इंग्रजी शब्दांचे/संज्ञांचे संस्कृतीसापेक्ष अर्थ

भारतात ज्याला ४२० म्हणतात, त्याला नायजेरियात ४१९ म्हणतात. (कारण तेच: त्यांच्या दंडसंहितेमध्ये कलम ४१९ हे फसवाफसवीशी संबंधित आहे.) उदाहरणार्थ, कोट्यवधी डॉलर्सची लालूच दाखवणाऱ्या ज्या बनावट इमेल्स अधूनमधून येतात, त्यांना '419 scam' म्हणतात. दोन्हीकडचा पीनल कोड इंग्रजांकडून आलेला असल्यामुळे खूपच सारखा असण्याची शक्यता आहे.

(म्हटले तर काहीसे धाग्याच्या विषयाशी समांतर आहे, म्हटले तर अवांतर.)

हे झाल्यावर आढळलेली एक गोष्ट अशी की ठिकठिकाणचे , निनिराळ्या रस्त्यांवरचे ४२० मैलांचं निदर्शन करणारे खांब गांजेकसांकडून चोरीला नेण्याच्या घटना अलिकडे घडल्या.

ऑस्ट्रियामधील या गावाच्या नावाच्या पाट्याही (बहुतकरून ब्रिटिश पर्यटकांकडून) चोरीला जाण्याच्या घटना वारंवार घडत.

(टीप: उपरोद्धृत विकीदुवा पूर्णपणे वाचून काढावा. विशेषतः, त्यातील Name and notoriety हा भाग, व त्यापुढे. मनोरंजनाची ग्यारण्टी.)

फार कशाला, गावाच्या नावावरून पुढे कोणीतरी एक बियरही काढली.

इंग्लडची इंग्लिश - अमेरिकी इंग्लिश जशी भावंडं, तशीच हिंदी - मराठी ही देखील. त्यांच्यातही अशा गमतीजमती दिसतात, विशेषतः संस्कृतोद्भव शब्दांमध्ये. गर्व आणि अभिमान या दोन शब्दांचा वापर बरोब्बर उलट्या प्रकारे दिसतो.

कुठच्याही भाषेत एखादा शब्द जाताना त्यावर नवीन भाषेत नवीन संस्कार होतात. टाइम प्लीज या शब्दाचं टैम्प्लीस होतं. आणि 'नाही, नाही, मी आउट नाही. मी टैम्प्लीस घेतली होती.' असं नामात रूपांतरही होतं.

कचेरीत काम करणार्‍याला इंग्रजीत while collar कर्मचारी असे संबोधले जाते. (कारखान्यात काम करणार्‍याला blue collar). शर्ट हे पाश्चिमात्य समाजाचा अभिवाज्य पोषाख असल्यामुळे कॉलरशी संबंधीत शब्द हे त्यांच्या संस्कृतीला साजेसेच आहेत.

White collar ला मराठीत "पांढरपेशे" असा शब्द आहे. अनेक वर्षे मी त्याला इंग्रजी संज्ञेचे भाषांतर/रुपांतर समजत होतो. (भाषांतर, पण निर्बुद्ध नव्हे! "धवल गळपट्टी" हे निर्बुद्ध भाषांतर झाले असते!)

नंतर आत्रे यांचे गावगाडा वाचले आणि पांढरपेशे ह्या शब्दाचा उलगडा झाला.

गावातील काळ्या (शेतीसाठी उपयुक्त) जागेत काम करणारा तो शेतकरी/कुणबी. आणि पांढर्‍या (शेतीसाठी फारशी उपयुक्त नाही) अशा जमिनीत (गावातील वस्तीत) काम करणारा तो पांढरपेशा (लोहार, सोनार इ. बलुतेदार).

White collar आणि पांढरपेशा हे दोन्ही शब्द स्वयंभु. आपापल्या संस्कृतीतूनच उपजलेले!

(पांढरपेशा) सुनील

फुल्ल हाऊस : पोकर खेळताना आलेला पत्त्यांचा विशिष्ट प्रकारचा सीक्वेन्स असा अमेरिकन (ब्रिटीश सुद्धा ?) अर्थ. या नावाची टिव्ही सीरीज ९० च्या दशकात आली. ती लोकप्रिय ठरली होती.

"हाऊस फुल्ल" : हा शब्दप्रयोग (म्हणे) अनंत हरी गद्रे यांचा. या जुन्या पिढीतील नाटककाराच्या एका नाटकाचा प्रयोग मुंबईच्या ऑपेरा हाउसमध्ये प्रचंड गर्दीत झाला होता. पुढे त्या नाटकाची जाहिरात करताना "ऑपेरा हाउस फुल्ल' अशी ओळ टाकण्यात आली. अशा रीतीने "हाउस फुल्ल'चा जन्म आपल्या महाराष्ट्रात झाला, अशी आख्यायिका.

या शब्दसंहतीचा वर केल्याखेरीज काही दुसरा अर्थ किंवा व्युत्पत्ती असल्यास जाणकारांनी प्रकाश टाकावा.

याखेरीज पत्त्यांच्या पानांच्या संचाला "कॅट" फक्त भारतात म्हणतात का ? की इंग्लंडातही ? (कारण अमेरिकेत "डेक ऑफ कार्ड्स" आहे.)
गंजीफ्रॉक (याला लहान करून "गंजी असेही म्हणतात. पहा : "मेल्या गंजी फाटला तुझा" ) आणि बनियन हे शब्द केवळ भारतातच आहेत की अन्यत्रही ? (याच अंतर्वस्त्राला "बॉडी" असेही काही घरांमधे म्हण्टलेलं पाहिलेलं आहे. आणि टी शर्टला जर्किन.)

याखेरीज, स्वीमींग टँक आणि स्वीमींग पूल : अनुक्रमे भारत आणि अमेरिका.

टाईमपास हा खास भारतीय शब्द. (याच्याच आणखी लडिवाळ आवृत्त्या म्हणजे फुल टाईम पास, फुल टू टाईम पास. शिवाय टीपी, एफटीपी इत्यादि लहान मुलांच्या तोंडच्या संज्ञा आहेतच) हा पाश्चात्य देशांत वापरतात का याबद्दल साशंक आहे. माझ्या पाहण्यात आलेलं नाही.

पोस्ट मार्टेम हा शब्ददेखील खास भारतीय संदर्भातला बनला आहे. "पोस्ट मॉर्टेम ऑटोप्सी" मधला "ऑटोप्सी" हा नामवाचक शब्द खरं तर राहायचा. "पोस्ट मॉर्टेम" हे खरं तर विशेषण. पण तेच राहिलं. ऑटोप्सी भारतीय संदर्भात क्वचित ऐकलं. (त्यातही "पोस्ट मॉर्टेम" हा उचार बहुदा पुरेसा बरोबर नसावा. "पोस्ट पार्टम" नि "पोस्ट मार्टम" असे (बहुदा लॅटिन) शब्द असावेत. चूभूदेघे. )

एस टी डीचा (बहुदा समस्त पाश्चात्य इंग्लीश-स्पीकींग जगतातला) ष्टांडर्ड अर्थ म्हणजे "सेक्शुअली ट्रान्स्मिटेड डिसीज".

"शांताराम" या कादंबरीतला ऑस्ट्रेलियन गुन्हेगार जेव्हा मुंबईत पहिल्यांदा आला नि इथे अनेक वर्षं त्याने काढली त्यावेळी एस्टीडी बूथ्ज़ झालेले होते की नाही कुणास ठाऊक :) पण कुठल्याही टुरिस्टाने भारतात आल्यानंतर काळ्यापिवळ्या अक्षरांतल्या "झेरॉक्स" आणि "एस्टीडी" ही आद्याक्षरं लिहिलेल्या पाट्या पहिल्यांदा पाहून त्याला/तिला काय वाटले असेल याची (गमतीची) कल्पना आता करू शकतो.

अगदी अलिकडेच एका अमेरिकेत राहणार्‍या व्यक्ती कडून दोन नव्या गोष्टी कळल्या. त्या जशाच्या तशा उधृत करतो :

"Spelt" to Americans is a type of wheat, not the past participle of spell. Actually most folks don't know or care about past participles around here.

"Clubbed" in India implies grouped together; here, it means beaten with a club or blunt weapon.

वांग्याला इंग्रजीत ब्रिंजल म्हणतात, असे लहानपणी शिकलो.

पुढे कळले की, त्याला अमेरिकेत eggplant आणि इंग्लंडात aubergine म्हणतात.

मग ब्रिंजल हा खास इंग्रजीला बहाल केलेला भारतीय शब्द?

आणखी एक अनुभव मला एका अमेरिकनाशी बोलताना आला. यात प्रादेशिक फरकाऐवजी माझ्या भाषिक अज्ञानाचा भागच आहे. :-)

मला असं म्हणायचं होतं की "आमच्या बरोबर समोर असणारं घर."

तर मी म्हणालो : "The house located exactly opposite to ours".

तो चटकन म्हणाला "You mean the house across the street from yours."

मी : "Yes. They are our neighbors. We are not opposed to them" ;-)

आता विषय काहीसा विस्तारलाय (आणि आमचं भाषिक अज्ञान बरंचसं आधीच उघडं पडलंच आहे ) तर हाही एक अवांतर किस्सा :

हापिसात आमचा बॉस एका मीटींगला येणार नव्हता, तेव्हा त्याच्या ऐवजी मला कामाचं स्टॅटस द्यायचं होतं. हे त्याला सांगताना मी म्हणून गेलो : "I will fill you up during the meeting."
तेव्हा बॉसेश्वर मिस्किल हसत म्हणाले "You mean, you will fill in for me during that meeting. Because you see, you cannot fill me up with anything as I will not be in that meeting. Later, maybe you can fill me up with a drink or two."

असो. असो, राजहंसाचे चालणे /जगी झालिया शहाणें/म्हणोनी काय कवणे/चालोचि नये. इत्यादि इत्यादि ...

अमेरिकेतले वाक्प्रचार :
१. 'देअर इज़ नो ज्यूस इन द मशिन' = त्या यंत्रासाठी इलेक्ट्रिसिटी उपलब्ध नाही.
२. 'गेट द डोअर प्लीज़' = कृपया दार लाव / बंद कर. (आणि कृपया दार उचलून आणू नको :))
३. कोथिंबीर = सिलांट्रो. कोरिअ‍ॅन्डर म्हटलेत तर त्याचा अर्थ फक्त धने.

खालील दोन वाक्यांचे क्रिकेट खेळणार्‍या, पाहणार्‍या कोणत्याही संस्कृतीच्या दृष्टीने, व अमेरिकन दृष्टीने होणारे अर्थ पाहा: :)
he is a compulsive hooker
if you want to flash, flash hard

पी जी वुडहाउसच्या पुस्तकातील एका प्रसिद्ध वाक्याचा - जे मूळच्या तत्कालिन इंग्रजीत इन्सल्टिंग असले तरी अमेरिकन अर्थापेक्षा बरेच सौम्य आहे- अर्थ अमेरिकन इंग्रजीत भलताच होईल :)
he is a pigheaded ass

भारतात फूटपाथ तर तिकडे साइडवॉक.
काही वर्षांपूर्वी भारतीयांना 'रेस्ट रूम' किंवा 'रेस्ट एरिया' हा शब्द माहीत नव्हता तेव्हा सुरुवातीला एकदोनदा फार पंचाईत झाली होती. विमानतळ वगैरेसारख्या ठिकाणी चिह्नयुक्त मोठ्या पाट्या असतात आणि त्या लांबूनही दिसतात. पण हॉटेलमध्ये (हाही खास भारतीय शब्द)वगैरे विचारायची वेळ आली तेव्हा अवघड झाले होते. भारतात 'तसले' ठिकाण आणि 'रेस्ट' यांची सांगड स्वप्नातही कोणे घातली नसती. आम्हांला आपली 'शुद्ध शाकाहारी हिंदू विश्रांतिगृह' किंवा 'अवधप्रसाद पांडे विश्रांतिगृह' याचीच सवय होती. फारफार तर 'सेहतखाना' (मराठीत शेतखाना), स्वच्छतागृह वगैरे.

भारतात (आणि उत्तर अमेरिकेत) ज्याला केरोसीन म्हणतात त्याला इंग्लंडमध्ये पॅराफिन म्हणतात.

महाराष्ट्रात वापरला जाणारा रॉकेल/राकेल हा शब्द बहुधा कुठेच वापरत नाहीत. तो खोबरेल (खोबर्‍यापासून मिळणारे) प्रमाणे रॉकपासून मिळणारे अशा अर्थाने आला असेल का?

आणखी व अजून हे दोन शब्दसुद्धा काहीजण इंटरचेंज करतात.

तो अजून आला नाही ऐवजी तो आणखी आला नाही म्हणतात.

हालिवूडच्या कृपेने कळलेले क्रियापद : "एटी सिक्स्ड् " (To eighty-six) : एखाद्या/एखादीला "बॅन" करणे, काढून टाकणें (पहा : नाईल हे सदस्य. ऐसीवर नव्हे तर अन्यत्र.)
हेच क्रियापद हॉलिवूडीय माफियापटांत "एखाद्याचा गेम करणे"/"गेम बजाना" "किसीको ऑफ कर देना" या अर्थानेही वापरतात.

जाता जाता : व्यक्तीचा मृत्यू झालेला असणे , याकरता "ऑफ होना" हे मी हिंदीत वापरलं जाताना पाहिलं : "उसके डॅडी परसों ऑफ हो गए हैं" इत्यादि.

"एक्स्पायर" : भारतामधे सभ्यतापूर्वक म्हणावयाच्या गोष्टींकरता अर्थातच विंग्रजी वापरतात.(पहा : "मासिक पाळी" आणि "पिरियड्स चालू असणे") परंतु तेथेही हा "संस्कृतीसापेक्ष" पाठभेद येतोच. एखादा माणूस मृत्यू पावल्याची खबर "कुळकरणी म्येला" अशा नामूपरीट-वजा "असभ्य" भाषेत द्यायच्या ऐवजी "कुलकर्णी एक्स्पायर झाला" असे भारतात म्हणण्यात येते. (चूभूद्याघ्या). अम्बेरिकेत आल्यावर कळलेली गोष्ट : औषधे, खाद्य-पदार्थ विकत घेण्याची/वापरण्याची "एक्सपायरी डेट" असते. हे (निर्जीव) पदार्थ एक्स्पायर होतात. एखादी व्यक्ती गेलेली असल्यास ती "पासेस अवे" किंवा "हॅज डाईड".
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

अवांतर : "एटी सिक्स्ड् " वरून आठवले. बाकी अंक/आकडे या प्रकारावरूनचे वाक्प्रचार हा एक स्वतंत्र विभाग ठरावा. नेहमीचे "सतराशे साठ", "छत्तीस चा आकडा" हे तर आहेतच. पण इतर काही रोचक :

तेंडुलकरांच्या "सखाराम बाईंडर"मुळे कळलेला प्रकार : "पावणे आठ" असणे. हा प्रकार मग पुढे जयवंत दळवी, मेघना पेठे यांच्या कादंबरीमधेही दिसला. असो.

अंतरीम आणि सर्वेक्षण या शब्दांचे ज्या बेमालूमपणे भारतीयकरण झाले आहे त्याला तोड नाही.

to resign या अर्थाने to put down the papers हा भारतीय वर्किंग क्लासमध्ये प्रचलित असलेला शब्दप्रयोगही इतरत्र फारसा ऐकलेला नाही.

पेपर खाली ठेवणे हे शस्त्रे खाली ठेवण्याप्रमाणे वाटते.
(खास संक्रातीच्या निमित्ताने हे आठवले)

भारतात आपण ज्याला वेफर्स म्हणतो, ते ब्रिटनमधे क्रिस्प्स असतात. (हा शब्द उच्चारायला कठीण पण समजायला सोपा म्हणून आवडावा का न आवडावा असा प्रश्न पडतो.) अमेरिकेत हे चिप्स.
ब्रिटीशांचं आवडतं फास्ट फूड 'फिश अँड चिप्स'; त्यातले चिप्स म्हणजे अमेरिकेत ज्यांना फ्रेंच फ्राईज म्हणतात ते, बेल्जममधे उत्पत्तीस्थान असणारे तळलेले बटाटे.

माझा एक अमराठी मित्र ऐकून ऐकून मराठी शिकायचा प्रयत्न करत होता. त्याला 'नाही' कधी वापरायचं आणि 'नको' कधी वापरायचं के कळत नव्हतं. मी पण व्यवस्थीत असं उत्तर देऊ शकलो नव्हतो.

"मोमेन्टरीली" हा शब्द अमेरिकेत वेगळ्या अर्थाने वापरतात. विमान प्रवासात विमान आता थोड्याच वेळात उतरेल ह्या अर्थी सूचना देताना अमेरिकेत मोमेन्टरीली म्हणतात. मोमेन्टरी म्हणजे थोड्या वेळासाठी असा अर्थ मला माहीत होता त्याचा अर्थ अमेरिकेत आल्यावर थोड्याच वेळात असा अर्थ होतो हे लक्षात आले.

ओव्हरसाईट हा शब्द तसाच दिसतो. पूर्वी भारतात "दुर्लक्ष" या अर्थाने (ओव्हलुकिंग प्रमाणेच) वापरलेला पाहिला आहे. अमेरिकेत मॉनिटरिंग या अर्थाने.

एका मित्राला एकदा चुकून 'आय विल गिव्ह यु मिस्ड कॉल.' असं म्हणालो होतो. तेव्हा बराच वेळ बिचारा मिस्ड कॉल शब्दावरच अडकला होता... तरी नशीब 'आय विल गिव्ह यु रिंग' असं नाही म्हणालो!!

मस्त धागा आहे. सवडीने वाचतो. तूर्त आमचा पावशेर.
कानडीत 'द्वड्ड' म्हणजे मोठा / मोठे. 'तोर्स' म्हणजे दाखवणे. 'ब्याडा' म्हणजे गावठी कानडीत 'नको'. पण 'द्वड्डस्तना' या शब्दाचा अर्थ मोठेपणा, बडेजाव असा आहे. एखाद्या/दी ला हा अर्थ माहिती नसेल आणि त्याला/ तिला कुणी चिडून 'फार शहाणपण दाखवू नको, पुरे तुझा तोरा' या अर्थी 'द्वड्डस्तना तोर्स ब्याडा' असे म्हटले तर त्यातून काय अर्थ निघेल!