ब्राह्मण्यमापक, विद्रोहमापक, दालित्यमापक, माराठ्यमापक वगैरे

'आमचा ब्राह्मणांना विरोध नाही तर ब्राह्मण्याला विरोध आहे' हे आपल्याला अनेक ठिकाणी ऐकायला, वाचायला मिळतं. माणूस वेगळा आणि दुर्गुण वेगळे हे तत्व आम्हांस फारच आवडलं. माणूस हा सगुण, साकार, सवर्ण असतो, तर त्याचे दुर्गुण हे निर्गुण, निराकार, आणि वर्णहीन असतात. आपल्या परमपूज्य हिंदू संस्कृतीत शरीर हे आत्म्याच्या वस्त्राप्रमाणे मानलेलं आहे. शरीर नाशवंत - आत्मा अविनाशी. शरीर दृश्य तर आत्मा अदृश्य. 'नैनं छिंदन्ति शस्त्राणि, नैनं दहति पावकः' असं आत्म्याबद्दल प्रत्यक्ष भगवान श्रीकृष्णानेच म्हणून ठेवलेलं आहे. आत्मा अमर आहे. एका शरीरातून दुसऱ्या शरीरात त्याचा अनादी अनंत काल प्रवास चालू असतो. मोक्ष मिळेपर्यंत. तेव्हा व्यक्ती निमित्तमात्र आहे, परमात्म्याचं जे काही कर्मसंचयाचं देणं घेणं आहे ते आत्म्याशी. तसंही सर्व आत्मे हे एकाच परमात्म्याची वेगवेगळी रूपं असतात. त्यामुळे वेगवेगळ्या आत्म्यांमध्ये दिसणारे गुणदोष हे त्याच अंतिम परमात्म्याच्या गुणांचे पैलू असतात. हे गुणही निर्गुण निराकार - आत्माही निर्गुण निराकार. तेव्हा ते त्या व्यक्तीशी संलग्न नसून त्या शरीरातल्या आत्म्याचे, पर्यायाने परमात्म्याचेच अंश असतात. तेव्हा एखाद्या ब्राह्मण अशा व्यक्तीवर काम-क्रोध-लोभ-मद-मोह-मत्सर या षड्रिपुंच्या तलवारी शरीरांवर चालवायला गेलं तर आपल्याच आत्म्याला क्लेष होतात. आपण त्या रिपुंच्या जंजाळांत अडकतो. आणि शेवटी ते क्लेष परमात्म्याला पोचतात. त्याऐवजी ब्राह्मण्य या गुणसमुच्चयावरच लक्ष केंद्रित केलं तर त्यात सर्वांचंच भलं आहे.

पण दुर्दैवाची गोष्ट अशी की सवर्ण साकार असलेला ब्राह्मण स्पष्ट दिसतो, मात्र त्याचं ब्राह्मण्य निर्वर्ण निराकार असल्यामुळे दृष्टीला पडत नाही. त्यामुळे ब्राह्मण्याला असलेल्या विरोधाचं अस्त्र अकारण ब्राह्मणांवर पडतं. उदाहरणार्थ जेम्स लेन प्रकरणच घ्या ना. त्याने मारे संशोधन वगैरे करून एक तथाकथित विद्वत्ताप्रचूर पुस्तक लिहिलं. तो आपल्या देशाला परत गेला आणि नासधूस झाली भांडारकर संस्थेची. का, तर तिथल्या लोकांनी त्याला ते वादग्रस्त पुस्तक लिहायला मदत केली. म्हणजे खरं ब्राह्मण्य दाखवलं जेम्स लेनने. पण मार पडला ब्राह्मणांना. नसत्या विषयांमध्ये नाक खुपसून काहीतरी विद्वत्ताप्रचूर लेखन करणं एवढ्यावरच जेम्स लेनने आपलं ब्राह्मण्य सिद्ध केलं होतं. त्यावरून आठवलं, कोणे एके काळी आपल्या पवित्र हिंदूभूमध्ये वर्तनावरून जाती ठरायच्या. त्यानंतर संस्कृतीचा नेहेमी होतो तसाच ऱ्हास झाला आणि जाती जन्माप्रमाणे ठरायला लागल्या असं काही लोकं म्हणतात. आता जेम्स लेन हा काही जन्माने ब्राह्मण नाही. पण कर्माने ब्राह्मणच. किंवा वेगळा विचार करून असंही म्हणता येईल की जेम्स लेन कोणी का असेना, पण त्याचं कर्म हे ब्राह्मण्य. किंवा असंही म्हणता येईल की प्रत्येकच व्यक्तीच्या कर्मांतून वेगवेगळ्या प्रमाणात ब्राह्मण्य, वैश्यत्व, क्षत्रियत्व, आणि शौद्र्य दडलेलं असतं. नक्की कुठची वागणूक तिरस्करणीय हे ठरवता यायला हवं. नाहीतर ब्राह्मण्याचा तोटा विनाकारण कोणा गरीब ब्राह्मणाला त्याच्या ब्राह्मण जन्मापोटी सहन करावा लागेल. आता याला कोणी पोएटिक जस्टिस वगैरे म्हणेलही. पण आमच्या मते जेव्हा लाथाळी होते तेव्हा लाथा योग्य ठिकाणी बसणं अत्यावश्यक आहे.

ही परिस्थिती सुधारायची असेल तर त्यासाठी काहीतरी करणं क्रमप्राप्त आहे. ब्राह्मण्य नक्की ओळखायचं कसं? तर त्यासाठी एक उपाय आम्ही केलेला आहे. वैज्ञानिकांच्या मदतीने आम्ही ब्राह्मण्यमापक तयार केलेला आहे. सनातन डॉट ऑर्ग या वेबसाइटमधून त्यासाठी आम्हाला प्रेरणा मिळाली, तेव्हा त्यांचं ऋण मान्य करायलाच हवं. त्या साइटवर अनेक शुभ-अशुभ वस्तू, वर्तणुकी, कपडे यांमधून काळ्या शक्तींचे किरण किंवा पवित्र किरण कसे बाहेर पडतात याचं यथासांग सचित्र वर्णन आहे. त्यांनी केलेल्या आध्यात्मिक संशोधनातून रांगोळ्यांमुळे आणि गुढ्यांमुळे कुठले किरण आकर्षित होतात हेही अतिशय बारकाव्यांनी लिहिलेलं आहे. आत्तापर्यंत हे पहाण्यासाठी केवळ त्यांनी काढलेल्या चित्रांचा उपयोग करता यायचा. आमच्या शास्त्रज्ञांनी याच प्रकारचे किरण मोजण्यासाठी यंत्र तयार केलेलं आहे. कुठचीही वागणूक, लेखन, उक्ती, आचार यांमध्ये या किरणांचे स्रोत ठासून भरलेले असतात. ते मोजल्यावर आम्हाला कुठच्या कृतीत ब्राह्मण्य आहे आणि कुठे नुसताच आव आणला आहे हे अचूकपणे सांगता येतं.

मनूने आपल्या थोर ग्रंथात ब्राह्मण्याचे हक्क आणि अब्राह्मण्यावर असलेली बंधनं सांगितली. पण त्याने ब्राह्मण्य म्हणजे काय याची व्याख्या केली नाही. ती त्रुटी या ब्राह्मण्यमापकामुळे भरून निघेल अशी आम्हाला आशा वाटते. वर नोंदल्याप्रमाणे, जन्मामुळे जी जात मिळायची ती आता कर्मामुळे मिळायला लागलेली आहे. पुलंनी म्हटलेलंच आहे 'आजकाल काय पट्टेवालेसुद्धा बीए होतात.' एकेकाळी अगदी मोजक्यांना मिळणारं शिक्षण आजकाल सगळ्यांना मिळायला लागलं आहे. संस्कृत जाणणं हे एकेकाळी तेजःपुंज ब्राह्मण्यासाठी आवश्यक होतं. आजकाल कुठल्यातरी स्कूटरच्या जाहिरातीत दाखवलेल्या गावाशिवाय कोणीच संस्कृत बोलत नाही. (याचा अर्थ ती मृत भाषा आहे असं समजू नये) पण हे नवशिक्षित थोडे नवश्रीमंतांसारखे असतात. नुकताच आलेला शिक्षणरूपी पैसा कसा उधळायचा याची जाण नसते त्यांना. 'बाटगे जास्त कर्मठ असतात. ते जास्त जोरात बांग देतात.' या नियमाप्रमाणे नवार्जित ब्राह्मण्य तेच जास्त पाजळतात. त्यामुळे ब्राह्मण्यमापकाची गरज वाढलेलीच आहे.

ब्राह्मण्यमापनाची सुरूवात सुमारे चाळीसेक वर्षांपूर्वी सुरू झाली, जेव्हा लक्ष्मण मानेंनी साडेतीन टक्के हा शब्द वापरला. साडेतीन टक्क्यांची भाषा, साडेतीन टक्क्यांचे विचार इतर साडेशहाण्णव टक्क्यांवर लादले जातात असं काहीसं त्यांनी म्हटलं होतं. नीटसं आठवत नाही, कारण आता ते सगळं फार जुन्या काळचं वाटतं. माने तेव्हा आजकालइतके मानमरातबदार झाले नव्हते. पण ते एक असो. प्रश्न असा येतो साडेतीनच टक्के का? हा आकडा कुठून आला? पेशवाईत असलेल्या साडेतीन शहाण्यांवरून हा आकडा आला असावा अशी आमची वैयक्तिक शंका आहे. त्या साडेतीनांपैकी किती ब्राह्मण होते हेही आता आठवत नाही, पण तेही एक असो. कदाचित सर्व विश्वातलं दिसणारं मॅटर हे केवळ सुमारे चार टक्के आहे, बाकी सर्व काळं मॅटर आणि काळी ऊर्जा आहे असं संहितामॅडम म्हणतात त्याचा इथे काहीतरी संबंध असेल. कोण जाणे. मात्र आत्ता या घडीला महत्त्वाचा मुद्दा असा आहे की या साडेतीनांचा टक्का वाढून तो साडेबावीस किंवा पावणेसव्वीस झाला असावा अशीही आमची एक दाट वैयक्तिक खात्री आहे. शिक्षणाची दारं सर्वांनाच खुली केल्यावर ब्राह्मण्याचा प्रसार झाला नाही तरच नवल. याला कोणी दुधात पाणी वाढलं म्हणेल तर कोणी म्हणेल की पाण्यात दूध वाढलं. जे काय असेल ते - ब्राह्मण्यमापकामुळे नीर आणि क्षीर वेगवेगळं होण्यासाठी सर्वांनाच मदत होईल.

या ब्राह्मण्यमापकाची क्षेत्र-चाचणी (फील्ड टेस्ट) घेतल्यावर काही गमतीदार निष्कर्ष दिसून आले. आम्ही जेव्हा हा मापक बनवायला घेतला तेव्हा कॅलिब्रेशन करण्यासाठी शंभर वर्षांपूर्वीच्या वर्तणुकी वापरल्या. मग जेव्हा आजकालचे विचार, घटना, वर्तणुकी यांवर त्याची चाचणी घेतली तेव्हा त्याचा काटा हलेचना. आम्हाला प्रथम वाटलं की हे यंत्र मोडलेलं आहे की काय? नंतर जेव्हा खोलात जाऊन तपासणी केली तेव्हा लक्षात आलं की ब्राह्मण्याची ऍब्सोल्यूट पातळी पार खाली आलेली आहे. शंभर वर्षांपूर्वी जे सर्रास चालायचं ते आजकाल जवळपास कुठेच घडताना दिसत नाही. त्यामुळे आजकालच्या घटनांसाठी आम्हाला त्याची स्केल पार बदलावी लागली. म्हणजे आम्ही यंत्र तयार केलं होतं ते डायनोसॉरचं वजन करायला आणि आता जेमतेम बैलांची वजनं करायची पाळी येते आहे. (ब्राह्मण्य इज नो लॉंगर व्हॉट इट युज्ड टू बी.) डायनोसॉर केव्हाच नष्ट झाले. तरीही कुठचा बैल किती वजनाचा हे जाणण्याची तीव्र गरज समाजाला वाटत असल्याने आम्ही नवीन, अधिक सेन्सिटिव्ह काटा तयार केलेला आहे.

ब्राह्मण्यमापक बनवताना आम्ही सुरूवातीला त्याच्या बरोब्बर उलटा सिग्नल दाखवणारा मापकही तयार करत होतो. हा होता विद्रोहमापक. दुर्दैवाने आजकाल समीकरणं ब्राह्मण्य नाहीतर विद्रोह अशी सोपी राहिलेली नाहीत. त्यामुळे आम्हाला थोडं नवीन संशोधन करून दालित्यमापक, विद्रोहमापक आणि माराठ्यमापक अशी अजून दोन यंत्रं तयार करावी लागली. माराठ्यमापनासाठी तो समाज काढत असलेल्या पदरांची खूपच मदत झाली. कुणबीपण मोजण्यासाठी वेगळ्या मापकाची गरज नाही. माराठ्यमापकावर काटा 100 पेक्षा जितका खाली तितके टक्के कुणबीपण. आता कोणी म्हणेल की विद्रोहमापकाची खरोखर गरज आहे का? दालित्यही एके काळी जे होतं तसं आता राहिलेलं नाही. हे खरं आहे. दालित्यमापक किंवा विद्रोहमापक बनवतानादेखील आम्ही चाळीसेक वर्षांपूर्वीच्या घटना, वक्तव्यं कॅलिब्रेशनसाठी वापरली होती. त्या स्केलवर आताचा विद्रोह हा थोडा मवाळच ठरतो. आणि गंमत म्हणजे आता काही काही जन्माने ब्राह्मण आणि मराठा असणाऱ्यांची वागणूकही दालित्यमापकावर बरंच मोठं रीडिंग दाखवते. उदाहरणार्थ मराठा समाजाचा स्वतःला दलितांमध्ये सामावून घेण्यासाठी आणि आरक्षण मिळवण्यासाठी केलेला दावा. आणि इतकी शतकं शिक्षणाचा अधिकार स्वतःकडेच ठेवून दलितांची पायमल्ली करून झाल्यावर आता आरक्षणामुळे आमची पीछेहाट होते अशी ओरड करण्याची ब्राह्मणांची तऱ्हा.

एकेकाळी तीव्र असलेले हे सिग्नल मोजण्यासाठी मापकांची गरज नव्हती. ब्राह्मण्य आणि तदनुषंगिक अरेरावीपणा ताबडतोब दिसून यायचा. दालित्य उघड्या डोळ्यांना दिसायचं. या सगळ्यात बदल झाला तो आरक्षणामुळे. गेल्या साठ पासष्ठ वर्षांत दोनतीन पिढ्या क्रमाक्रमाने अधिक शिकल्या, आणि या सगळ्या जातीजमातीत कर्माधिष्ठित वर्णसंकर झाला. समाज अधिकाधिक होमोजिन्यस का काय म्हणतात तसा झाला. मग तुम्ही म्हणाल की या मापकांची गरज काय? तर त्याचं उत्तर असं आहे, की जेव्हा खरे मूलभूत फरक जवळपास नष्ट होतात, तेव्हाच तर खरी ते बारीकपणे मोजण्याची गरज निर्माण होते. जळलेल्या सुंभांचे पीळ कसे वेगवेगळे आहेत हे शोधणं एकेकाळी त्या सुंभांनी बांधले गेलेल्यांना महत्त्वाचं वाटतं. त्यामुळे आजच्या नवजागृत अस्मितांच्या काळात आमच्या विविध मापकांचा खप प्रचंड होईल याची आम्हाला खात्री आहे.

(हे सुंभ जाळणारी मशाल पेटवणाऱ्या बाबासाहेब आंबेडकरांची आज जयंती. त्यानिमित्त हा लेख त्यांना अर्पण.)
(ब्राह्मण्यमापकामागची प्रेरणा)