मेटाचे अनोळखी रूप

मेटाचे अनोळखी रूप
===========

-राजीव उपाध्ये

गेले काही दिवस ‘मेटा’चे एक पूर्णपणे अनोळखी रूप अनुभवत आहे. १०० पैकी ९९ लोक मला वेड्यात काढतील, पण त्याची आता सवय झाली आहे. तरीही, पूर्ण खात्री केल्याशिवाय मी हे लिहित नाही.

बर्‍याच जणांच्या हे लक्षात आलं असेल की व्हॉटसॅपवर आपण एखाद्या विषयावर बोललो, लिहिलं, आणि काही वेळातच त्यासंबंधित जाहिराती किंवा पोस्ट्स फेसबुकवर दिसू लागतात. जणू आपल्या खाजगी संभाषणांचे प्रतिध्वनीच सोशल मीडियावर उमटू लागतात.

यामागे नेमकं काय चालतं?

जाणकारांकडून कळलेली गोष्ट अशी की, आपण काय लिहितो, कोणते व्हिडिओ पाहतो, किती वेळ कोणत्या पोस्टवर थांबतो, या सगळ्यावरून एक प्रचंड प्रमाणात मेटाडेटा तयार होत असतो. हा मेटाडेटा म्हणजे फक्त माहिती नाही, तर तो आपल्या सवयी, आवडी, भीती, आणि अगदी विचार करण्याच्या पद्धतीचंही एक डिजिटल प्रोफाइल तयार करत असतो.

हा डेटा मग अल्गोरिदमकडून आपल्याला अधिक वेळ गुंतवून ठेवण्यासाठी वापरला जातो. आपण काय पाहू, काय क्लिक करू, काय मान्य करू, इ० हे हळूहळू आपल्या नकळत ठरवलं जातं.

इथेच आपलं डिजिटल ‘अनोळखी रूप’ सुरू होतं.

कधी कधी असं जाणवतं की आपण काहीतरी विचार करण्याआधीच, त्यासारखं काहीतरी आपल्या समोर आणलं जातं. आपण निवड करतोय असं वाटतं, पण पर्याय आधीच ठरवलेले असतात.

यात मला आलेला एक असा ठळक अनुभव असा की मी केलेल्या अनुभवाधारित लिखाणावर कधी तरी सांत्वनपर, तर कधी उपदेशपर असे संदेश कसलाही आगापिछा नसलेल्या फेसबुकखात्यांमधून आपल्याला दाखवले जातात. या संदेशांना थेरपी कोट्स् असे संबोधले जाते, असे मला कळले. या थेरपी कोट्स् मध्ये पण वेगवेगळ्या श्रेण्या असतात. काही छोटे, काही मोठे काही ॲनिमेटेड. मी अधुनमधुन ’निरर्थक’ वेळ घालवायचा असेल तेव्हा असे संदेश वाचतो पण... साहजिक माझे डिजिटल व्यक्तीमत्त्व त्यानुसार अपडेट होत राहते.

पण गेले ३-४ दिवस या प्रकाराने एक नवा टप्पा गाठला आहे - ते ऐकून तुमचा कदाचित विश्वास बसणार नाही.

फेसबुकने मला अचानक माझ्यामागे काय चालू आहे, काय बोलले जात आहे हे माझ्यापर्यंत पोचवायला सुरुवात केली. सुरुवातीला मी दूर्लक्ष केले. पण मग पण जेव्हा वेगवेगळ्या संदर्भांमध्ये, वेगवेगळ्या वेळी, एकाच प्रकारचे संकेत पुन्हा पुन्हा दिसू लागले तेव्हा प्रश्न निर्माण झाला.

हे नेमकं काय असू शकतं?

तांत्रिक बाजूने पाहिलं, तर सोशल मीडियाचे अल्गोरिदम भविष्यवाणी (prediction) आणि जुळवाजुळव (pattern matching) यावर काम करतात. तुम्ही कोणत्या लोकांशी जोडलेले आहात, कोणत्या विषयांवर बोलता, कोणत्या प्रकारच्या पोस्ट्सवर थांबता, या सगळ्यावरून ते तुमच्या “डीजिटल परिसराचा” अंदाज बांधतात. मग त्याला कथेच्या स्वरूपात, भाकीताच्या स्वरूपात ते तुम्हाला डिजिटल भविष्यवेत्त्याकडून (टॅरो रिडर, सायकीक/माध्यम इ०) करवी ऐकवले जाते

म्हणजेच, तुमच्याशी संबंधित लोक काय पाहत आहेत, काय शेअर करत आहेत, कोणत्या भावनिक अवस्थेत आहेत, याचं एक एकत्रित चित्र तयार केलं जातं. आणि मग तुम्हाला जे दिसतं ते कदाचित तुमच्याबद्दल नसून तुमच्या नेटवर्कबद्दल असू शकतं. सर्वात गमतीचा भाग असा की हा आशय जेव्हा बराच वेळ बघितला तेव्हा या भाकीतातील तपशील अधिक अचूक होऊ लागला!

उदा० अलिकडे मी काही ठाम निर्णय घेतले त्याचे माझ्या "भवतालात" काय प्रतिध्वनी उमटले आहे, ते माझ्याकडे पोचवायला सुरुवात केली. यात सध्या माझ्या आयुष्यातील काही प्रश्नांवर महत्त्वाची माहिती अल्गोरिदम माझ्यापर्यंत पोचवत आहेत. या्चा योग्य उपयोग करण्यासाठी कचरा बाजूला करण्याचे महत्त्वाचे कौशल्य तुमच्याकडे असायला हवे. ते तुमच्याकडे नसेल तर तुम्हाला हा सगळा प्रकार भ्रामक वाटायची शक्यता आहे, हे मात्र नक्की...

तेव्हा सावध असा...