकीच ताजी, तितकीच जिवंत वाटते. त्यांच्या नावातील 'वसंत' हा शब्द जणू त्यांच्या सदाबहार, सदैव बहरलेल्या काव्यसृष्टीचेच प्रतीक ठरला. आज त्यांच्या १०४ व्या जयंतीनिमित्त त्यांचे स्मरण करताना, केवळ भूतकाळातील एका महान कवीचे कौतुक करणे एवढाच उद्देश नाही, तर त्यांनी जपलेली सामाजिक बांधिलकी, देशभक्तीची भावना आणि कवितेवरील निर्व्याज प्रेम आजच्या पिढीपर्यंत पोहोचवणे, हेच खरे त्यांना दिलेले अभिवादन ठरेल. वसंत बापट यांची कविता ही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनातील एक अमूल्य ठेवा आहे, आणि पिढ्यानपिढ्या ती अशीच बहरत राहील, यात शंका नाही.