थँक्यू पद्मजा, जस्ट फॉर बीइंग!

छानच लिहिलंय. बाराला दहा कमी वगळता इतर साहित्याशी परिचय नव्हता.

वाह...

छान ओळख! धन्यवाद!

संयत, समयोचित पण कढ न काढणारं कृतज्ञ आपुलकीने केलेल्या लेखनाबद्दल धन्यवाद मेघना.
लोकसत्तेच्या संपादकीयातल्या एका लेखात " फाटक यांचे बालसाहित्य (तीन पुस्तके) वेगळे असूनही त्याची चर्चा झाली नाही." असं लिहलंय.
१.चिमुकली चांदणी,
२.चमंगख चष्टीगो,
तिसरे ?
पैशाचे झाड हरविलेली दुनिया, हिंद विजय सोसायटीचे पगडी आजोबा (?)
ही पुस्तके कुणी पाहिली आहेत का?

फार छान ऒळ्ख करून दिली आहेस.
मासिकातील लेख वगळता पद्मजा फाटकांचं फारसं काही वाचलेलं नाही. अर्थात त्या लेखांमधूनही त्यांचं अनुभवासाठी खुलं असलेलं मन आणि त्या मनावर ओरखडा उमटू न देता त्या अनुभवांचं मजेत वर्णन करण्याची विलक्षण हातोटी या मुळे ते लिखाण लक्षात राही. नोकरी सोडून व्यवसाय सुरू करताना आलेल्या अनुभवांवर लिहीलेला एक लेख वाचलेला आठवतोय. खुपच वर्षांपुर्वी किर्लोस्कर किंवा स्त्री मासिकात "चौथा कमरा" या सदरात त्यांची ओळखही वाचल्याचं आठवतय. "बापलेक" मधील सुरुवातीचं मनोगतही वेधक आहे. (तेवढंतरी परत शोधून वाचावं असं वाटतय तुझं लिखाण वाचून.

वाह ! किती मनस्वी ओळख करून दिलीत. धन्यवाद. पद्मजांनी लिहिलेलं काहीच मी वाचलेलं नाहीये ते आता आवर्जून मिळवून वाचेन.

खूप छान ओळख करुन दिली मेघना. त्याचं संस्थळावर /अंतरजालावर उपलब्ध असं काही लिखाण आहे का? असल्यास वाचायला नक्कीच आवडेल.

मनस्वी लेखन!

'बायकांचं ललित लिखाण एकतर आक्रमक कंठाळी उत्कट असतं, नाहीतर गुलजार खवासदृश भावनाप्रधान'
इरावती कर्वे, मेघना पेठे, सुनीता देशपांडे, गौरी देशपांडे, आशा बगे, शोभा चित्रे, मीना प्रभू, मंगला निगुडकर आणि अगदी मंगला गोडबोलेसुद्धा वाचून वरील वाक्याशी सरसकटपणे सहमत व्हावे असे वाटत नाही.(यातल्या इरावतीबाई आणि काही अंशी निगुडकर वगळता ज्या नको त्याच लेखिका तुम्ही वाचल्यात असे कुणी म्हटल्यास त्याला सपशेल सहमती) तसे सरसकटीकरण कोणत्याच बाबतीत करु नये हे बरे. पण लक्षात राहिलेल्या स्त्री लेखिकांमध्ये पद्मजा फाटकांचे नाव येत नाही हेही खरेच. पद्मजा म्हणजे लेडी प्रवीण असे कुणी म्हटल्यास आश्चर्य वाटणार नाही. 'मजेत' हे उपनाम म्हणजे तर... असो.

माहितीपूर्ण लेख ! मी 'हसरी किडनी' आणि 'माणुस माझी जात' ही दोनच पुस्तके वाचली आहेत त्यांची. शोधायला हवीत बाकीची आता .

मस्त लिहिलंयस.

छान लिहीले आहे. आवडले.

लेख आवडला. शैली तर नेहमीच आवडते.
मला स्वतःला पद्मजाबाईंची पुस्तके 'क्षणभर विरंगु़ळा' अश्या पद्धतीची वाटत. वाचताना बरे वाटे, पण नंतर फार काही लक्ष्यात राहात नसे किंवा ठसा उमटत नसे. त्या मानाने शोभा चित्रे यांच्या लिखाणातून दिसलेली अमेरिका अधिक आवडली होती. किंवा मला वाटते अजिता काळे- (नाव बरोबर असावे) ज्या समुपदेशन करीत-त्यांचे अनुभव अधिक सखोल वाटले होते. आणकीही एकदोन नावे होती.
आणखी म्हणजे काही ठिकाणी त्यांचा सूर स्वतःबद्दल थोडा चढा, आढ्यतेचा आणि अन्यायग्रस्ततेचा लागला आहे तो अजून स्मरणात आहे. मीना नेरुरकरांचे 'धन्य ती गाय्नॅक कला' आणि सुप्रसिद्ध 'आहे मनोहर तरी' ही त्याची अधिक प्रगत उदाहरणे.

पद्मजा आणि शशिकांत फाटक ह्या जोडप्याशी पहिली ओळख झाली ती साधारण २००१ च्या सुमारास. दोघांच्या मोकळ्या आणि अतिशय 'उबदार' वागाण्यामुळे 'पद्मजा मावशी' पर्यंत कधी मजल गेली ते कळलच नाही. पुढे अनेकवार भेटीगाठी झाल्या, उतारवयात दोघे इथे अमेरिकेत एकटे, मुले दूर देशी (एका मुलीच्या आयुष्यात थोडी खळबळ), गम्भिर आजारपणावर केलेली मात आणि त्यामुळे आलेली कडक पथ्ये ह्या कुठल्याही गोष्टीचा मनावर परिणाम होउ न देता निर्मळ, मोकळे हसू कायम मावशी आणि काकांच्या चेहेर्‍यावर दिसे. पुढे २००५ च्या सुमारास काका गंभिर आजारी पडले तेव्हासुदधा जपलेला प्रखर विवेकवाद आणि भावनाबंबाळ न होता घेतलेला काकांचा 'लाइफ सपोर्ट' काढायचा खंबिर निर्णय तिचा खरा कस दाखवून गेला. मग पुढे ती भारतात परत गेली आणि भेटी कमीच झाल्या.

तिच्याकडे गेलो की बर्‍याच वेळेला ती नेहेमी एक प्रश्न विचारायची "तुम्ही आत्ता किती बिझि आहात?, कमी, नेमके हवे तेवढे की जास्त' आणि त्यातून विचारांचे नवे नवे धागे पुढे जायचे.

आज ते गर्भश्रीमंतीचे झाड लोपले :(

लेख आवडला.

उत्तम लेख आणि तसेच प्रतिसाद..

फाटकांपेक्षा चित्रेबाई चांगल्या म्हणजे शिरवळकरांपेक्षा बाबा कदम चांगले असे म्हटल्यासारखे आहे.'गोठलेल्या वाटा' वर एक आक्रस्ताळी, आदळाआपट करणारा भगवती पुडीसारखा लेख लिहिला पाहिजे.

मनस्वी लेखन आवडलं. पद्मजा फाटकांशी 'ओळख' म्हणावी तर ती त्यांच्या लेखनापेक्षा त्यांच्या टीव्हीवरच्या कामानिमित्ताने आणि स्त्रीवादी विचारांमुळे आमच्या आईवडिलांकडून झाली होती. गेल्या वर्षी प्रत्यक्ष भेट झाली. त्या छोट्याशा भेटीतूनही त्यांचं हसतंखेळतं व्यक्तिमत्व जाणवत राहिलेलं होतं.

लिखाण आवडलं.

फाटक बाईंचं "आवजो" वाचलं होतं. एकंदरीत त्यांचं लिखाण काही महत्त्वाची विधानं करणारं वाटलं नाही. मात्र लिखाणाची शैली, हसतखेळत विसंगती दाखवण्याची वृत्ती, लहानशा गोष्टींमधलं मर्म उलगडून दाखवणं यांसारख्या गोष्टी लक्षात राहिलेल्या आहेत.

पद्मजा फाटकांच्या निधनाबद्दल वाईट वाटलं.

दोन दिग्गजांनी फाटकांच्या लिखाणाबाबत आणि त्यांच्या व्यक्तिमत्वाबाबत 'हसतखेळत' हे विशेषण वापरलेलेले वाचून गंमत वाटली. हसरे, खेळकर, अरळ, पदर सुटलेले लेखन करणे आणि कदाचित स्वतःची (हसरी) दु:खे वगैरे लपवून क्या हर हसीं के पीछे खुशी ही होती है बाबुमोशाय असे जगणे हा व्यक्तिविशेष होऊ शकतो हे वाचून अधिकच गंमत वाटली.

एखाद्या लेखकाचे मूल्यमापनच होऊ नये, इतकी आंधळी भक्ती निदान या संस्थळावर तरी कुणाबाबत नव्हती, नाही. त्यामुळे पद्मजा फाटक यांच्या लेखनाच्या मर्यादा चर्चण्याला कुणी हरकत घेण्याचे कारण नाही. पण काही गोष्टी काही विशिष्ट ठिकाणी विशिष्ट वेळा बोलण्यात काहीएक औचित्य असते. ते काही प्रतिसादांत पाळल्यासारखे वाटले नाही, म्हणून ते खटकले. पण ते एक असो.

लेखकांच्यातही वर्गवार्‍या असतात. वपुंची किंवा दवण्यांची हमखास रेवडी उडवण्याचे दिवस सध्या आहेत. उद्या कदाचित पु.लंची पाळी असेल. उलटपक्षी काही लेखक आवडणे हेच मुळी आपल्या थोर अभिरुचीचे व्यवच्छेदक लक्षण मानण्याची फ्याशन सध्या आहे. ते बदलत असते. पण लोकप्रियता कमी वा जास्त असली, तरी दर्जा वेगवेगळा असतो, विधाने आणि शैली निरनिराळ्या असतात, वाचक निराळा असतो हे मान्य केलेच पाहिजे. पद्मजा फाटक गेल्या म्हणून काय झाले? त्या तरी या वर्गवारीतून कशा सुटणार! पण म्हणून एकाच भाषेत वा समाजात या सगळ्या प्रकारच्या लेखकांनी एकाच वेळी असणे शक्य नाही, असे नसते. तशी गरजही नाही. कायम कोणत्यातरी उपदेशपर नैतिक मूल्याची पाटी हाती घेऊन उभे ठाकलेले साहित्य हेच खरे साहित्य असे म्हणणे जितके हास्यास्पद होईल, तितकेच तीव्र दु:खामुळे मानवी आयुष्याबद्दल झालेल्या साक्षात्कारातून प्रसवलेले साहित्य, तेच तेवढे खरे साहित्य, असे मानणेही तोकडे आणि हास्यास्पदच होईल. तसे काहीतरी गृहीतक संजोप राव यांच्या प्रतिसादात दिसलेसे वाटले. कदाचित माझा दृष्टिदोषही असेल. असो.

पद्मजा फाटक यांच्या लेखनातील विधानाबद्दलः
सचिन तेंडुलकरबद्दल मागे (बहुधा) किरण नगरकरांनी (चूभूदेघे) एक विधान केले होते. सचिन तेंडुलकर हे मुंबई क्रिकेटला आलेल्या बहराचे कारण नसून परिणती होती, अशा आशयाचे ते विधान. त्याची इथे आठवण झाली. एका विशिष्ट सामाजिक पार्श्वभूमीची परिणती असल्यासारखे फाटक यांचे लेखन मला वाटे. समाजाने आवश्यक मानलेल्या परंपरा मानल्या नाहीत तरीही नास्तिक, विवेकी, स्त्रीवादी, शहरी, आधुनिक, तर्काधारी विचारांसह आयुष्य मजेने आणि संवेदनशीलतेने जगता येते. त्यासाठी सतत लढायला उभे ठाकावे लागू नये, अशी परिस्थिती माणसाला माणसासाठी निर्माण करता येणे शक्य आहे. 'असण्यातला आनंद' हीदेखील लाँग सेलिब्रेटेड दु:खाइतकीच ताकदवान वृत्ती आहे, आणि ती अंगी असणे म्हणजे संवेदनाशून्य असणे नव्हे... अशी अनेक गृहीतके आणि सिद्धताही मला त्यांच्या लेखनाच्या मुळाशी दिसत. आश्वासक वाटत. त्यामुळे त्यांच्या लेखनाला काहीशा खवचटपणे वापरलेले 'हसत खेळत' हे विशेषण, एका विशिष्ट लेखनगटात त्यांची सरसकट केलेली जिम्मा, त्यांच्या लिखाणात महत्त्वाचे विधान नसण्याची मुसुंनी केलेली तक्रारवजा नोंद... हे मला पटले नाही.

अर्थात - हरकत कशी घेणार म्हणा! आपापली मते आणि आपापले पूर्वग्रह. चालू द्या.

>>यांच्या लिखाणात महत्त्वाचे विधान नसण्याची मुसुंनी केलेली तक्रारवजा नोंद... हे मला पटले नाही.

भुस्कुटे यांचा त्रागा नीटसा कळलेला नाही. त्यापुढे त्यांनी "आपापली मते आणि आपापले पूर्वग्रह. चालू द्यात." असेही म्हण्टलेले आहे ते रोचक आहे. ज्यानेत्याने आपापली मते मांडणे "अनुचित" ठरत असेल तर मग बोलणेच खुंटते.

व्यक्तीच्या जाण्याबद्द्ल शोक व्यक्त केला आहे आणि त्यांच्या लिखाणातल्या माझ्या समजुतीप्रमाणे असलेल्या उंचीची आणि मर्यादांची मांडणी - माझ्यामते कुठलंही औचित्य न ओलांडता - केलेली आहे. इतउप्पर त्याचा केलेला निषेध हा इंग्रजीत Rant आणि मराठीत त्रागा या वर्गवारीत मोडतो. अर्थात मतं आणि पूर्वग्रहांप्रमाणे त्रागा व्यक्त करणं हेही "चालू द्यात" :-)

जी.ए. वरील प्रतिक्रीया तर फारच मौजमजेच्या होत्या.
मस्त धागा

सुंदर लेख आणि शैली मनापासून आवडली. पद्मजा फाटकांचे काही वाचलेले नाही पण लेख वाचून नक्की वाचावेसे वाटले. श्रद्धांजलीच्या धाग्यावर लेखकाचे मूल्यमापन होऊ नये असे नाही पण आपल्या प्रिय लेखिकेला उद्देशून लिहिलेला असा मनस्वी लेख वाचून खरेतर माझे त्या लेखिकेकेबद्दल प्रतिकूल मत असते तरी ते पुन्हा तपासून पहावे असे वाटले असते. लेखकाचे मूल्यमापन या संदर्भात 'राही' यांच्या प्रतिक्रिया फार आवडल्या (त्या नेहमीच आवडतात). धाग्याचे औचित्य न ओलांडताही त्यांनी फाटकांच्या लिखाणाबद्दल जे प्रतिकूल मत व्यक्त केले आहे ते विचारार्ह्य वाटले. त्यांच्या मराठी महिला साहित्याच्या प्रतिसादाच्या संदर्भात अलिकडेच वाचलेले व्हर्जिनिया वूल्फचे "अ रूम ऑफ वन्स ओन" हे पुस्तक आठवले.

कारणे काहीही असोत.

हे जे राही म्हणताहेत त्याचे व्हर्जिनिया वूल्फने इंग्रजी महिला साहित्याच्या संदर्भात केलेले विश्लेषण अतिशय नेमके, चतुर आणि वाचनीय आहे. शंभर वर्षांपूर्वी जे इंग्रजी महिला साहित्यासाठी नेमके होते ते आजच्या मराठी महिला साहित्यासाठी नेमके लागू आहे हे विशेष.

आपल्या आजीच्या वयाच्या लेखिकेबद्दल असं एकदम, 'पदमजा' गेली' हे वाक्य डोळ्यांना खटकलं.मी त्यांचे बरेचसे साहित्य मासिकांतूनच वाचले होते. जे वाचले त्यावरुन तरी संजोप रावांशी सहमत.