शिल्पांची ओळख १: हातचा (Laocoon and his sons)

क्षमस्व, लेखात चित्र दिसत नाही, म्हणून येथे विकिपीडियावरून साभार.

http://en.wikipedia.org/wiki/Laoco%C3%B6n_and_His_Sons

ओळख आवडली. नुकतंच पाहिलेल्या 'डाईंग गॉल' शिल्पाची कथा थोडीशी अशीच आहे. (साभार, विकी)

संगमरवरात गोठलेली एक जिवंत वेदना.

सुरुवातच इतकी प्रभावी केलीत. लेखच पूर्ण आवडला.

लाओकूनच्या पुतळ्यामागची कहाणी रोचक आहे! ट्रोजन युद्धातली कहाणीच फक्त अगोदर माहिती होती.

लेख आवडला.

रोमन सम्राट निरोचा सेनापती - टायटस. त्याच्या प्रसादासाठी हा पुतळा त्या तीन शिल्पिनी बनवला असावा. पण पहिल्या शतकात रोम जळाले आणि त्या राखेच्या ढिगाऱ्यात हे शिल्प गडप झाले. हो, जेव्हा निरो फिडल वाजवत होता तोच तो अग्निसाक्षी अपघात; त्या अपघातानेच हे शिल्प गिळंकृत केले.>

ह्या माहितीमध्ये थोडी दुरुस्ती हवी. दुरुस्तीबरोबरच नीरो, टायटस, लाओक्वूनचा पुतळा ह्यांबद्दल अजून काही माहिती, तसेच काही मनोरंजक तपशील आणि माझ्या दोन रोम भेटींमधील चित्रेहि देतो.

धनंजय ह्यांनी दाखविलेले विकिपीडियावरील चित्रहि 'ओरिजिनल' नसून 'कॉपी' असावे. प्रसिद्ध शिल्पांच्या कॉप्या करायची पद्धत चांगलीच रूढ होती आणि आहे. फ्लोरेन्समधील मिकेलअ‍ॅंजेलोच्या प्रख्यात 'डेविड'च्या अनेक कॉपीज ठाऊक आहेत. त्यातील एक तर फ्लोरेन्समध्येच 'सान्ता मारिया फिओरे'च्या चौकात उभी आहे. (मूळचा 'डेविड' जवळच अकादेमिया नावाच्या म्युझिअममध्ये मोठ्या बंदोबस्तात उभा आहे. त्याचे छायाचित्र घेणेहि शक्य नाही.) ही कॉपी आहे असे मी म्हणतो कारण की वॅटिकन म्यूझिअममधील लाओक्वून - निश्चितच 'ओरिजिनल' - मी पाहिला आहे आणि त्याची बॅकग्राउंड अगदीच निराळी आहे. खालील चित्र पहा. वॅटिकन लाओक्वूनचा हात मान्तोर्सोली नावाच्या शिल्पकाराने १५३२ साली बनविला. वॅटिकन लाओक्वूनचे दोन्ही हात आता पूर्ण आहेत पण विकिपीडिया कोपीमध्ये उजवा अजूनहि कमीच आहे. धाग्यात वर्णिल्याप्रमाणे लाओक्वूनचा मूळचा उजवा हात सापडल्यावर तो शिल्पावर पुनः बसविण्यात आला, यद्यपि मान्तोर्सोलीने १५३२ साली बनविलेला हातहि संग्रहाचा भाग म्हणून सांभाळला गेला आहे.

नीरो (३७-६८, सम्राट् ५४-६८) ह्याच्या काळात ६४ साली रोममध्ये प्रचंड आग लागली. रोम हे मुख्यत्वेकरून लाकडी बांधणीचे नगर होते. बडया लोकांचे आणि सम्राटांचे प्रासाद सोडले तर सर्वसामान्य प्रजा ३-४ मजल्यांपर्यंत उंच अशा चाळवजा इमारतींतून अरुंद गल्ल्याबोळांनी भरलेल्या वस्त्यांमध्ये राहात असे. त्यामुळे रोममध्ये आगी नेहमीच लागत पण ६४ सालच्या आगीने फारच नुकसान केले आणि इतिहास त्याबद्दल नीरोला दोष देत आला आहे. नीरो तसाहि लोकप्रिय नव्हताच. रोममधील गोरगरिबांच्या वस्त्या सक्तीने खाली करून त्या जागी त्याने आपला Domus Aurea - सुवर्ण प्रासाद - हा प्रासाद अमाप खर्च करून बांधला. ह्या प्रासादासाठी जागा मोकळी व्हावी म्हणून नीरोनेच ही आग घडवून आणली असा संशय होता. ह्या सर्वांमुळे रोमची प्रजा आणि सेनेटहि त्यावर नाखूष होते. परिणामत: त्याला आत्महत्या करून ६८ साली मृत्यूला कवटाळावे लागले.

त्याच्या मृत्यूनंतर सेनेटने त्याच्यविरुद्ध damnatio memoriae चा ठराव मंजूर केला, ज्याचा अर्थ नीरोच्या सगळ्या आठवणी बुजवून टाकणे. ह्याचा भाग म्हणून Domus Aurea संपूर्ण पाडण्यात आला आणि त्यातील अमोल कलाकृति इकडेतिकडे विखुरल्या. त्यामध्ये लाओक्वूनचा पुतळा होता, जो थोरल्या प्लिनीने पाहिलेला होता आणि त्याचे वर्णनहि लिहून ठेवले होते. अशा अनमोल कलाकृति इकडेतिकडे विखुरल्या आणि नंतरच्या तीन शतकांमध्ये रोममधील अंतर्गत भांडणे आणि सीमेपलीकडील टोळ्यांची आक्रमणे ह्यामुळे साम्राज्य खिळखिळे होऊन नष्ट झाले. ह्या सर्वाचे उत्तम चित्रण गिबन्सच्या ’Decline and Fall of the Roman Empire' ह्या अनेक खंडांच्या ग्रंथात मिळते.

नीरोनंतर त्याच्या ज्यूलिअस सीझरपासून सुरू झालेल्या ज्यूलिओ-क्लॉडिअन घराण्याची सत्ता संपली आणि सेनेटर वेस्पेशिअन सम्राट् (६९-७९) झाला. त्याच्यापासून फ्लेविअन (Flavian) घराणे सुरू झाले. टायटस (Titus) हा त्याचा मुलगा. तो नीरोचा सेनापती नव्हता. Domus Aurea पाडून मोकळ्या झालेल्या जागेवर एक अँफिथिएटर बांधण्यास वेस्पेशिअनने ७० साली प्रारंभ केला. नीरोने सूर्यदेवतेचे मुख असलेला आपला ३५ मीटर उंचीचा प्रचंड उभा ब्रॉंझ पुतळा आपल्या नव्या प्रासादाबाहेर उभा करण्यासाठी बनविला होता. तो ह्या नव्या इमारतीबाहेर उभा करण्यात आला आणि त्याच्यावरून ह्या अँफिथिएटरला कलोसिअम (Colossus - Colosseum) असे नाव नंतर मिळाले. फ्लेविअन घराण्याच्या वेस्पेशिअने बांधलेले म्हणून त्याचे मूळचे नाव ’फ्लेविअन अँफिथिएटर’ असे होते. ह्या प्रचंड पुतळ्याचे पुढे काय झाले ह्याबाबत काहीच माहिती नाही.

वेस्पेशिअनने आपला मुलगा टायटस ह्याच्यावर ज्यू लोकांची बंडाळी मोडून काढण्याची जबाबदारी टाकली होती आणि टायटसने ती उत्तमरीत्या बजावली. वेस्पेशिअननंतर टायटस (३९-८१) सम्राट् (७९-८१) बनला. त्याच्यानंतर त्याचा धाकटा भाऊ डोमिशिअन हा सम्राट् झाला. त्याच्या काळात सेनेटकडून टायटसला ज्यू लोकांवरील विजयाबद्दल Triumphus ह्या समारंभाचा मान बहाल करण्यात आला आणि त्याच्या नावाने Arch of Titus ही कमान रोमन फोरममध्ये उभारण्यात आली. तेथे कलोसिअमच्या जवळच ती अजूनहि उभी आहे. तिच्या आतील दोन समोरासमोरील बाजूंवर टायटसची विजययात्रा दाखविली आहे, जिच्यामध्ये जेरुसलेममधील देऊळ उद्ध्वस्त करून टायटसच्या मागून विजयी सैनिक तेथील मेनोरा (७ शाखांचा दिवा, ज्यू परंपरेचे प्रतीक) आणि अन्य संपत्ति घेऊन येतांना दिसतात. विजयाचे निदर्शक म्हणून विजयकमानी उभारण्याची प्रथा येथूनच सुरू झाली आणि दिल्लीतील ’इंडिया गेट’ ही कमान त्याच परंपरेतील आहे.

खालील चित्रांमध्ये बहुसंख्य चित्रांना वेगळ्या स्पष्टीकरणाची आवश्यकता नाही. कलोसिअमच्या आतील भागाचे चित्र पुढे आहे. 'ग्लॅडिएटर', स्पार्टाकस' अशा सिनेमांवरून आपल्याला तेथ चालणारे खेळ कसे होत ह्याची कल्पना आहेच. चित्रामध्ये सम्राट, अन्य बडे लोक आणि सर्वसामान्य ह्यांच्या बसण्याचा जागा दिसत आहेत. खेळ जेथे होत ती सपाट जागा आता नाही आणि त्याच्याखालील खेळासाठी आणलेले प्राणी ठेवण्याच्या जागा वगैरे दिसत आहेत. कारंज्याचे भांडे 'पोर्फीरी' ह्या दुर्मिळ दगडातून बनविलेले असून लाओक्वूनसारखेच ते आता वॅटिकन म्यूझिअममध्ये आहे आणि तेहि नीरोच्या प्रासादातूनच आलेले आहे. त्याच्या खालील मोझेइक जमीनहि तेथीलच आहे.