सत्तरीचे गणितज्ञ
------------------------
गणितज्ञ सत्तरीचे
नव्हते पूर्वी सासष्टीचे.
मिळून प्रवास करते झाले,
एकदा तीस वाडीत गेले.
सारे पोचले, नाही हरवले,
बारा जण मुक्कामी आले.
गणितज्ञ सत्तरीचे
नंतर झाले सासष्टीचे.
------------------------
(सत्तरी, सासष्टी/साष्टी, तीसवाडी/तिसवाडी, बाराजण ही गोव्यातील जागांची नावे आहेत.)
'वीसजण पोहायला गेले तेवीसजण
'वीसजण पोहायला गेले तेवीसजण परत आले' ची आठवण आली एकदम.
कोंकणात यामधेच वीसजण.. "पोहायला गेले ते बावीस .. परत आले ते वीस." असा विहिरीला पात्रयोजनेत अ‍ॅडवून पाठभेद होता.
शिवाय 'रत्नागिरी"ची पळून" गेली भागाबाई' वगैरे चीप अन शुद्धाशुद्ध न मानणारेही काहीतरी प्रकरण होते.
जागांची नावे
येथे सर्व संख्यावाचके जागांची नावे आहेत. अर्थात जागांची नावे होण्याकरिता संख्या सार्थक होत्या, पण आता ती फक्त जागांची नावे आहेत.
म्हणजे सत्तरी, सासष्टी, तीसवाडी येथे अनुक्रमे ७०, ६६, ३० मोजण्यालायक गावे असतीलही. बारा जण ("पंचा"यतीसारखी ग्रामसभा) जिथे भेटत त्या ठिकाणाचे नाव बाराजण झाले, ते पूर्वी.
अशा रीतीने धाग्यातील वाक्यांचा अर्थ लागू शकतो. कुठल्याही वाक्यात दोन संख्यावाचकांपैकी एक किंवा दोन्ही शब्द भौगोलिक आहेत, असे ठरवल्यास वदतोव्याघात नाहिसा होतो. पैकी एकच भौगोलिक करायचे ठरवले, तर कुठले, याबाबत स्वातंत्र्य आहे : ७० वर्षांचे गणितज्ञ आता सासष्टी तालुक्यात राहायला आले, किंवा सत्तरी तालुक्यातले गणितज्ञ आता ६६ वर्षांचे झाले, वा सत्तरी तालुक्यातले गणितज्ञ आता सासष्टी तालुक्यात राहायला आले, असे अर्थाचे तीनही पर्याय चालू शकतील.
तीसवाडी तालुका, बाराजण गावी मुक्काम; ३० वाडीत जाऊन बाराजण गावी मुक्काम, तीसवाडी तालुक्यात १२ जण मुक्कामी पोचले, असे अर्थाचे तीनही पर्याय चालतात.
---
एक-उणे-दशसंख्या अशी संख्यांची नावे बहुधा फक्त संस्कृत आणि तद्भव भाषांत असावीत! रोमन चिन्हांत एक-उणे-संख्या IV IX असल्या तरी त्यांची नावे तशी नाहीत.
----
"एकोनाविंशति: स्त्रीणाम्" चा उलगडा : (एको ना विंशति: स्त्रीणाम् = एक पुरुष आणि स्त्रियांची वीस-समूह) गमतीदार आहे :-)
पण "गता"चे वचन चुकते असे वाटते
पण "गता"चे वचन चुकते अशी शंका येते. (एकवचनाऐवजी द्वि- किंवा बहुवचन असायला हवे होते का? असे वाटते.)
परंतु अशा परिस्थितीत "गता" हे एकवचन खपवून घेता येईल.
मराठीत पुढील उदाहरणात कुठले ठीक वाटते? (मराठीतला आपला विचार संस्कृतास लागू होईलच, असे नाही म्हणा.)
> एक रेडा आणि म्हशींचा शेकडा चरायला गेला?गेले?
कवीचे स्वातन्त्र्य
पहिल्यापासून 'एको ना विंशति: स्त्रीणां'असे लिहून मग त्याला योग्य असे द्वि/बहुवचन क्रियापदात दिले तर श्लोकातील 'हेला' उरतच नाही. ह्याउलट 'एकोनाविंशति:स्त्रीणां' ह्यातून श्लोकामधील ती 'हेला' निर्माण होते आणि एकवचनातील 'गता' हेहि जुळते. पण तसे करण्यासाठी 'एकोनविंशति: ह्या व्याकरणशुद्ध शब्दाऐवजी 'एकोनाविंशति:' हे अशुद्ध पत्करावे लागते. हे 'कवीचे स्वातन्त्र्य असे म्हणावे लागेल. ’निरङ्कुशा: कवय:’ असे म्हणायचे आणि सोडून द्यायचे!
मराठीच्या प्रश्नाला माझे उत्तर - 'एक रेडा आणि म्हशींचा शेकडा चरायला गेले' पण 'म्हशींचा शेकडा चरायला गेला'.
आणखी गावे ठाऊक नाहीत, पण
आणखी गावे ठाऊक नाहीत, पण गावांमध्ये संख्यावाचक जागा पण बऱ्याच आहेत. धुळ्यामध्ये "बाराफत्तर" आणि "पाचकंदील" अशा दोन जागा ठाऊक आहेत. त्यापैकी "बाराफत्तर" ही तुमच्या श्लोकातल्या "बाराजण" सारखी भानगड असावी बहुतेक… या जागांना हि संख्यावाचक नावे का पडली याबद्दल माझे आजोबा गोष्टी सांगत असत… पण मला आता काहीच आठवत नाही. महाराष्ट्र / किंवा बाहेर अशी संख्यावाचक नावे का पडली याबाबत कुणी काही सांगू शकेल का?
रोचक! यड्डूर ऊर्फ यडूर माहिती
रोचक! यड्डूर ऊर्फ यडूर माहिती होते. नांगनूरही माहिती होते, पण त्यांची व्युत्पत्ती आजच कळाली. बाकी गावे माहिती नव्हती. धन्यवाद!
तदुपरि आरेकेरे असे गाव मला वाटते विजापूरजवळही आहे आणि बेंगलोरमधला एक भागही आहे बहुधा.
खंडोबाच्या घोषणेत 'येळकोट' असा शब्दही येतोच.
?
पावला बोले तो 'पॉल'ची स्त्रीलिंगी पोर्तुगीज आवृत्ती. (चूभूद्याघ्या. पुरुषी आवृत्ती बहुधा 'पावलो' असावी.) आणि दोना बोले तो 'लेडी'सारखी काही उपाधी. (याचे मराठीकरण 'देवी' असे करावे काय?
थोडक्यात 'देवी पावला'. (खरे तर मराठीत काय किंवा बहुधा कोंकणीतसुद्धा काय, 'देवी पावली' हेच बरोबर पाहिजे. पण शेवटी फिरंग्यांची व्याकरणाची चूक म्हणून ते सोडून द्यायचे झाले. पण दोन - दोनाला 'देवी' म्हटल्यावर याला 'देव' म्हणायला हरकत नसावी - हं तर दोन म्हटल्यावर 'पावलो' बरा बरोब्बर सुचतो शिंच्यांना!)
तसे नाही...
मला हे पटत नाही. 'विंशति: पुनरायाता एका व्याघ्रेण भक्षिता' ह्याचा अर्थ मुळात २१ स्त्रिया स्नानाला जायला हव्यात पण पहिल्या ओळीची कशीहि ओढाताण केली तरी २१ ही संख्या बाहेर पडत नाही.
सुभाषितरत्नभाण्डागारामध्ये हा श्लोक पृ. १८७, क्र. १९ येथे आहे आणि त्याच्यावर 'एकोना इति विंशतेर्विशेषणेन विरोध: एको ना नर: इति पदच्छेदेन परिहार:' अशी टिप्पणीहि आहे. कृष्णशास्त्री भाटवडेकरसंग्रहित (१८८८) सुभाषितरत्नाकरामध्ये हाच श्लोक १८१/३० येथे आणि असाच दिला आहे.
विंशति:
विंशति: ही परत आलेल्यांची संख्या असावी. म्हणजे एकोणीस स्त्रिया आणि एक पुरुष. जाताना वीस स्त्रिया आणि एक पुरुष असे एकवीस होते, येताना एका स्त्रीस वाघाने खाल्ले म्हणून एकोणीस स्त्रिया आणि एक पुरुष मिळून विंशति परत आले. घोटून केलेल्या पाठांतरानुसार 'एका व्याघ्रेण भक्षिता' असेच आठवते आहे. विसर्गलोप होऊन पुनरायाता: चे पुनरायाता असे रूप होऊ शकत असावे.
आपण संदर्भ दिला आहे म्हणजे अर्थ स्पष्ट झालाच आहे पण पाठभेद असू शकेल असे वाटले.
तेरेखोल
गोव्याच्या सीमेवर एक तेरेखोल नावाचे गाव आहे.
शिवाय हज़ारी बाग, चतु:शृंगी, सप्तशृंगी, (देवींची नावे, पण त्या त्या स्थानांचीही तीच ओळख आहे.) पचमढी, पंजाब, पंचकुला, दुआब, चरोतर,(?) पंजशिर, पीर-पांजाल(?), चार रस्ता, फाइव गार्डन, छत्तीस गढ, वगैरे.
सोलापूर?
शेगाव?
बारामूला, लखनौ ही फसवी नावे. मूळ नावे वराहमूल, लक्ष्मणपुर.
बार्बेडोस हेही नाव कसे वाटते? इंडियन आहेच.
हॅ हॅ हॅ. मस्त. 'बाराजण' हे
हॅ हॅ हॅ. मस्त. 'बाराजण' हे नाव माहिती नव्हते. बाकीची नावे परिचयाची होती.
'वीसजण पोहायला गेले तेवीसजण परत आले' ची आठवण आली एकदम. :)