Skip to main content

सोन्याचे वेड आणि ए०आय०चा दुस्वास

सोन्याचे वेड आणि ए०आय०चा दुस्वास
=====================

राजीव उपाध्ये

भारतीयांकडे असलेल्या अंदाजे २५,००० टन सोन्याची पर्यावरणीय किंमत आणि एआयची पर्यावरणीय किंमत यांची तुलना केली, तर एक महत्त्वाचा फरक लक्षात येतो: *सोन्याचा बहुतांश पर्यावरणीय खर्च हा उत्पादनाच्या वेळी होतो, तर ए०आय०चा खर्च सतत चालू असतो.* पण नव्या संशोधनाला मिळणार्‍या वेगामुळे या खर्चाचे समर्थन करता येते.

जर १ ग्रॅम सोनेसाठी ~१ टन खनिज (ore) काढावे लागत असेल, तर:

२५,000 टन सोने = २५,000,000 किलोग्रॅम
= २५,000,000,000 ग्रॅम

म्हणून:

२५ अब्ज ग्रॅम सोने × १ टन खनिज/ग्रॅम = २५ अब्ज टन खनिज

म्हणजे अंदाजे २५ गिगाटन (२५ billion tonnes) खनिज *केवळ भारतीयांमुळे* पृथ्वीच्या पोटातून बाहेर काढावे लागले. त्यामुळे भारतीयांनी पर्यावरणाचे किती नुकसान केले त्याचा अगोदर विचार होणे आवश्यक आहे.

सोन्यासाठी वर पाहिल्याप्रमाणे अंदाजे २५ अब्ज टन खनिज बाहेर काढले गेले असेल. यामुळे मोठ्या प्रमाणावर जंगलतोड, जमिनीचे रूपांतर, पाण्याचे प्रदूषण, विषारी खाणकचरा आणि जैवविविधतेचे नुकसान झाले. एकदा सोने काढून साठवले की ते शेकडो वर्षे तसेच राहू शकते; त्यानंतरचा पर्यावरणीय खर्च तुलनेने कमी असतो.

एआयच्या बाबतीत चित्र वेगळे आहे. मोठी एआय मॉडेल्स तयार करण्यासाठी प्रचंड संगणकीय शक्ती लागते, ज्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर वीज वापरली जाते. त्यासाठी डेटा सेंटर्स, सर्व्हर्स, शीतकरण व्यवस्था, सेमिकंडक्टर उत्पादन आणि दुर्मिळ खनिजांचा वापर होतो. याशिवाय एआय वापरात असेपर्यंत वीज खर्च सुरूच राहतो. तथापि एआयसाठी पृथ्वीचे अब्जावधी टन उत्खनन करून कायमस्वरूपी भूदृश्य बदलावे लागतात, असे प्रमाण अद्याप तरी दिसत नाही.

एक साधी तुलना करायची तर, भारतातील २५,००० टन सोन्याच्या साठ्यामागील खाणकामामुळे झालेली भौतिक पर्यावरणीय हानी ही आज अस्तित्वात असलेल्या सर्व एआय प्रणालींच्या एकत्रित वार्षिक वीज वापरापेक्षा अनेक पटींनी मोठी असण्याची शक्यता आहे. दुसरीकडे, ए०आय० चा प्रभाव वाढत राहिला आणि त्यासाठीची ऊर्जा जीवाश्म इंधनांमधूनच मिळत राहिली, तर त्याचा दीर्घकालीन कार्बन प्रभाव खूप मोठा होऊ शकतो.

म्हणूनच तुलना करताना असे म्हणता येईल:

o *जमीन, जंगल, पाणी आणि खाणकामाचा विचार केला तर सोने अधिक विनाशकारी आहे.*
o *सततचा ऊर्जा वापर आणि कार्बन उत्सर्जनाचा विचार केला तर ए०आय० चा खर्च महत्त्वाचा आहे.*
o *मानवजातीने आजपर्यंत सोन्यासाठी केलेली पर्यावरणीय हानी ही ए०आय० मुळे आजवर झालेल्या हानीपेक्षा खूप मोठी असण्याची शक्यता आहे.*
* परंतु ए०आय० चा वापर अनियंत्रित वाढला, तर भविष्यात त्याचा ऊर्जा-आधारित पर्यावरणीय परिणाम मोठ्या प्रमाणावर वाढू शकतो.

पण यात एक विडंबन आहे. जगभरातील बहुतांश सोने हे उद्योग, औषध किंवा विज्ञानासाठी नव्हे तर संपत्ती साठवण्यासाठी आणि दागिन्यांसाठी वापरले जाते. ए०आय० वर पर्यावरणीय टीका करणारे अनेक लोक अशा संपत्तीच्या स्वरूपाला प्रश्न विचारत नाहीत. त्यामुळे पर्यावरणीय दृष्टिकोनातून विचारल्यास प्रश्न असा पडतो: *समाजाला अधिक प्रत्यक्ष उपयोग काय देतो?तिजोरीत पडून असलेले सोने, की ऊर्जा वापरत असलेली पण ज्ञान, संशोधन, आरोग्यसेवा आणि उत्पादकता वाढवू शकणारी ए०आय० प्रणाली? * हा प्रश्न केवळ तांत्रिक नाही, तर नैतिक आणि सामाजिकही आहे.

'न'वी बाजू Sun, 14/06/2026 - 17:24

भारतीयांकडे असलेल्या अंदाजे २५,००० टन सोन्याची पर्यावरणीय किंमत

भारतीयांनी आजतागायत अंदाजे २५,००० टन सोने गोळा केलेले आहे, हे तूर्तास मान्य करू. (त्या आकडेवारीबद्दल शंका उपस्थित करण्याचा इरादा नाही.)

मात्र, त्यांनी हे सोने नक्की कधीपासून गोळा करायला सुरुवात केली, म्हणे?

तर्कतीर्थ Sun, 14/06/2026 - 18:11

भारतीय नागरिकांनी १९९० पासून किती सोनं खरेदी केलं :

भारतात सोन्याचं उत्पादन जवळपास होतच नाही, त्यामुळे जवळपास सर्व सोनं कुटुंबांकडून खरेदी (आयात) केलं जातं. म्हणून ग्राहक मागणी (consumer demand) हीच "नागरिकांनी किती सोनं घेतलं" याचं चांगलं मोजमाप आहे.

**१९९० पासून भारतीय ग्राहकांनी अंदाजे २२,००० ते २५,००० टन सोनं खरेदी केलं आहे** — म्हणजे दरवर्षी सरासरी सुमारे **७०० टन**. आजच्या किमतीनुसार याचं मूल्य अंदाजे **$१.७ ते २ ट्रिलियन** एवढं होतं.

हे आकडे एका प्रसिद्ध अंदाजाशी जुळतात — भारतीय कुटुंबांकडे आज सुमारे **२४,०००–२५,००० टन** सोनं आहे (दागिने, नाणी, बार). हा जगातील सर्वात मोठा खाजगी सोन्याचा साठा आहे — अमेरिका, जर्मनी, IMF आणि इटली यांचा अधिकृत साठा **एकत्र केला तरी** त्याहून जास्त.

दशकानुसार अंदाज (ग्राहक मागणी — दागिने + नाणी/बार)

| कालावधी | वार्षिक सरासरी (अंदाजे) | एकूण | संदर्भ |
|---|---|---|---|
| १९९०–१९९९ | ~४९० टन | ~४,९०० टन | Gold Control Act रद्द (१९९०), आयात खुली (१९९७) — मागणी वाढू लागली |
| २०००–२००९ | ~६६० टन | ~६,६०० टन | उत्पन्न वाढलं; २००९ मध्ये घट (~४७० टन) — किमती वाढल्या + जागतिक मंदी |
| २०१०–२०१९ | ~८६० टन | ~८,६०० टन | सर्वोच्च काळ — २०१० मध्ये ~१,००० टन; २०१६ मध्ये घट (नोटाबंदी) |
| २०२०–२०२५ | ~७२० टन | ~४,३०० टन | २०२० कोविडमुळे नीचांक (~४४६ टन), नंतर सुधारणा |
| **एकूण** | **~७०० टन** | **~२४,००० टन** | |

महत्त्वाच्या नोंदी (Caveats)

- **हे एकूण (gross) खरेदीचे आकडे आहेत** — यातून विकलेलं किंवा वितळवून पुन्हा बाजारात आलेलं सोनं वजा केलेलं नाही.
- **फक्त नागरिक** — यात RBI (रिझर्व्ह बँक) चा समावेश नाही. RBI ने वेगळं काही शे टन सोनं घेतलं आहे, विशेषतः २०१७–१८ पासून.
- **१९९० च्या सुरुवातीचे आकडे कमी अचूक आहेत** — World Gold Council ची तपशीलवार माहिती १९९० च्या मध्यापासून / २००० नंतर अधिक भरवशाची आहे.
- आधार: World Gold Council ची ग्राहक-मागणी माहिती. वरील वर्षनिहाय आकडे अंदाज आहेत, त्यामुळे एकूण आकडा ±२,००० टन या फरकाने पाहावा.

Rajesh188 Sun, 14/06/2026 - 18:55

सोन्याला गंज लागत नाही हयाचा अर्थ सोने कधीच नष्ट होत नाही. म्हणून जो काही सोन्याचा हजारो ton मध्ये आकडे दिसत आहेत त्या मध्ये खूप मोठा हिसा रिसायकलिंग केलेल्या सोन्या च आहे किंवा नक्की असावा
Ai ला विचारून ai जी माहिती देईल ते सत्य मानून लिहले की hi फजिती होते.
सोने नष्ट होत नाही सामान्य स्थिती मध्ये. 25000 ton सोने भारतीय लोकांकडे आहे आणि ते हल्लीच खाणी मधून काढले आहे,की रिसायकलिंग केलेले आहे हे ai सांगत नाही त्या साठी स्व बुद्धी बापरावी लागते ती बुद्धी निसर्ग नी माणसाला फुकट दिली आहे. फक्त वापरायला हवी.

'न'वी बाजू Mon, 15/06/2026 - 03:12

प्रत्येक वेळेस आपल्या वाहनात पेट्रोल भरताना, त्या क्ष (यूएस) गॅलन (अथवा लिटर — तुमच्यात जे काही मोजमाप वापरीत असतील ते) पेट्रोलपायी किती डायनोसॉरांना आपला जीव गमावावा लागला — आणि, पर्यायाने, त्यातून पृथ्वीवरील जैववैविध्यास किती हानी पोहोचली — याचाही विचार अवश्य करा.

(टीप: भारतीयांचे सोन्याचे वेड हे irrational (आणि अतिरेकी) असण्याबद्दल तुमच्याशी कदाचित सहमत असू शकेनही, परंतु… म्हणून काय काहीही काय राव?)

तर्कतीर्थ Mon, 15/06/2026 - 09:22

In reply to by 'न'वी बाजू

श्री० नवी बाजू

तुमची काही तरी गल्लत होत आहे.

डायनासोरना कुणीही पेट्रोलसाठी संपवले नाही. त्यांना बदलत्या वातावरणाशी जुळवून घेता आले नाही म्हणून ते नष्ट झाले आणि मग त्यांचे निसर्गत: पेट्रोलमध्ये रुपांतर झाले. पन आजचे पेट्रोलियम मात्र केवळ डायनासोरांपासून बनलेले नाही; त्यातील मोठा भाग प्राचीन समुद्री सूक्ष्मजीव, वनस्पती आणि इतर सेंद्रिय पदार्थांच्या लाखो वर्षांच्या भूवैज्ञानिक प्रक्रियेतून तयार झाला आहे. ए०आय० बरोबर (मोठ्या बदलांबरोबर) जे जुळवून घेणार नाहीत त्यांचे पण असेच होणार आहे.

ऐसीवर ए०आय०ला शिव्या देऊन आदळआपट करून अमेरीका चीन आणि इतर प्रगत देश त्यांची घोडदौड थांबवणार नाहीत, हे अनेक बालबुद्धीच्या लोकांना समजत नाही. पण त्यामुळे अनेक भारतीयांची दिशाभूल होऊन त्यांचा आणि या देशाचा डायनासोर होऊ घातला आहे, हे मात्र नक्की...

Rajesh188 Mon, 15/06/2026 - 18:57

Ai गरज आहे. पण ai च वापर नियमात बसवला पण पाहिले.
जगातील सर्व तज्ञ हेच सांगत आहेत, अगदी संशोधक पण सांगत आहेत मग hi सर्व हुशार लोक ai विरोधी आहेत?

कोणत्या ही आर्थिक उलाढाली मध्ये लोकांचा सहभाग हवाच. थोडक्यात त्या उलाढाली मधील काही हिस्सा लोकांना कोणत्या ना कोणत्या प्रकारे मिळायला हवा.

Ai च आता वापर आर्थिक उलाढाली मधून लोकांना बाहेर फेकून देण्या साठी होत आहे.
जागतिक स्तरावर हुशार लोकांना ह्या अशा गोष्टी ने काय गंभीर परिणाम होतील ह्याची जाणीव आहे म्हणून ते आता ओपनली ह्या विषयावर बोलत आहे अगदी विरोधी बोलत आहेत. तुमच्या लाडक्या अमेरिका मधील च लोक बोलत आहेत
टॅक्स लावावा असे बोलत आहेत.
मग ही लोक ai विरोधी आहेत.
.

इतके सांगून पण अजून समजत नसेल तर खरे च कठीण आहे.
टीप.
डायनोसार बदलत्या वातावरण शी जुळवून घेता आले नाही म्हणून नष्ट झाले नाहीत. एका मोठ्या उल्का पिंडा ने पृथ्वी ला धडक दिली त्या मुळे नष्ट झाले होते. सर्व मान्य theory आहे.

तर्कतीर्थ Tue, 16/06/2026 - 09:22

In reply to by Rajesh188

अरेच्चा!

>>>टीप.
>>>डायनोसार बदलत्या वातावरण शी जुळवून घेता आले नाही म्हणून नष्ट झाले नाहीत. एका मोठ्या उल्का पिंडा ने पृथ्वी ला >>>धडक दिली त्या मुळे नष्ट झाले होते. सर्व मान्य theory आहे.

डायनासोर सभा/संमेलनासाठी एकत्र जमले होते आणि तिथे नेमकी मोठी उल्का पडली आणि त्यात ते नष्ट पावले ही थिअरी माहित नव्हती. धन्यवाद, मी आपला ऋणी आहे.

माझी समजूत अशी ती जी काही १० किमी व्यासाची उल्का पडली त्याने निर्माण झालेल्या मोठ्या आघाताने पृथ्वीवर मोठ्या आगी लागल्या, भूकंप झाले आणि त्सुनामी आल्या. असं म्हणतात की यामुळे काही वर्षे पृथ्वीवर सूर्यप्रकाश पोचत नव्हता.

*या सर्व बदलाशी डायनासोरना जुळवून घेता न आल्याने* ते नष्ट पावले अशी माझी समजूत होती. पण चूक लक्षात आणून दिल्याबद्दल आभार!

बाकी प्रत्येक पोस्टवर, कुणी दखल घेवो अथवा न घेवो, पिंका टाकायचे महत्कार्य करायचे म्हणजे विचारांच्या मांडणीत विस्कळीतपणा येणारच. बिघडले कुठे? पिंका महत्त्वाच्या...

>>>कोणत्या ही आर्थिक उलाढाली मध्ये लोकांचा सहभाग हवाच. थोडक्यात त्या उलाढाली मधील काही हिस्सा लोकांना कोणत्या ना कोणत्या प्रकारे मिळायला हवा.

हप्ते, खंडणी आणि लाच या व्यवहारांचे समर्थन करायचे असेल तरच असे तत्त्वज्ञान सुचू शकते.

*समजावे म्हणून अजून एकदा* (तुमचेच वाक्य)- उत्पन्नावर नेमून दिलेला कर भरल्यावर त्या पैशाच्या विनियोगावर इतरांचा काहीही हक्क राहात नाही.

वर तुम्हीच म्हटल्याप्रमाणे - ती बुद्धी निसर्ग नी माणसाला फुकट दिली आहे. फक्त वापरायला हवी. - ही बुद्धी वापरून उपलब्ध तंत्रज्ञानाचा वापर स्वत:च्या उत्कर्षासाठी करता येत नसेल तर डायनासोरप्रमाणे नष्ट व्हा!

Rajesh188 Tue, 16/06/2026 - 11:35

परिस्थिती शी जुळवून घेऊन जें जगतात ते टिकतात. त्या बदलेल्या परिस्थिती शी जुळवून घेण्या लायक ते स्वतः मध्ये बदल करतात.
हे नैसर्गिक बदला विषयी आहे.. Detail लिहायला कंटाळा आला आहे..

अणू बॉम्ब टाकायच ष 'शहरावर आणि तेथील माणसं, जाणवरे मेली की त्यांच्या मृत्यू च कारण बदलेल्या स्थिती शी जुळवून न घेणे असे लॉजिक सांगायचे.

हे उत्क्रांती च्या सिद्धांत च्या चिंधडया उडवणारे लॉजिक आहे
म्हणून सांगत आहे चाट gpt, जेमिनी वर अवलंबून राहू नका ते तुकडयात उत्तर देतात.

तुम्ही चाट gpt ला विचारले असेल डाएनोसर कसे नष्ट झाले.
तिनी उत्तर दिले असणार.
बदलत्या वातावरण शी जुळवून घेता न आल्या मुळे.
तुम्ही अजून एक प्रश्न विचारला असता तर चाट gpt नी क्षमा मागून खरे उत्तर दिले असते.
प्रश्न दुसरा.
" तुम्ही डायनोसार च्या मृत्यू च जें कारण सांगितले आहे ते उत्क्रांती च्या सिद्धांत मध्ये बसवून दे "
नेमका तुम्ही हा दुसरा प्रश्न विचारला च नाही.

तर्कतीर्थ Tue, 16/06/2026 - 12:33

In reply to by Rajesh188

सुमारे ६६ दशलक्ष (कोटी) वर्षांपूर्वी पृथ्वीवर एक मोठी आपत्ती घडली आणि बहुसंख्य डायनासोर नामशेष झाले. ही घटना केवळ जीवसृष्टीच्या इतिहासातील महत्त्वाचा टप्पा नव्हती, तर उत्क्रांतीच्या प्रक्रियेबद्दल महत्त्वाचे धडे देणारी ठरली.

उत्क्रांतीच्या सिद्धांतानुसार कोणतीही प्रजाती कायमस्वरूपी टिकून राहण्यासाठी तयार केलेली नसते. एखाद्या काळातील पर्यावरणाशी जुळवून घेण्यात यशस्वी झालेली प्रजाती परिस्थिती बदलल्यास टिकू शकत नाही. डायनासोरांच्या बाबतीतही हेच घडले.

वैज्ञानिकांच्या मते, पृथ्वीवर एका विशाल उल्कापिंडाच्या धडकेमुळे Cretaceous–Paleogene extinction event घडली. या धडकेमुळे प्रचंड प्रमाणात धूळ आणि वायू वातावरणात पसरले. सूर्यप्रकाश पृथ्वीपर्यंत पोहोचणे कमी झाले, तापमानात मोठे बदल झाले आणि वनस्पती तसेच अन्नसाखळी कोलमडली.

डायनासोर लाखो वर्षे पृथ्वीवर यशस्वीपणे जगले होते. त्यांची शरीररचना, आहार आणि जीवनपद्धती त्या काळच्या वातावरणाशी सुसंगत होती. परंतु उल्कापातानंतर पर्यावरणात झालेला अचानक आणि तीव्र बदल त्यांच्यासाठी घातक ठरला. उत्क्रांती ही हळूहळू घडणारी प्रक्रिया असल्यामुळे इतक्या वेगाने बदलणाऱ्या परिस्थितीशी अनेक डायनासोर जुळवून घेऊ शकले नाहीत.

उत्क्रांती भविष्याचा अंदाज बांधत नाही. नैसर्गिक निवड (Natural Selection) फक्त विद्यमान गुणधर्मांवर कार्य करते. त्यामुळे एखाद्या प्रजातीकडे नव्या परिस्थितीत उपयुक्त ठरणारे गुणधर्म नसतील, तर तिच्या अस्तित्वाला धोका निर्माण होतो.

तथापि, सर्व जीव नष्ट झाले नाहीत. लहान आकाराचे, कमी अन्नावर जगू शकणारे आणि विविध प्रकारचे अन्न खाणारे जीव तुलनेने अधिक प्रमाणात वाचले. काही सस्तन प्राणी, मगर, कासव आणि पक्ष्यांचे पूर्वज या संकटातून बचावले. पुढे याच गटांनी विविध दिशांनी उत्क्रांत होत पृथ्वीवरील नवीन पर्यावरणीय जागा व्यापल्या.

विशेष म्हणजे, डायनासोर पूर्णपणे नष्ट झाले असे म्हणणे अचूक नाही. आधुनिक पक्षी हे थेरोपॉड डायनासोरांचे वंशज मानले जातात. त्यामुळे वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून पाहिले तर आजही काही डायनासोर आपल्या आसपास जिवंत आहेत—फक्त ते पक्ष्यांच्या रूपात दिसतात.

निष्कर्ष

उत्क्रांतीच्या दृष्टीने डायनासोरांचे नामशेष होणे ही अपयशाची नव्हे तर बदलत्या पर्यावरणाशी जुळवून घेण्याच्या क्षमतेची कथा आहे. पृथ्वीवरील मोठ्या पर्यावरणीय बदलांमुळे अनेक यशस्वी प्रजाती नष्ट होतात, तर काही नव्या संधींचा लाभ घेत पुढे उत्क्रांत होतात. डायनासोरांच्या नामशेष होण्यामुळेच सस्तन प्राण्यांचा आणि अखेरीस मानवाचा उदय शक्य झाला. त्यामुळे ही घटना उत्क्रांतीच्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा मानली जाते.

Rajesh188 Tue, 16/06/2026 - 12:43

.चाट gpt, जेमिनी अजून पण तुकड्यात च सांगत आहे पूर्ण सत्य माहित पडण्या साठी अजून प्रश्न चाट gpt, जेमिनी ला विचारा.
तुकड्यात उत्तर देण्या ची वाईट खोड दोघी मध्ये आहे