तुम्ही विषारी आहात का? : व्यक्तिमत्त्व आणि नातेसंबंध आत्मपरीक्षण चाचणी

*तुम्ही विषारी आहात का? : व्यक्तिमत्त्व आणि नातेसंबंध आत्मपरीक्षण चाचणी*
=====================================================
-राजीव उपाध्ये
प्रस्तावना
मी ही चाचणी केवळ प्रश्नावली म्हणून नव्हे, तर व्यक्तीला स्वतःच्या व्यक्तिमत्त्वातील अप्रिय/विषारी पैलू, नात्यांमधील वर्तन आणि स्वतःबद्दलचे गैरसमज ओळखण्यास मदत करणारे एक आत्मपरीक्षण साधन म्हणून तयार केली आहे. ही चाचणी तयार करण्यासाठी अर्थातच ए०आय०ची मदत घेतली आहे. *खुल्या मनाच्या लोकांना ए०आय०चा हा कल्पक वापर नक्की आवडेल याची खात्री आहे.*
आपल्यापैकी बहुतेकांना स्वतःबद्दल एक विशिष्ट प्रतिमा प्रिय असते. आपण स्वतःला समंजस, प्रेमळ, प्रामाणिक, न्यायप्रिय आणि इतरांचा विचार करणारे समजतो. परंतु आपली स्वतःबद्दलची प्रतिमा आणि इतरांना अनुभवास येणारे आपले वर्तन यात फरक असू शकतो.
आपण परिस्थितीमुळे घडतो. परिस्थितीवर प्रभाव टाकायची क्षमता प्रत्येकाची वेगळी असते. कधी आपण नकळत इतरांवर नियंत्रण ठेवतो. कधी दुसऱ्याच्या भावनांना कमी लेखतो. कधी स्वतःच्या चुका मान्य करण्याऐवजी दुसऱ्यालाच दोष देतो. कधी प्रेमाच्या नावाखाली भावनिक दबाव आणतो.
या चाचणीचा उद्देश तुमच्यातील संभाव्य नकारात्मक वर्तनपद्धती ओळखणे हा आहे. ही चाचणी सोडवताना स्वतःची बाजू मांडण्याचा प्रयत्न करू नका. स्वतःचे समर्थन करू नका. इतरांनी तुमच्याशी काय केले याचा विचार करून उत्तर देऊ नका.
जेव्हा एखादी व्यक्ती या ६० प्रश्नांची उत्तरे प्रामाणिकपणे देईल, तेव्हा तिला अनेकदा स्वतःचे असे पैलू दिस्तील जे तिने जाणीवपूर्वक किंवा नकळत लपवून ठेवलेले आहेत. हा सामना स्वतःशीच असल्यामुळे ही प्रक्रिया वेदनादायी ठरू शकते, पण तीच परिवर्तनाची पहिली पायरी ठरते.
*गेल्या बारा महिन्यांतील तुमचे प्रत्यक्ष वर्तन आठवून उत्तर द्या.*
भाग १ : उत्तर देण्याची पद्धत
प्रत्येक विधानासाठी खालीलपैकी एक उत्तर निवडा.
| गुण -| उत्तर ‘
| --- | ------------
| 0 | कधीच नाही
| 1 | क्वचित
| 2 | कधीकधी
| 3 | बऱ्याचदा
| 4 | जवळजवळ नेहमी
लक्षात ठेवा:
- तुम्हाला काय योग्य वाटते यावर उत्तर देऊ नका.
- प्रत्यक्षात तुम्ही कसे वागता यावर उत्तर द्या.
- एखादी गोष्ट मान्य करणे अवघड वाटले तरी प्रामाणिक रहा.
- स्वतःला चांगले दाखवण्याचा प्रयत्न केल्यास या चाचणीचा उपयोग कमी होईल.
---
भाग २ : साठ प्रश्नांची आत्मपरीक्षण चाचणी
विभाग १ : आत्मकेंद्रीपणा आणि नार्सिसिस्टिक प्रवृत्ती
1. संभाषणात माझ्याबद्दल बोलले जात नसेल तर मला अस्वस्थ वाटते.
2. माझ्या कामाचे किंवा गुणांचे इतरांनी पुरेसे कौतुक केले नाही तर माझी चिडचिड होते.
3. माझे मत इतरांच्या मतांपेक्षा अधिक योग्य किंवा महत्त्वाचे आहे असे मला वाटते.
4. माझ्या अपेक्षेप्रमाणे लोकांनी मला विशेष वागणूक द्यावी अशी माझी अपेक्षा असते.
5. माझ्या यशाचे श्रेय मला मिळाले नाही तर मी अस्वस्थ होतो.
6. इतरांपेक्षा माझी समज, बुद्धिमत्ता किंवा क्षमता अधिक आहे असे मला अनेकदा वाटते.
विभाग २ : सहानुभूतीचा अभाव
7. एखादी व्यक्ती तिच्या दुःखाबद्दल सांगत असताना मला तिचे बोलणे कंटाळवाणे वाटते.
8. एखाद्याच्या भावनिक प्रतिक्रियांना मी अनेकदा अतिशयोक्ती समजतो.
9. दुसऱ्याच्या जागी स्वतःला ठेवून त्याची परिस्थिती समजून घेण्याचा मी पुरेसा प्रयत्न करत नाही.
10. माझ्या बोलण्यामुळे कोणाला वाईट वाटले तरी त्याची जबाबदारी मी सहज स्वीकारत नाही.
11. एखाद्याला भावनिक आधार हवा असताना मी त्याला व्यावहारिक सल्ले देऊन विषय संपवतो.
12. दुसऱ्याच्या वेदना किंवा अपयश यांचा माझ्या भावनिक अवस्थेवर फारसा परिणाम होत नाही.
विभाग ३ : जबाबदारी टाळणे आणि स्वतःचे समर्थन
13. वाद झाला की माझी पहिली प्रतिक्रिया दुसऱ्या व्यक्तीची चूक शोधण्याची असते.
14. माझ्या चुकीचे कारण सांगताना मी परिस्थिती किंवा इतर व्यक्तींना दोष देतो.
15. मी माफी मागितली तरी त्यात दुसऱ्या व्यक्तीचीही चूक होती हे स्पष्ट करतो.
16. माझ्या वर्तनामुळे निर्माण झालेल्या समस्यांची जबाबदारी स्वीकारणे मला कठीण जाते.
17. माझ्या चुकीकडे लक्ष वेधले गेले तर मी ती लहान किंवा क्षुल्लक असल्याचे सांगतो.
18. माझ्या वर्तनात बदल करण्यापेक्षा दुसऱ्या व्यक्तीने माझ्याशी जुळवून घ्यावे अशी अपेक्षा करतो.
विभाग ४ : भावनिक हाताळणी आणि मानसिक दबाव
19. माझे म्हणणे मान्य व्हावे म्हणून मी कधी कधी दुसऱ्या व्यक्तीला अपराधी वाटेल असे बोलतो.
20. एखाद्याने माझे ऐकले नाही तर मी त्याच्याशी अबोला धरतो.
21. माझ्या फायद्यासाठी मी कधी कधी घडलेल्या घटनांचे वर्णन माझ्या बाजूने बदलतो.
22. एखाद्याने मला दुखावले असे वाटल्यास मी त्याला त्याच्या जुन्या चुका आठवण करून देतो.
23. दुसऱ्या व्यक्तीने माझ्या अपेक्षेप्रमाणे वागावे म्हणून मी भावनिक जवळीक कमी करतो.
24. एखाद्या वादात माझी बाजू मजबूत करण्यासाठी मी दुसऱ्या व्यक्तीला अस्थिर किंवा अविश्वसनीय ठरवतो.
विभाग ५ : नियंत्रणवादी प्रवृत्ती
25. माझ्या जवळच्या व्यक्तींनी महत्त्वाचे निर्णय घेण्यापूर्वी माझी परवानगी किंवा संमती घ्यावी अशी अपेक्षा असते.
26. माझ्या जवळची व्यक्ती माझ्या पसंतीविरुद्ध निर्णय घेते तेव्हा मला राग येतो.
27. दुसऱ्यांनी माझ्या सूचनांप्रमाणे वागले नाही तर मला त्यांच्यावर विश्वास ठेवणे कठीण जाते.
28. इतरांच्या वैयक्तिक आयुष्यात हस्तक्षेप करण्याचा मोह मला होतो.
29. माझ्या जवळच्या व्यक्तींनी कोणाशी संबंध ठेवावेत किंवा कसा वेळ घालवावा याबद्दल मी मत व्यक्त करण्यापलीकडेही हस्तक्षेप करतो.
30. माझे नियंत्रण नसलेल्या परिस्थितीमुळे मला तीव्र अस्वस्थता जाणवते.
विभाग ६ : भावनिक अस्थिरता आणि राग
31. माझ्या अपेक्षेविरुद्ध काही घडले तर माझी प्रतिक्रिया परिस्थितीपेक्षा अधिक तीव्र असते.
32. रागाच्या भरात मी दुसऱ्याच्या स्वाभिमानाला दुखावणारे शब्द वापरतो.
33. माझ्यावर टीका झाली की मी लगेच आक्रमक किंवा बचावात्मक होतो.
34. एखाद्या व्यक्तीने माझ्याशी असहमती दर्शवली तर मला ती वैयक्तिक अवहेलना वाटते.
35. वाद संपल्यानंतरही मी मनात तोच राग किंवा सूडभावना धरून ठेवतो.
36. माझ्या भावनिक अवस्थेमुळे घरातील किंवा जवळच्या व्यक्तींचे वातावरण तणावपूर्ण होते.
विभाग ७ : नातेसंबंधांतील परस्परता
37. माझ्या गरजांना इतरांच्या गरजांपेक्षा अधिक प्राधान्य मिळावे अशी अपेक्षा असते.
38. मी इतरांकडून मदत, वेळ आणि भावनिक आधार अपेक्षित करतो; पण त्यांना तशी मदत देण्यात कमी पडतो.
39. नात्यात माझ्या त्यागाची किंवा योगदानाची वारंवार दखल घेतली जावी अशी अपेक्षा असते.
40. माझ्या जवळच्या व्यक्तीने स्वतःच्या आवडींसाठी वेळ दिला तर मला दुर्लक्षित वाटते.
41. नात्यात तडजोड करण्याची जबाबदारी प्रामुख्याने दुसऱ्या व्यक्तीची आहे असे मला वाटते.
42. दुसऱ्याच्या गरजा माझ्या सोयीशी जुळत नसतील तर मी त्या सहज दुर्लक्षित करतो.
विभाग ८ : मत्सर, तुलना आणि स्पर्धा
43. दुसऱ्याला माझ्यापेक्षा अधिक यश मिळाले तर मला आतून अस्वस्थ वाटते.
44. माझ्या जवळच्या व्यक्तीचे कौतुक इतरांकडून झाले तर मला मत्सर वाटतो.
45. इतरांचे यश पाहताना त्यांच्या उणिवा शोधण्याची माझी प्रवृत्ती असते.
46. एखाद्याने माझ्यापेक्षा चांगले काम केले तर त्याचे कौतुक करणे मला कठीण जाते.
47. इतरांना मिळणारे लक्ष किंवा मान-सन्मान मला मिळत नाही याची मला खंत वाटते.
48. माझ्या यशाची तुलना इतरांच्या यशाशी करण्याची मला सवय आहे.
विभाग ९ : सामाजिक प्रतिमा आणि दुहेरी निकष
49. इतर लोक माझ्याबद्दल काय विचार करतात याला मी माझ्या प्रत्यक्ष वर्तनापेक्षा अधिक महत्त्व देतो.
50. समाजात किंवा बाहेर मी जसा वागतो तसा घरातील लोकांशी नेहमी वागत नाही.
51. माझ्याकडून झालेल्या चुका इतरांना कळू नयेत यासाठी मी त्या लपवण्याचा प्रयत्न करतो.
52. माझ्यासाठी योग्य असलेली एखादी गोष्ट दुसऱ्याने केली तर मला ती अयोग्य वाटते.
53. माझ्या प्रतिष्ठेला धक्का लागू नये म्हणून मी कधी कधी सत्य सांगणे टाळतो.
54. लोकांनी मला चांगली व्यक्ती समजावे यासाठी मी काही वेळा प्रत्यक्ष भावनांपेक्षा वेगळे वागतो.
विभाग १० : आत्मपरीक्षण आणि बदलण्याची क्षमता
या विभागात सकारात्मक विधानांचा समावेश आहे. त्यामुळे या प्रश्नांचे गुण उलट मोजले जातील.
55. माझी चूक लक्षात आणून दिली तर मी ती शांतपणे ऐकण्याचा प्रयत्न करतो.
56. मी कोणाला दुखावले असल्याचे समजल्यास स्वतःचे समर्थन न करता माफी मागतो.
57. माझ्याशी असहमत असलेल्या व्यक्तीचे म्हणणे समजून घेण्याचा मी प्रयत्न करतो.
58. माझ्या वर्तनामुळे इतरांना त्रास झाला असेल तर मी त्यात बदल करण्याचा प्रयत्न करतो.
59. माझ्याबद्दल अप्रिय सत्य सांगणाऱ्या व्यक्तीचे म्हणणेही मी गांभीर्याने घेतो.
60. एखाद्या नात्यात समस्या निर्माण झाल्यास माझ्या स्वतःच्या वर्तनाचेही परीक्षण करतो.
भाग ३ : गुणांकन पद्धती
पहिल्या नऊ विभागांतील प्रश्नांचे गुण जसेच्या तसे मोजा.
दहाव्या विभागातील प्रश्नांचे गुण उलट मोजा.
| मूळ उत्तर | उलट गुण |
| --------- | ------- |
| 0 | 4 |
| 1 | 3 |
| 2 | 2 |
| 3 | 1 |
| 4 | 0 |
प्रत्येक विभागात सहा प्रश्न आहेत.
प्रत्येक विभागाचे किमान गुण 0 आणि कमाल गुण 24 आहेत.
एकूण कमाल गुण : 240.
विभागनिहाय गुण
| विभाग | प्रश्न | कमाल गुण |
| ---------------------- | ------ | -------- |
| आत्मकेंद्रीपणा | 1–6 | 24 |
| सहानुभूतीचा अभाव | 7–12 | 24 |
| जबाबदारी टाळणे | 13–18 | 24 |
| भावनिक हाताळणी | 19–24 | 24 |
| नियंत्रणवादी प्रवृत्ती | 25–30 | 24 |
| भावनिक अस्थिरता | 31–36 | 24 |
| नात्यांतील परस्परता | 37–42 | 24 |
| मत्सर व स्पर्धा | 43–48 | 24 |
| सामाजिक प्रतिमा | 49–54 | 24 |
| आत्मपरीक्षणाचा अभाव | 55–60 | 24 |
---
भाग ४ : गुणांचे विश्लेषण
अ. विभागनिहाय अर्थ
प्रत्येक विभागासाठी खालील प्राथमिक मार्गदर्शक वापरा.
| गुण | प्राथमिक अर्थ |
| ----- | ------------------------------ |
| 0–5 | कमी प्रमाणात दिसणारी प्रवृत्ती |
| 6–11 | काही प्रमाणात उपस्थित |
| 12–17 | लक्ष देण्यासारखी प्रवृत्ती |
| 18–24 | प्रकर्षाने उपस्थित प्रवृत्ती |
हे केवळ आत्मपरीक्षणासाठीचे तात्पुरते गुणांकन आहे.
ब. एकूण गुणांचे विश्लेषण
| एकूण गुण | आत्मपरीक्षणासाठी अर्थ |
| -------- | ------------------------------------------------------------ |
| 0–47 | तुलनेने कमी नकारात्मक वर्तनप्रवृत्ती |
| 48–95 | काही वर्तनपद्धतींकडे लक्ष देण्याची गरज |
| 96–143 | अनेक नकारात्मक वर्तनपद्धतींचे परीक्षण आवश्यक |
| 144–191 | नातेसंबंधांवर परिणाम करणाऱ्या प्रवृत्तींची शक्यता |
| 192–240 | गंभीर आत्मपरीक्षण आणि व्यावसायिक मार्गदर्शन उपयुक्त ठरू शकते |
*महत्त्वाचे:* एकूण गुणांपेक्षा विभागनिहाय गुण अधिक महत्त्वाचे आहेत. उदाहरणार्थ, एकूण गुण कमी असले तरी भावनिक हाताळणी किंवा नियंत्रणवादी वर्तनात जास्त गुण असल्यास त्याकडे विशेष लक्ष देणे आवश्यक आहे.
भाग ५ : स्वतःला विचारायचे दहा अस्वस्थ करणारे प्रश्न
या प्रश्नांना गुण नाहीत. त्यांची उत्तरे स्वतःसाठी लिहा.
1. माझ्या आयुष्यातील अनेक नाती बिघडली असतील तर त्यात माझ्या वर्तनाचा किती वाटा आहे?
2. माझ्याबद्दल तक्रार करणाऱ्या अनेक व्यक्तींमध्ये काही समान अनुभव आहेत का?
3. मी इतरांना ज्या गोष्टींसाठी दोष देतो, त्याच गोष्टी स्वतः करतो का?
4. मला माफी मागावी लागली तर माझा अहंकार दुखावतो का?
5. माझ्या जवळच्या व्यक्ती माझ्याशी असहमती व्यक्त करताना घाबरतात का?
6. माझ्या उपस्थितीत लोक मोकळेपणाने बोलतात की शब्द जपून वापरतात?
7. मी कोणावर प्रेम करतो की त्या व्यक्तीने माझ्या अपेक्षेप्रमाणे वागावे अशी माझी अपेक्षा असते?
8. माझ्या यशाचा आनंद घेताना मी इतरांच्या योगदानाची दखल घेतो का?
9. मला खरोखर बदलायचे आहे की इतरांनी मला बदलण्याची गरजच नाही असे वाटावे अशी माझी इच्छा आहे?
10. माझ्या वर्तनाचे कोणते सत्य मला स्वतःलाही मान्य करायला सर्वांत कठीण जाते?
---
भाग ६ : अंतिम आत्मपरीक्षण
खालील तीन वाक्ये पूर्ण करा.
*१. माझ्यातील सर्वांत त्रासदायक वर्तनप्रवृत्ती अशी आहे की...*
....................................................................
*२. माझ्या या वर्तनामुळे सर्वाधिक त्रास होण्याची शक्यता असलेल्या व्यक्ती...*
....................................................................
*३. पुढील तीस दिवसांत मी बदलण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न करणार असलेली एक गोष्ट...*
....................................................................
माझा वैयक्तिक बदलाचा संकल्प
मी स्वतःला निर्दोष सिद्ध करण्याऐवजी स्वतःला समजून घेण्याचा प्रयत्न करेन.
माझ्या वर्तनामुळे दुसऱ्याला झालेल्या त्रासाची जबाबदारी स्वीकारेन.
माझ्या हेतू चांगले होते एवढेच सांगून माझ्या वर्तनाचे समर्थन करणार नाही.
माझ्या व्यक्तिमत्त्वातील अप्रिय पैलू मान्य करणे म्हणजे स्वतःचा अपमान नव्हे; तो स्वतःला अधिक चांगले बनवण्याचा पहिला टप्पा आहे.
*स्वतःला आरशात पाहण्याचे धैर्य हेच आत्मपरिवर्तनाचे पहिले पाऊल आहे.*
---
चाचणीविषयी महत्त्वाची सूचना
ही चाचणी स्व-मूल्यमापन आणि आत्मचिंतनासाठी तयार केलेली आहे. ती कोणत्याही प्रमाणित मानसशास्त्रीय निदान साधनाची जागा घेत नाही. नार्सिसिस्टिक व्यक्तिमत्त्व विकाराचे निदान करण्यासाठी पात्र मानसिक आरोग्यतज्ज्ञाकडून सविस्तर मूल्यांकन आवश्यक असते. वर्तनातील बदल हा केवळ गुण कमी करण्याचा विषय नाही. त्यासाठी सातत्यपूर्ण आत्मपरीक्षण, इतरांच्या अनुभवांना महत्त्व देणे आणि प्रत्यक्ष वर्तनात बदल करणे आवश्यक आहे.
*१. स्वतःची आणि जवळच्या व्यक्तीची निरीक्षणे तुलना करा.*
स्वतःच्या उत्तरांबरोबरच, ऐच्छिकपणे, जोडीदार किंवा जवळच्या व्यक्तीला त्याच वर्तनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करता येईल. मात्र त्यांची उत्तरे गोपनीय ठेवली पाहिजेत. दोन्ही उत्तरांतील फरक हा आत्मजाणीवेचा महत्त्वाचा संकेत ठरू शकतो.
*२. सहा महिन्यांनी चाचणी पुन्हा द्या.*
पहिल्या चाचणीतील गुण आणि सहा महिन्यांनंतरचे गुण तुलना करा. बदल प्रत्यक्ष वर्तनात झाला आहे का हे तपासा.
*३. गुणांपेक्षा विशिष्ट वर्तनाला महत्त्व द्या.*
उदाहरणार्थ, एखाद्याला 120 गुण मिळाले आणि त्यातील भावनिक हाताळणीचे गुण 20 असतील, तर त्याने त्या विशिष्ट वर्तनावर काम करणे आवश्यक आहे. केवळ एकूण गुण कमी करण्याचा प्रयत्न पुरेसा नाही.
*माझे एक महत्त्वाचे निरीक्षण:* या चाचणीची खरी ताकद प्रश्नांमध्ये नसून उत्तरांनंतर निर्माण होणाऱ्या अस्वस्थतेमध्ये आहे. एखाद्या व्यक्तीला स्वतःबद्दल अप्रिय सत्य दिसले आणि त्याने ते नाकारण्याऐवजी स्वीकारले, तर चाचणीने आपले काम केले असे म्हणता येईल.
वा!
चाचणी करायला तुम्ही खूप कष्ट घेतले आहेत.
इंग्रजी शब्दांची घुसळण टाळली आहे. छान.
>>एखाद्या व्यक्तीला स्वतःबद्दल अप्रिय सत्य दिसले आणि त्याने ते नाकारण्याऐवजी स्वीकारले, तर चाचणीने आपले काम केले असे म्हणता येईल.>>.....पटलं.