नक्की काय बदल झाला आहे?

दिसला की हाण ही सेहवाग स्टाईल सोडून आता लोक सर्पमित्र वगैरेंना बोलवतात- हे ऐकून बरं वाटलं.
साप मारणे हे स्किल ह्या पिढीकडे नसावं ह्याला दुमत. कोकणातून वगैरे आलेले जुने हुंबयकर आरामात सापाशी झुंज घेऊ शकत असावेत असा अंदाज आहे. त्या मानाने मुंबईतच वाढलेल्या पब्लिकला साप मारायचा कॉन्फिडन्स फारसा नसावा, जाणकार ह्यावर प्रकाश टाकू शकतील काय?
पण मुख्य मुद्दा राहिला -स्टूडिओत साप? कस्लं भारी!

किस्सा आणि त्यासंबंधीचं प्रकट चिंतन आवडलं. "The arc of the moral universe is long, but it bends towards justice.” हे मार्टिन ल्युथर किंग ज्यु. यांचं प्रसिद्ध विधान आठवलं.

मला पटकन आठवणारं उदाहरण म्हणजे अमेरिकन लोकमत आणि पर्यायाने राजकारणाच्या संदर्भात घडून येत असलेले बदल. एकेकाळी ज्या सामाजिक मुद्द्यांच्या आधारे रिपब्लिकन पक्षाने निवडणुका जिंकल्या (निक्सन, रेगन, धाकले बुश), तेच मुद्दे आता एकविसाव्या शतकात त्यांना जाचक ठरत आहेत. वानगीदाखल स्त्रियांचे हक्क आणि समलिंगी विवाह यांचं उदाहरण घेता येईल.

लोकप्रियता घसरलेल्या धाकट्या बुशने २००४ साली सांस्कृतिक मुद्द्यांचा बागुलबुवा उभा करून पुन्हा निवडणूक जिंकण्यात यश मिळवलं. २००८ सालच्या निवडणुकीत अगदी डेमोक्रॅटिक पक्षाच्या दोन्ही प्रमुख उमेदवारांनी (ओबामा आणि हिलरी) समलिंगी विवाहाला मान्यता देण्यास नकार दिला होता. पण हळूहळू बदलत्या जनमताची दखल घेणं राजकारण्यांना भाग पडू लागलं आहे. २०१०-११ साली ओबामाने समलिंगी विवाहाला उघड पाठिंबा दर्शवणं (तेही चुरशीची निवडणूक जवळ येऊन ठेपली असताना) आणि त्यापाठोपाठ रिपब्लिकन पक्षाच्या चार सिनेटर्सनीही री ओढणं (त्यात पेलिनकाकूंच्या अलास्काचीही सिनेटर आली), हा त्याचाच भाग झाला. अगदी 'फॉक्स न्यूज'सारख्या बायस्ड् वृत्तसंस्थेलाही बहुसंख्य अमेरिकन्स समलिंगी विवाहाच्या विरोधात नाहीत, असं मान्य करावं लागलं.

२०१० आणि २०१२ साली ओबामाची लोकप्रियता ओहोटीला लागली असतानाही टी पार्टीच्या विदुषकी उमेदवारांमुळे रिपब्लिकन पक्षाला सिनेटमध्ये बहुमत मिळवता आले नाही. 'लेजिटिमेट रेप'फेम टॉड एकिन्स (मिझुरी), बलात्कारातून जर गर्भधारणा झालीच तर ती देवाची देणगी समजावी असं सुनावणारा रिचर्ड मर्डॉक (इंडियाना) आणि 'मी चेटकीण नाही' अशी अ‍ॅड झळकवणारी ख्रिस्टीन ऑडनेल (डेलावेअर) हे त्यातलेच काही मेरूमणी. (विस्तारभयास्तव येथेच थांबतो :))

याची दखल घेऊन रिपब्लिकन पक्षाने आपल्या उमेदवारांसाठी चक्क 'स्त्रियांशी बोलावं कसं?' याचं ट्रेनिंग सुरू केलं आणि स्त्रियांशी संबंधित अनेक मुद्द्यांवर आपली भूमिका सौम्य करण्याचा (किंवा त्याबदल मौन बाळगण्याचा) प्रयत्न केला. ज्या कार्ल रोवने २००४ साली सांस्कृतिक मुद्दे ऐरणीवर आणून बुशला ओहायोसारखं महत्त्वाचं राज्य मिळवून दिलं, त्याच कार्ल रोवच्या क्रॉसरोड जीपीएसला आज बदलत्या जनमतापुढे नमून सामोपचारी भूमिका घेणं भाग पडलं आहे:

या लेखातून:

A new ad blitz from Karl Rove’s Crossroads GPS nicely captures the emerging dynamic. Colorado GOP Senate candidate Cory Gardner has been treated to the most direct and sustained assault over Personhood of any GOP candidate, and a new Crossroads ad appears designed to defend Gardner against it with an appeal to female voters. Yet the ad does this only by changing the subject.

'मीडियन व्होटर थेअरम्' ह्या संकल्पनेद्वारे यामागचं कारण शोधता येईल. १९८० च्या तुलनेत आजचा सर्वसामान्य मतदार हा अधिक शिकलेला^१ आणि सामाजिकदृष्ट्या अधिक उदारमतवादी आहे. वाढत्या अल्पसंख्याक लोकसंख्येला (कृष्णवर्णीय, हिस्पॅनिक, आशियाई) हिशोबातून वगळलं तरीही, हे विधान कायम राहतं. या सुशिक्षित मध्यमवर्गाने प्रतिगामी सामाजिक धोरणांना कंटाळून रिपब्लिकन पक्षाकडे पाठ फिरवल्यामुळे हळूहळू आणि लहान प्रमाणात का होईना, पण त्या पक्षात घडू लागलेले बदल हे सुचिन्हच म्हणता येईल. ते जर कायम राहिले तर, युरोपच्या धर्तीवर कन्झर्व्हेटिव्ह आणि लिबरल पक्षांमध्ये सामाजिक बाबींवर बव्हंशी एकमत आणि आर्थिक बाबींत मतभिन्नता अशी राजकीय व्यवस्था कदाचित अमेरिकेतही अस्तित्वात येईल! (I have a dream... :))

१. When Ronald Reagan was elected president in 1980, white voters without a college degree made up 65 percent of the electorate; by 2012, that number had dropped to 36 percent. (संदर्भ)

पण जरा बरं होताना दिसतंय म्हणून त्यामागचं कारण रोमँटिकच असेल असंही नाही. एकूणच बघेगिरी वाढणं, साप पाहिला याची जाहिरात करता येणं म्हणून फोटो, व्हीडीओ काढणं असंही असेल.

हे कारण असण्याची शक्यता कमी वाटते. बोले तो, व्हीडियो काढणे हाच जर फ्याक्टर असता, आणि वृत्तीत फरक नसता, तर साप ठेचून मारतानाचा व्हीडियो (ब्याकग्राउण्डमधील बघ्यांच्या कमेंटांसहित) जरूर काढला असता.

पूर्वीच्या काळी नाही का, मारलेल्या वाघाच्या मृतदेहावर पाय ठेवून फोटो काढत, अगदी तस्सा.

विषय आवडला. पण तुम्ही दिलेल्या उदाहरणामध्ये सापांबद्दल प्रेम असू शकतं तस अस्वल म्हणतं तसं फट्टूपणाही त्यातला भाग असावा.

मला सापांविषयी शत्रुत्व वाटत नाही. त्यांच्याविषयी काही अभद्र, भीतीदायक अवाजवी भावना मनात नाहीत.

शेताडीच्या जमिनीतच घरे बांधली जातात अशा भौगोलिक प्रदेशात अनेक वर्षे राहताना घराच्या खाली पोकळीत मोठी धामण नेहमी वसतीलाच असायची तरी तिच्याकडे दुर्लक्षच केले.

पण घरात / कार्यालयात साप आला तर ही केस वेगळी होते. शक्यतो त्या सापाला जिवंतपणे दूर नेऊन कुठेतरी वस्तीपासून दूर सोडणे हा सर्वोत्तम उपाय आहे. पण सदरहू जागी किंवा जवळच सर्प पकडणारे तज्ञ प्रशिक्षित लोक नसल्यास किंवा तसे सर्पमित्र फोन करुन बोलावून काही तासांनी येणार असल्यास आणि तेवढा वेळ सापाला अधिक अवघड आणि जोखमीच्या ठिकाणी घुसण्याची संधी मिळणार असल्यास त्याला ठार मारणेच इष्ट ठरते असे माझे मत. साप विषारी की बिनविषारी याचे ज्ञान असणे आणि त्याचा प्रसार होणे उत्तमच. पण नाग वगैरे सोडल्यास काही साप विषारी असूनही बिनविषारी सापासारखे दिसू शकतात. हिरव्या रंगाची एक सर्पजात विषारी अन दुसरी बिनविषारी असू शकते. बर्‍याचदा सापाच्या अंगोपांगाचे नीट दर्शन मिळणे आणि त्यावरील खुणा, नक्षी यांचे अ‍ॅनालिसिस गचपणीच्या जागी शक्य नसते. शिवाय साप बिनविषारी असला तरी बिनचावरा नसतो. त्याने चावा घेतला की मरण नसले तरी वेदना होतातच.

साप चावल्यावर बहुतांश वेळा खरचटल्याप्रमाणे फराटे उमटतात. त्यात पुढचे दोन विषदंत, मागचे साधे दात अशी नक्षी उमटवण्याच्या दृष्टीने साप चावत नाहीत. तेव्हा असे आडाखे बर्‍याचदा नुसते पुस्तकीच ठरतात.

शेवटी घरात किंवा ऑफिसात शिरलेला साप पकडून जंगलात सोडणे हे तो मारण्यापेक्षा बरेच अवघड असते. अशा वेळी सर्पमित्राची उपलब्धता काही मिनिटांत होत नसल्यास त्याला मारले तर त्यात मला काही गैर वाटत नाही. भले वाईट वाटले तरी.. गैर वाटत नाही.

माझ्याच स्पेसीजचा असलेला मनुष्यप्राणी, त्याला असलेला तातडीचा पोटेन्शियली जीवघेणा उपद्रव आणि एकूण निसर्गाच्या संतुलनाला एका सापाच्या मरणाने लागणारा धक्का यात तारतम्य करण्याबाबत मला फार विचार करण्याची गरज वाटत नाही.

जंगलात जाऊन वाटेत साप आला म्हणून मारणे हे नि:संशय दुरित आहे.

पारंपारिक वर्तनः
१. गावात शेतकर्‍यांना कोणता साप विषारी आहे नि कोणता नाही हे माहित असते. गावात इतके साप असतात कि शेतकर्‍यांना खूप सर्पज्ञान असते.
२. जास्तीत जास्त साप बिनविषारी असतात. ते शेतातले पिके खाणारे उंदिर खातात. म्हणून शेतकरी कधीही शेतात अशा सापांना मारत नाहीत.
३. पण शेतात विषारी सापांना (त्यातली त्यात आवाज आल्यावर लपून न बसता चवताळणार्‍या सापांना)शेतकरी मारतात.
४. शेतात आणि आजूबाजूच्या पडिक पाळथळ भागांत इतके साप असतात कि विचारता सोय नाही. गावातले शेतकरी स्वतःला सर्पमित्र म्हणत नसले तरी सर्पमित्र असतात.
५. गावातले मात्र सारेच साप शेतकरी, लोक मारतात. मुलांना, गुरांना सापाचे भयंकर भय, इ असते, त्यांच्या अस्तित्वाने धोका असतो.
६. गावातले, शेतांतले सगळे निघालेले साप सर्पोद्यानात घालणे असंभव, अनिष्ट, विचित्र असावे.
७. काही जातीत मारलेल्या सापाला ब्राह्मण म्हणून जाळतात.
---------------
लोक हळूहळू तालुक्यांत जाऊ लागले तेव्हा ज्ञान कमी आणि भय ज्यादा हा प्रकार झाला. आता मेट्रोत सापच निघत नाहीत, म्हणून चूकूनमाकून निघाला तर कुतुहल हाच फॅक्टर मोठा असतो. या लोकांत (अदिती म्हणते तसा सकारात्मक) बदल झाला आहे असं तेव्हाच म्हणता येईल जेव्हा काही विषारी सर्पांमुळे (व भयामुळे) लोक मरत असतील तरीही शेष लोक उदात्त भावना दाखवणे चालू ठेवतील.

मल ना "तारुण्यामागे धावणारा" समाज बदलून म्हातार्‍यांनाही व्यवस्थित म्हणजे ड्यु ग्लॅमर देणारा समाज पहायला आवडेल. वय वाढतय तसतसे, आताशा असेच विचार बळावत आहेत ;)
म्हणजे म्हातार्‍यांनी काय वातीच वळायच्या का च्यायला :(

बीएसई मध्ये झालेलं अर्णव गोस्वामीचं भाषण बघत होतो. "नक्की काय बदल झाला आहे" हाच विषय दिला असल्यासारखा बोलला आहे.

४० ६० १०० wattचे पिवळे बल्ब खूप कमी झालेत.