मराठीतील पहिले ज्ञानपीठ पुरस्कारविजेते: वि.स.खांडेकर

माझी आई अर्धी कऱ्हाडे आहे आणि अर्धी लिंगायत. माझ्या संपूर्ण कऱ्हाडे आजीने १९५७ साली लिंगायत माणसाशी लग्न केले. माझे आजोबा नुसते लिंगायत नव्हते तर आधीच्या लिंगायत बायकोपासून त्यांना तीन मुलगे होते. त्यांनी काडीमोड घेऊन आजीशी लग्न केलं. त्याचे त्या काळी काय परिणाम झाले असतील त्याची कल्पना करता येईलच. पण माझ्या आईनं ब्राह्मणाशी लग्न केलं तेव्हादेखील त्या लग्नाला खूपच विरोध होता. मी असली कटकट नको म्हणून (आणि मी नेहमी चुकीच्या लोकांच्या प्रेमात पडायचे म्हणून) एका चित्पावन ब्राह्मणाशी अरेंज मॅरेज केलं. तीन पिढ्या जाऊन आता पुन्हा ब्राम्हण+ब्राम्हण असं झालं आहे त्यामुळे माझ्या आयुष्याकडे कुणी ढुंकून बघत नाही. ही एक फार महत्त्वाची आणि जमेची गोष्ट आहे.
पण केवळ जातच नाही तर भाषेवरूनही मी पुण्यात अनेक प्रकारचे टोमणे ऐकले आहेत. कोल्हापूरला सुट्टी घालवून आल्यावर जर चुकून डब्यातल्या पोळीला चपाती म्हणलं तर बरोबर डबा खाणाऱ्या मुली "तुम्ही चपाती म्हणता पोळीला?" असा प्रश्न विचारायच्या. तेव्हा आज मी ज्याप्रकारे अशा लोकांसमोर तोंडाचा पट्टा सोडू शकते तसा तेव्हा जमायचा नाही. त्यामुळे चुपचाप चपातीची पोळी व्हायची.
माझ्या आईला उत्तम मटण करता येतं. वास्तविक ही काही तिच्या लिंगायत असण्याची लिगसी नाही कारण ते सगळे शाकाहारी आहेत. पण आमच्याकडे आवर्जून आईच्या हातचं चिकन किंवा मटण खायला येणाऱ्या ब्राम्हणांना बरोबर येणारे लोक "या माहेरच्या ब्राम्हण नाहीत ना" असं सांगायचे. म्हणजे मटण आणायचा, ते शिजवायचा, त्यांना खाऊ घालायचा मोठेपणा आम्ही करायचा आणि हे जेवता जेवता आमची जात काढणार!
पुण्यातल्या (६ पिढ्या पुण्याचे वगैरे!) लोकांचं थोडं अमेरिकन लोकांसारखं असतं. त्यांना आपलं वातावरण सोडून कशाचीही विशेष माहिती नसते. आणि ती करून घेण्यात ते विशेष वेळही घालवत नाहीत. कारण ती महत्त्वाची नसतेच.

आई ब्राह्मण. घरी जेव्हा मामा लोक यायचे तेव्हा आवाज हळू करून मग कुणाची तरी जात काढणं हे सर्रास चालायचं. शिवाय ब्राह्मण किती श्रेष्ठ ह्याच्याही बाता चालयाच्याच.

(यापैकी कशाचेही कोठल्याही अंगाने समर्थन करण्याचा इरादा अर्थातच नाही; ते कोठल्याही अंगाने समर्थनीयही अर्थातच नाही, परंतु) तुमच्या अनुभवाबद्दल अजिबात आश्चर्य वाटले नाही, इतकेच म्हणू शकतो.

(ब्राह्मणी समाजात ही मानसिकता rampant आहे, यात नाकारण्यासारखे काहीही नाही. आणि, ही काही नवी बातमीसुद्धा नव्हे. हे तरीही निदान त्यातल्या त्यात उघड तरी झाले. याचा दुसरा प्रकार म्हणजे, ‘आपण’ ‘त्या’ लोकांना पूर्वापार वाईट वागवीत आलेलो आहोत, त्यामुळे ‘त्या’ लोकांना ‘आपल्या’बद्दल राग असणे स्वाभाविक आहे, अशा छापाची वाक्ये (‘आपल्या’च गोटातल्या) चारचौघांमधील गप्पांत फेकून आपण ‘उदारमतवादी’ वगैरे असण्याचा आव आणणे. माझ्या मते, या दुसऱ्या प्रकाराच्या तुलनेत, द्वेषाचा तो पहिला प्रकार (समर्थनीय अर्थातच जरी नसला, तरीही) निदान प्रामाणिक तरी आहे. चालायचेच.)

खूप नंतर कळालं की तो आमच्यावर टोमणा असायचा. आईने पळून जाऊन लग्न केल होत. ज्या दिवशी तो टोमणा आमच्या साठी होता ते कळलं तेव्हा एकदम अस घाण फीलिंग आलेलं ना ...

त्या लोकांचे हे वागणे अर्थातच गर्हणीय, घृणास्पद होते. तुमच्या भावना व्यवस्थितपणे समजू शकतो.

परंतु, ते लोक असे वागले, याचेही आश्चर्य अजिबात वाटले नाही. (पुन्हा: हे समर्थन नव्हे. किंबहुना, Quite the contrary.)

तेव्हा कळलं की बाबा अस्पृश्य वगैरे नव्हते, तरी देखील आपल्या स्वत:च्या किन्स ला जे लोक असे आडून आडून टोमणे मारतात ते सो कॉल्ड खालच्या जातीतल्या लोकांना कसे वागवत असतील.

ते तर झालेच. परंतु, याचा आणखीही (कमीत कमी) एक अँगल तुमच्या लक्षात येत आहे किंवा नाही, ते मला कळत नाही.

बोले तो, एक तर, जे लोक आपल्याला असे (मिळेल त्या संधीला) आडून आडून टोमणे मारतात, ते लोक ‘आपले किन्स’ नक्की कोणत्या भावाने?

दुसरे म्हणजे, या लोकांचे हे वागणे घृणास्पद नि मनस्तापजनक होते, गर्हणीय होते, याबद्दल काहीही वाद नाही. परंतु, त्याचबरोबर, तुमच्या आईंनी (आणि, कदाचित, काही अंशी तुमच्या वडिलांनीसुद्धा) ते वागणे टॉलरेट केले, मुळात या लोकांना आपल्या घरात एंटरटेन केले, म्हणूनच तर या लोकांचे हे वागणे मुळात शक्य होऊ शकले ना?

नाही, This is not an attempt to judge (let alone blame) your parents (of all the people) regarding this matter in any way. Rest assured, that would be the least of my intentions. त्यांची काय compulsions असू शकतील, याची पुसटशीसुद्धा कल्पना मला माझ्या कळफलकापाशी बसून करता येणे अशक्य आहे, आणि ती मी करूही नये.  Least of all, that would be utterly unfair to your parents.

परंतु तरीही, समजा, ‘मला, माझ्या नवऱ्याला, आणि/किंवा माझ्या मुलांना, जातीवरून किंवा अन्य कोठल्याही मार्गाने, टोमणे जर मारणे असतील, आणि/किंवा त्यांना कोठल्याही प्रकारे हीन वा तुच्छ म्हणून वागवणे असेल, तर इतःपर आपण लोकांनी माझ्या घरची पायरी चढण्याची तसदी घेण्याचे काहीही प्रयोजन नाही, आणि तरीही आपण तशी ती चढल्यास ते खपवून घेतले जाणार नाही’ असा काही स्पष्ट पवित्रा जर का तुमच्या आई (आणि, कदाचित, तुमचे वडीलसुद्धा; परंतु, प्रामुख्याने, तुमच्या आईच!) घेऊ शकल्या असत्या (and which would have been very much within her rights!), तर कदाचित या प्रकाराला मुळापासूनच आळा बसू शकला असता काय, असा विचार राहूनराहून मनात येतोच.

अर्थात, तसा पवित्रा घेता येण्याकरिता प्रचंड धैर्य लागते. आणि, तितके धैर्य गोळा करणे हे (माझ्यासकट) बहुतेकांना जमतेच, असे नाही. (किंबहुना, बहुतेकांना ते जमत नाही.) शिवाय, ‘कितीही झाले, तरी ते माझे रक्ताचे भाऊ आहेत; त्यांच्याशी नाते कसे बरे तोडावे!’  असला काही (‘संस्कारां’तून उद्भवलेला) debilitating, self-defeating विचार आड येऊ शकतोच. (आधी म्हटल्याप्रमाणे, ‘हे कसले किन्स!’ हा प्रश्न अलाहिदा. ‘संस्कारां’पुढे लॉजिक नसते.)

साधी गोष्ट घ्या. साक्षात अर्जुनसुद्धा, ‘हे माझे गुरू नि आजोबा नि चुलतभाऊ, यांच्यावर मी शस्त्र कसे उगारू!’ म्हणून भर रणांगणात शेपूट घालून बसला होता. भगवान श्रीकृष्णांस जातीने त्या गाढवापुढे गीता वाचून, ‘काप साल्यांना!’ म्हणून हाणामारीस उद्युक्त करावे लागले. अर्जुनासारख्या पराक्रमी वीराची जेथे ही गत, तेथे तुमची नि माझी काय कथा! (शिवाय, सगळ्यांनाच काही भगवान श्रीकृष्णांच्या वैयक्तिक कोचिंगसुविधेचा लाभ मिळतो, असेही नाही!)

त्यामुळे, तुमच्या मामामंडळींना आयुष्यात पुन्हा कधी तुमच्या दारात उभे न करण्याइतके धैर्य तुमचे आईवडील जर गोळा करू शकले नसतील, तर त्यांना त्याबद्दल मी अजिबात दोष देणार नाही. फक्त, ‘दुर्दैव!’ इतकेच म्हणेन.

मात्र, यातून एक गोष्ट अवश्य लक्षात येते. ‘आपल्या हिंदू संस्कृती’त भले भगवद्गीतेसारखे ‘लै भारी’ पातळीवरचे तत्त्वज्ञान असेलही कदाचित. (ऐकीव माहिती; चूभूद्याघ्या.) आणि, ते बासनात गुंडाळून showcase करायला आत्यंतिक impressive असेलही कदाचित. परंतु, आपले दैनंदिन पारंपरिक सामाजिक ‘संस्कार’ जे असतात, ते मात्र हिंदू मनुष्यास *डू बनविण्यापलीकडे कोठल्याही कामाचे नसतात; किंबहुना, हिंदू मनुष्यास *डू बनविणे हेच त्यांमागील मूलभूत प्रयोजन असावे, किंवा कसे, अशी शंका येऊ लागते. (आणि, या स्वसंस्कारजन्य *डूपणाचा फायदा घेऊन दैनंदिन आपली *ड मारू पाहणारे हे इतर हिंदूच (आपले ‘किन्स’, म्हणे!) असतात, कोणी ‘मुस्सलमान’ नव्हेत! (किंबहुना, कितीश्या सरासरी सामान्य भारतीय हिंदूंचा दैनंदिन व्यवहारात नि दैनंदिन पातळीवर कोणा ‘मुस्सलमाना’शी प्रत्यक्ष संबंध येत असेल, हे एक तो भगवान श्रीकृष्ण जाणे, नि दुसरा तो प्रेषित मुहम्मद!)) पण लक्षात कोण घेतो?

असो चालायचेच.

(अवांतर चौकशी: बाकी, आपला हा प्रस्तुत प्रतिसाद हा एआयजन्य, की स्वतः हाताने लिहिलेला?)

या प्रश्नाचे उत्तर मला ठाऊक आहे, पण मी ते दिले तर तुमच्या डोक्याची १०० शकले होऊन तुमच्या पायाशी लोळू लागतील.

पण एक सांगतो मी ए०आय० चे मत जेव्हा मागवतो तेव्हा किंवा काही ए०आय० निर्मिती असेल तर ए०आय० ला श्रेय आवर्जून देतो. पण ए०आय० बरोबर विचारमंथन केले असेल तर ते पूर्णपणे माझ्या नियंत्रणा खाली असते, त्यामुळे तिथे फक्त मी मानवी संस्कार करतो. मजकूर टंकायला कोणतं साधन वापरले किंवा अमका रिसर्च पेपर कोणत्या ग्रंथालयात वाचला याचे श्रेय द्यायची पद्धत सध्या तरी प्रचलित नाही. तसेच हाताखालच्या लोकांनी केलेले काम मी केले म्हणून दाखवणे असा प्रघात भारतीय अकादमीक वर्तूळात सर्रास चालतो.