सत्यमेव जयते

समंजस, मध्यमवर्गीय प्रेक्षकांच्या भावनांना हात घातला की खेळ मध्यमवर्गात लोकप्रिय होणार हे आमिरचं त्रैराशिक आहे हे 'तारे जमीं पर' किंवा 'पीपली लाइव्ह'सारख्या चित्रपटांमधून आतापावेतो स्पष्ट झालेलं आहे. आजच्या खेळातूनही असंच जाणवलं. स्त्रीभ्रूणहत्येची प्रथा आणि मुलींचं घटतं प्रमाण ही सध्या चिंतेची गोष्ट आहे हे खरंच आहे. त्यामुळे हाती घेतलेला प्रश्न गंभीर आहे याविषयी वाद नाही. बेकायदेशीर सोनोग्राफी करणाऱ्या डॉक्टरांवरची स्टिंग ऑपरेशनं, 'नकोशी' नावाच्या मुली यांसारख्या अनेक 'स्टोरीज' विविध वाहिन्या आणि छापील माध्यमांतून आता अधूनमधून पण सातत्यानं झळकत असतात. ताज्या घडामोडींमध्ये किमान रस असणाऱ्यांना त्यामुळे कार्यक्रमात काही नवीन सापडणार नाही. काही पीडित आणि धीराच्या सर्वसामान्य महिलांच्या हृदयद्रावक कहाण्या दाखवून प्रेक्षकांना भावविवश केलं गेलं. अशा प्रकरणांचा पर्दाफाश करणारे पत्रकार आणि समाजात बदल घडवण्याचा प्रयत्न करणारे काही लोक दाखवून आशेचा किरण दाखवला गेला. आणि कुणालाही सहज करता येईल अशी गोष्ट (एक रुपयाचा एक एस.एम.एस.) करायचं अखेर आवाहन करून 'चला, आपण देश सुधारण्याच्या कामात सहभागी होऊया' असं 'मै भी अण्णा' वातावरण निर्माण केलं गेलं. अशा अपेक्षित गोष्टींबरोबर एक महत्त्वाची गोष्ट केली गेली - ती म्हणजे शहरी, सुशिक्षित मध्यमवर्ग या स्त्रीभ्रूणहत्यांत मोठ्या प्रमाणात सहभागी आहे याची कुठेतरी एक किंचितशी बोचरी जाणीव करून दिली गेली.

थोडक्यात, आपल्या चलाख, चकचकीत सामाजिक संवेदनशीलतेच्या प्रतिमेला साजेसा कार्यक्रम आमिर खाननं सादर केला आहे असं दिसतंय. त्याला विशिष्ट वर्गाकडून अपेक्षित प्रतिसाद मिळून लोकप्रियता लाभणार असं लगोलग आलेल्या फेसबुक/ट्विटरादि 'सोशल' प्रतिक्रियांवरून वाटतंय. त्यामुळे समाजात काही प्रबोधन होईल, आमूलाग्र बदल होईल किंवा परिस्थिती लक्षणीय प्रमाणात सुधारेल अशी आशा मात्र या क्षणी तरी नाही.

आमिर खानने केलेला हा शो स्वागतार्ह आहे. समाजात प्रबोधन होईल असं वाटत...निदान लोक या मुद्द्यांवर विचार तर करतील.
मला अनेक नवीन गोष्टी कळल्या. आपला या समस्यांशी थेट संबंध येत नाही त्यामुळे बरेच बारकावे माहीत नसतात.या कार्यक्रमातून असे बरेच काही कळले.

बाल कामगारांच्या प्रश्नावरचा कार्यक्रम नक्कीच पहावासा वाटतोय.

म्हणजे त्यात काही उपाय सुचवले आहेत का ते पहायचे आहे.

एव्हरी एफर्ट काउंट्स.

आमीर खानच्या संवेदनशीलतेला आणि जाणीवेला दाद द्यावी वाटते. ते बाकीचं - चकचकीत इमेज/ मध्यमवर्गीयांच्या भावनांना हात घालणे वगैरे जाऊ द्या. ते प्रबोधनाचेही सोडून द्या. या कार्यक्रमाच्या निमित्ताने हा माणूस भारतभर फिरलाय/ फिरतोय, वेगवेगळ्या स्तरांतील माणसांशी बोलतोय, निरनिराळे ज्वलंत प्रश्न हाताळतोय. त्या निमित्तानं एक कलाकार म्हणून (माणूस म्हणून तर आहेच) अधिक समृद्ध होतोय. त्यातून अजून उत्तम काही निर्माण करु शकेल.

आपल्याजवळ असलेला वेळ आणि पैसा त्याच्या पद्धतीने वापरायचा असं बाकीच्या कलाकारांनी आणि खेळाडूंनी ठरवलं तर राज्यसभेवर आपल्याला हेमा मालिनी, जयाप्रदा, गोविंदा, धर्मेन्द्र असल्या मंडळींना पाहण्याची वेळ येणार नाही.

आमीर, धन्यवाद. एक चांगला कार्यक्रम निर्माण केल्याबद्दल.

कार्यक्रमाचा पहिला भाग बघितला नाही.
जालावर उपलब्ध असेलच. युट्युबवर शोधेनच त्याव्यतिरिक्त कुठे असेल तर दुवा देता का?

>>अमीर खानही या भ्रमात नसावा. पण या प्रकारचा छोट्या पडद्यावर इन्फोटेन्मेंटचा प्रयोग यशस्वी होईल असे वाटते.

भ्रमात नाहीच, पण कार्यक्रमात लोकांना आवाहन केलं जातं ते देश बदलण्याचं. म्हणून तो चलाख आहे असं म्हटलंय. एक व्यक्ती म्हणून आमिर खान समंजस आणि संवेदनशील असावा हा अंदाज ठीकच वाटतो. मुद्दा असा आहे की तो त्याचं पद्धतशीरपणे भांडवल करतोय आणि त्याद्वारे अनेकजण पैसा कमावू इच्छिताहेत.

थोडक्यात,
इतर सिनेतारकांच्या कृतिहीन खासदारकीपेक्षा आमिर खानची कृतिशील सामाजिकता बरी आहे का? हो.
कार्यक्रमामुळे देश बदलणार का? नाही.
कार्यक्रमामुळे आमिर खान, वाहिन्या, मोबाईल कंपन्या वगैरे पुष्कळ पैसा कमावणार का? हो.

वेलकम टू द रिअल वर्ल्ड.

जाताजाता : कार्यक्रमाचा आंतरजालावर अधिकृत दुवा

दुव्यावरचं गाणं वगळता इतर कोणतेही व्हीडीओ या देशात दिसत नाहीत.

या कार्यक्रमाच्या निमित्ताने फेसबुकावरही काही प्रतिक्रिया वाचल्या. स्त्री-भ्रूणहत्या करणार्‍यांवर सामाजिक बहिष्कार टाकावा, अल्टासॉनिक मशीन्सवर बंदी आणावी अशा प्रकारच्या काही प्रतिक्रिया दिसल्या. "मला एकच मुलगी आहे. हा कार्यक्रम पाहून रडलो" असंही काही ठिकाणी वाचलं.
ज्या लोकांना मुलीचा गर्भ पाडायचाच असेल ते लोक असे कार्यक्रम बघत असतील का? बघत असतील तर त्यांच्यावर याचा काही परिणाम होत असेल का? न जन्मलेल्या जीवावर प्रेम करणार्‍या मातेला गर्भपात करायचा नसेल तर हा कार्यक्रम पाहून तिचं कोणी ऐकतील का? या प्रश्नांची माझ्याकडे उत्तरं नाहीत. पण माझा ज्या मूल्यांवर अजिबात विश्वास नाही अशा मूल्यांचं उदात्तीकरण करणारे कार्यक्रम (सासवा-सुनांचे, रामायण, महाभारताचे) मी तरी बघत नाही.

>>या एकाच कार्यक्रमामुळे देश बदलणार नाही असं म्हणणं असेल तर ठीक. पण त्या म्हणण्यालाही काहीच अर्थ नाही. कोणत्याही एकाच गोष्टीने देश बदल्याच्या घटना घडत असतील असं वाटत नाही. या कार्यक्रमामुळे ज्या विषयावर भाष्य केले जात आहे, ज्या समस्यांना वाचा फोडली जात आहे इ. बाबतीत जनजागृती होईल असे वाटते का?

>>असा कार्यक्रम करून पैसा कमावण्याचा यशस्वी "फॉर्म्युला" आधीच बनला आहे का? उलट अशा प्रकारच्या संवेदनशील कार्यक्रमांची लोकप्रियता फारशी नसते किंवा झपाट्याने कमी होते असे मला वाटते. या कार्यक्रमामुळे आमीर खान पुष्कळ पैसा कमवेल या वाक्याचा अर्थ असा होतो की हा एक व्यावसायीक प्रोग्रॅम आहे. तुम्हाला हा अर्थ अभिप्रेत आहे का? असल्यास असे का वाटते हे जाणून घ्यायला आवडेल.

माझ्या मते दोन्ही प्रश्नांची उत्तरं संलग्न आहेत. गेल्या काही वर्षांत (विशेषतः 'लगान' आणि नंतर) आमिर खाननं पद्धतशीरपणे आपला एक चाहता वर्ग तयार केलेला आहे. या वर्गाची व्यवच्छेदक लक्षणं म्हणजे -
सुशिक्षित, समंजस, प्रामुख्यानं शहरी असणारा बुद्धिजीवी उच्च मध्यमवर्ग यात ते मोडतात. ते मल्टिप्लेक्समध्ये सिनेमे पाहतात, एसी कारमधून हिंडतात, मॉलमध्ये खरेदीला जातात, ब्रँड कॉन्शस असतात, स्मार्टफोन्सवरून फेसबुक स्टेटस अपडेट टाकतात. अशा अर्थानं ते सधन असतात. पण ते सामाजिकदृष्ट्या जरा जागरुक असतात. म्हणजे कसं, तर ते फॅब इंडियातले किंवा खादी भांडारातले कपडे पण अधूनमधून घालतात. प्लॅस्टिकच्या पिशव्यांवर बंदी येण्याआधीच त्यांनी कापडी किंवा रिसायकल्ड रद्दी कागदांच्या पिशव्या वापरायला सुरुवात केलेली असते. ते ओला-कोरडा कचरा वेगवेगळा करतात, वगैरे. खाउजा धोरणांचा त्यांना फायदा झालेला असतो, पण ते 'हिंदू' किंवा 'आउटलुक' वगैरे वाचतात. थोडक्यात, ते आजच्या 'शायनिंग इंडिया'चे प्रतिनिधी असतात, पण 'भारत' आपला मानतात. एन.जी.ओ.मध्ये वीकेंडला थोडं काम करतात, किंवा तेही नाही जमलं तर देणग्या वगैरे देतात.

आता या सगळ्या गोष्टी वाईट आहेत किंवा मी त्यांची चेष्टा करतो आहे असं नाही. फक्त एवढंच, की या वर्गाची सामाजिक जागृती तशी आधीच झालेली असते. ते काही आपल्या पोटच्या पोरींना मारत नसतात. त्यांना हा कार्यक्रम आवडतो आहे असं दिसतं आहे, पण त्यातून समाजजागृती होणार नाही. याउलट माझ्या आसपासच्या सधन, पण अशा प्रकारे जागरुक नसलेल्या आणि बुद्धिजीवी नसलेल्या लोकांमध्ये गुपचूप अनेक अनिष्ट रुढी पाळल्या जातात (हुंडा, लग्नात प्रचंड खर्च, कुणीतरी बाबा-साधू यांच्यावर पैसे ओतणं पण सामाजिक कार्य करणार्‍या संस्थांना देणग्या न देणं, वगैरे) त्यांच्याकडे मुलींचे गर्भसुद्धा गुपचूप पाडले जात असतील कदाचित (काही उदाहरणं मला माहीत आहेत.). हा वर्ग 'तारे जमीं पर' किंवा 'पीपली लाइव्ह' पाहत नाही. ते शाहरुख-सलमानचे सिनेमे पाहतात. असा हा फरक आहे.

फरकच करायचा झाला, तर सलमान खानच्या लोकप्रियतेपेक्षा ही (आमिरची लोकप्रियता) प्रमाणात अल्प अशी आहे, पण यातही आता लाखो लोक येतात. पण या माणसांची क्रयशक्ती उरलेल्या भारतापेक्षा अधिक आहे. तिचा फायदा घ्यायला अनेक ब्रँड सज्ज असतात. त्यांना भिडेल अशा पद्धतीनं कार्यक्रमाचं स्वरूप बांधलेलं आहे - म्हणजे भावनांना आवाहन, पण शांतपणे, मेलोड्रामानं नाही. पॉवर पॉईंट संस्कृतीतली स्मार्ट आकडेवारी देत देत विषय समजावून देणं, पण तशी बाळबोध मांडणी - एक प्रकारे अ‍ॅपोकॅलिप्टिक. परिस्थिती गंभीर नाही असं नाही, पण इथे तुमचा थरकाप उडावा, तुम्ही अस्वस्थ व्हावं अशा हिशेबी हेतूनं चढत्या भाजणीत मांडणी केलेली दिसते. म्हणजे आधी निम्न आर्थिक वर्गातल्या स्त्रिया दाखवल्या. मग काही सुशिक्षित मध्यमवर्गीय लोकांना रस्त्यावर गाठून त्यांच्या 'हे सर्व खेडेगावांत घडतं; अशिक्षित लोकांत घडतं' अशा(च) प्रतिक्रिया दाखवल्या, आणि मग डॉक्टर नवरा-बायको, प्रोफेसर सासरा अशा घरातलं उदाहरण दाखवून 'हे लोक तुमच्या आसपास आहेत' हे दाखवलं. आता पुण्यात भर नागनाथ पारापासच्या मध्यमवर्गीय डॉक्टरची बातमी ज्यांनी वाचलेली असते त्यांना याचं आश्चर्य का वाटावं? पण औंधात परिहार चौकात राहणार्‍यांना असा प्रश्न कदाचित लागू होत नाही.

असो. मुद्दा समजला असेल अशी आशा आहे.

प्रतिसाद आवडला. प्रतिसाद वाचतेवेळी

अशा प्रकारे जागरुक नसलेल्या आणि बुद्धिजीवी नसलेल्या लोकांमध्ये गुपचूप अनेक अनिष्ट रुढी पाळल्या जातात (हुंडा, लग्नात प्रचंड खर्च, कुणीतरी बाबा-साधू यांच्यावर पैसे ओतणं पण सामाजिक कार्य करणार्‍या संस्थांना देणग्या न देणं, वगैरे

इथे काहिसा थबकलो. असे प्रकार जागरूक असलेल्या व/किंवा बुद्धीजीवी असलेल्या लोकांमधेही आहेत.
यावरून असा विचार मनात आला की आमिर खान केवळ निम्न उत्पन्न गटातले प्रश्नच मांडेल असे वाटते का? (कारण तो गट त्याचा तितकासा - सलमान वगैरेंच्या तुलनेत - फ्यान नाही). उच्चभ्रुंच्या झिरमिळ्या पाडायचे धाडस तो दाखवेल का?
जसे काहि पटकन सुचलेले
-- काही उच्च-मध्यमवर्गीय सोसायट्यांमधे काहि धर्मियांना/काही खाद्यसवयी असलेल्या व्यक्तींना वगैरे जागा घेऊ न देणे
-- अगदी वरून सभ्य दिसणार्‍या घरांतील घरगुती हिंसाचार व अन्याय - जसे (उदा.) वडील/काके/आजोबा वगैरेंकडून अल्पवयीन मुलींवर अत्याचार
-- मोठमोठ्या देवस्थानांमधून चाललेला भ्रष्ट्राचार किंवा प्रसिद्ध बाबांकडून होणारे मनीलाँडरिंग व त्याचा निवडणूकीतील उपयोग वगैरे वगैरे

अर्थात तो ज्या विषयांवर काम करतो आहे त्याबद्दल अकर्यक्रम बघितला की/तर लिहेनच. पण वरील वाक्य वाचून झालेले हे विस्कळीत लाऊड थिंकिंग समजा हवं तर

>>"आमीर खान हा लोकप्रिय आहे पण सलमान इतका कुठे आहे" या स्वरूपाचा युक्तिवाद (प्रस्तुत संदर्भात) पुरेसा योग्य वाटत नाही.

मुद्दा असा नाही आहे. ज्या सामाजिक गटात आमिर खान लोकप्रिय आहे तो गट बुद्धिजीवी-देशप्रेमी-जागरुक नागरिकांचा आहे हा मुद्दा आहे. असा गट तुलनेनं अल्पसंख्य असणार एवढंच.

>>"एव्हरी एफर्ट काऊंट्स्". आणि आमीरखानची लोकप्रियता लक्षांत घेता हा प्रयत्न फार लहान म्हणता येणार नाही.

>>यातून वाईट असं काही होईल असं दिसत नाही.

असं म्हणणं हे एका व्यापक उदारमतवादी भूमिकेतून ठीकच वाटतं. आयबॉल्स, टीआरपी, येनकेनप्रकारेणप्रसिद्धी वगैरेच्या आजच्या काळात आणि कार्यक्रमाचं एकंदर भावनाप्रधान स्वरूप पाहता निव्वळ समाज बदलण्याच्या निरागस आणि नितळ भूमिकेतून तो (कार्यक्रम) आला आहे असं मात्र वाटत नाही. आणि 'जाग उठा भारत' असं जे काही कवित्व सोशल नेटवर्कवर दिसतं आहे ते फसवं आहे एवढंच.

>>आमिर खान केवळ निम्न उत्पन्न गटातले प्रश्नच मांडेल असे वाटते का? (कारण तो गट त्याचा तितकासा - सलमान वगैरेंच्या तुलनेत - फ्यान नाही). उच्चभ्रुंच्या झिरमिळ्या पाडायचे धाडस तो दाखवेल का?

समजुतीत काहीसा गोंधळ होतो आहे असं वाटतंय. प्रश्न निम्न उत्पन्न गटापुरता नसून सधन गटातही आहे असंच दाखवलेलं आहे (आणि ते खरंही आहे). फक्त त्या सधन गटाची मी पुढे जाऊन आणखी वर्गवारी केलेली आहे - म्हणजे सधन पण सामाजिक जागरुकता असणारे बुद्धिजीवी (साने गुरुजींची गोड बाळं - चेष्टेच्या सुरात नाही!) आणि सधन पण धंदेवाईकतेला सर्वोच्च प्राधान्य देणारे (धनिक-वणिक बाळं). निश्चित टक्केवारी माहीत नाही, पण जर समाजाचा वरचा ५% हिस्सा सधन मानला, तर या दोन्हींतला पहिला वर्ग त्यातही अल्पसंख्य असेल. आता तुम्ही उच्चभ्रूंच्या दुर्गुणांची तुमची वरची यादी पुन्हा वाचलीत, तर लक्षात येईल की ती मुख्यतः दुसर्‍या वर्गाला लागू होईल अशी आहे.

जाताजाता : एक रोचक दुवा.

काही तासांपूर्वी आमच्या हाफिसातला एका सहचार्‍याने मला म्हटले "काय?? तु सत्यमेव नाही बघितलास? अरे काही सोशल अवेअरनेस आहे की नाही?" =))

फेसबुक वर 'कॉज'ला लाईक करणे, 'मी अण्णा' टोपी घालणे, ऑनलाईन काहिसाश्या 'चळवळींवर' आय सपोर्ट सह्या (क्लिक)करण्याबरोबरच "सत्यमेव जयते" हे सोशल अवेअरनेस असण्याचे नवे परिमाण झालेले दिसते ;)

>>तुम्ही म्हणता त्या वर्गाला सोडून इतर वर्गांची रीअ‍ॅक्शन काय आहे हे जाणून घेण्याचा काही मार्ग आहे का?

धनिक-वणिक बाळांकडून माझ्यापर्यंत आलेल्या काही प्रतिक्रिया (त्या प्रातिनिधिक आहेत असा माझा दावा नाही; पण असाव्यात असं मला वाटलं.)

बकवास शो. (मध्यमवयीन पुरुष. स्वतःचा व्यवसाय आहे.)
पचपचीत शो. (मध्यमवयीन पुरुष. नोकरदार.)
मला ऑलरेडी डायबेटिस आणि ब्लड प्रेशर आहे. मी असले शो पाहत नाही. आधीच असलेल्या टेन्शनमध्ये उगीच आणखी वाढ! (मध्यमवयीन गृहिणी. सासू-सून मालिका पाहते.)
मी पाच मिनिटांत टीव्ही बंद केला. असलं काही पाहायची अजिबात इच्छा नाही. (मध्यमवयीन पुरुष. नोकरदार. टीव्हीवर मुख्यतः क्रिकेट सामने आणि बातम्या पाहतो.)
पाच मिनिटांत टीव्ही बंद केला ही प्रतिक्रिया आणखी ३ मध्यमवयीन पुरुषांकडून आली. कारण सांगितलं नाही.
टेन्शन वाढेल असे कार्यक्रम पाहात नाही ही प्रतिक्रिया आणखी २ मध्यमवयीन स्त्रियांकडून आली. त्यापैकी एक नोकरदार आणि एक गृहिणी होती.

राजस्थानचे मुख्यमंत्री अशोक गहलोत यांनी आमिर खानला या सर्व डॉक्टरांच्या चौकशीसाठी फास्ट ट्रॅक कोर्ट सुरू करण्याचे आश्वासन दिले आहे. आजतकच्या संस्थळावरून