जेल मधी जाऊ या, दिल्लीची बिल्ली

इंडोयुरोपियन फ्यामिलीमधील सर्वांत 'हेवीवेट' फ्यामिली म्ह. इंडो-इराणियन. त्यातही इराणियन आणि इंडो-आर्यन असे दोन उपविभाग पडतात. इंडो-आर्यन शाखेतील सर्वांत जुनी आत्ता उपलब्ध असलेली भाषा म्ह. वैदिक-जिलाच वैदिक संस्कृत असेही म्हटले जाते, कारण व्याकरण, शब्दसंपदा, इ. ताडून पाहता पाणिनीने पुढे 'संस्कृत' म्हणून विवेचिलेल्या भाषेचाच हा पूर्वावतार असल्याचे निष्पन्न झालेले आहे. या वरिजिनल सोर्समध्ये द्राविडी, ऑस्ट्रो-एशियाटिक, इ. भाषांतील अनेक शब्द मिसळून मग पुढे मराठी, हिंदी, इ. भाषा तयार झाल्या.

(अतिअवांतरः एका परिचिताने पर्सेपोलिस येथील झर्क्सेस राजाचा शिलालेख (इसपू ४००-५००) क्यूनिफॉर्मवरून उतरवून घेतला अन त्याचे लिप्यंतर वाचावयास दिले. थोडी खटपट केल्यावर ओल्ड पर्शियन चक्क एखाद्या प्राकृतसारखीच वाटू लागली. परिचिताच्या मते मागधी प्राकृतापेक्षा कै संस्कृतपासून ओल्ड पर्शियन दूर नव्हती.)

संस्कृत=पाणिनीने सांगितलेली भाषा

आणि

प्राकृत=नाटकांची आणि अशोकाच्या शिलालेखांची भाषा असे कॉमन पर्सेप्शन आहे.

संस्कृत आणि प्राकृत यांत मूलत: फरक काहीच नाही. फक्त वरिजिनल वैदिक भाषेशी बरीच सिमिलर असणारी एक उपबोली पुढे संस्कृत म्हणून स्टँडर्डाईझ करण्यात आली, तर पंजाब ते बंगाल आणि काश्मीर ते महाराष्ट्रापर्यंत पसरलेल्या 'इंडो-आर्यनोद्भव' भाषांत स्थानिक तसेच कालपरत्वे बदल होऊन ज्या बोली तयार झाल्या, त्या म्ह. प्राकृत. नावावरून पाहता प्राकृत म्ह. सहज न शिकवता येणारी तर संस्कृत म्ह. मुद्दाम बनवलेली अस इंप्रेशन होते. पण ते सर्व काळासाठी बरोबर नाही. जी 'भाषा' संस्कृत म्हणून कायम करण्यात आली ती नेटिव्हलि बोलणारे प्रदेश पाणिनीच्या काळात अस्तित्वात होतेच-काश्मीर, गांधार, इ.

हा फरक बर्‍यापैकी सोयीस्कर आहे. दोन्हीही भाषा वरिजिनली जिवंतच होत्या. फक्त एक भाषा तौलनिकरीत्या लैच अगोदर बंदिस्त करण्यात आली इतकेच. प्राकृतचे स्टँडर्डायझेशन नव्हते असे जर वाटत असेल तर तेही चूक आहे. हेमचंद्र नामक गुजराती पंडिताने महाराष्ट्री प्राकृताचे व्याकरण लिहिलेले आहे.

असो, तर घडाभर तेल सांडून मूळ मुद्याकडे येतो. 'जननी' एकच एक होती, तिच्या एका अवतारास संस्कृत, तर दुसर्‍या अवताराला प्राकृत म्हटले गेले/जाते. या अवतारांत स्थलकालपरत्वे लै फरक पडल्याने लेबले वेगळी दिली जाऊन त्यांना वेगळी संदर्भचौकट प्राप्त झाली, नैतर मूलतः ती एका प्रकारची 'क्लोन्स'च आहेत.

त्यामुळे या दोन्ही "वेगळ्या भाषा" होत्या ही शब्दयोजनाही तादृश योग्य नाही-विशेषतः पाणिनीपूर्व काळासाठी. त्यानंतरही काही शे वर्षांनंतरच हे विधान तुलनेने योग्य आहे.

संस्कृत-प्राकृत या शब्दच्छलात न अडकता इकडे पहावे, ही विनंती.

अन तेही असो. मूळ मुद्दा बहुवचनाचा आहे, तुमच्या 'जननी प्राकृता'त याचे उदा. मिळाल्यास पहावयास आवडेल. पाणिनीपूर्वकालीन प्राकृतात तर मिळणे असंभव आहे, नंतरही कधी येते ते पाहणे रोचक ठरेल.

प्रतिसादांचा फ्लो नीट पाहाल तर लेखकाने 'यांना' एकेरी संबोधले तर 'त्यांनाही' संबोधले तर 'इथे' चालेल का असा प्रश्न एका प्रतिसादकाने केला आहे.