बीजे जगतात...

बिया जमवून त्या रुजवायचा छंद मला कधी लागला आठवत नाही.
पण या छंदाने खूप मस्त जिवंत वाटतं.
एक बी. आतमधला गर्भ सुम्म झोपून गेलेला असतो. कडधान्यांची, तृणधान्यांची बीजं जशी सहज, जरासं पाणी नि ऊब मिळाली की अंकुरतात, मातीत खोचली की लगेच दोन पानं किंवा प्लुम्यूल्स बाहेर डोकवतात... तसं काही सारंसोपं साऱ्याच बियांचं नसतं. कठीण कवचांतून बाहेर पडण्याची काही बीजगर्भांची धडपड मदतीवाचून कितीही वर्षं थांबून राहू शकते.
या झोपलेल्या बीजगर्भांना जागं करायचं मुख्य काम असतं पाण्याचं. वरच्या कवचाच्या पांघरुणांतून पाणी आत शिरलं की ते टप्प्याटप्प्याने कवचाच्या आतल्या थरांतून घुसत, फुगवत जातं, बाहेरच्या कवचाला तडकवतं आणि मगच बीजाचे हातपाय हलायला सुरुवात होते. मुळाचं रॅडिकल मातीत घुसू पाहातं आणि मगच बीजदले मातीचा थर फोडून वरचं आकाश पाहू लागतात. तेव्हाच तर बीजाला या जगात आपण जगू शकू असा विश्वास आलेला असतो. माझं कवच अंतर्बाह्य भिजवून टाकेल इतकं पाणी हवं मला. आणि माती... आणि मला सोसेल अशी हवा. तरच मी जगायचं मान्य करीन म्हणत असतात अनेक बिया. नाहीतर राहीन झोपून अश्शीच. काही काळाने करपून जाईल माझा जीव? ठीक आहे... वाढून मग करपण्यापेक्षा बरं.
तर त्या झोपलेल्या बियांना द्यायचा असतो विश्वास...
पाणी त्यांच्या अंतस्त्वचेपर्यंत पोहोचून त्यांची अंतःसंज्ञा जागी करायची असते.
कधीकधी या बियांच्या कठीण कवचांना पाण्याचा पाझरस्पर्श व्हावा म्हणून थोडाथोडा तडा द्यावा लागतो. बी भिजत घालायचं. कवचाला थोडंसं घासून, चीर पाडल्यासारखं करून मग पुन्हा भिजत घालायचं. जरा कवच उमळल्यासारखं दिसलं की मग पुन्हा कातरकडेच्या सुरीने आतला गर न दुखावला जाईल अशी काळजी घेत पाणी पोहोचण्याची वाट आणखी मोकळी करायची. आतल्या गरापर्यंत पोहोचण्याआधी सुरी नेमकी थांबली पाहिजे. अवतीभवतीचं सारं जग विसरून ही शस्त्रक्रिया करावी लागते बरं...
आणि मग ती पुन्हा भिजत ठेवायची. पुन्हा पाण्याला पाण्याचं काम करू द्यायचं. नव्या पाण्याची भर निदान दिवसाआड तरी लावायची.
मी आजवर आंबे,फणस, जांभूळ, बोर, कोकम, काजू, सिताफळ, चिंच, कडूनिंब, सातवीण या झाडांच्या सोप्या बिया तर रुजवल्याच आहेत. त्यांचं काही नवल विशेष नाही. नारळ तर प्रत्येक कोकणी माणूस रुजवतोच. बकुळ, गारबी, रावणताड, मामिया अमेरिकाना, उंडळ, सीतेचा अशोक, भेरली माड, समुद्रफूल, सागरगोटे, गुंज अशा काही बिया रुजवायचा प्रयत्न केलाय मी.
पण काही बिया आव्हान देणाऱ्या होत्या. काहींच्या बाबतीत यश आलं. काहीं बिया अजिबात बधल्या नाहीत. काहींनी फसवलंही. त्याचे हे काही किस्से.
गारबीची वेल आणि ढमाली शेंग अनेकांनी पाहिली असेल. दुधाच्या गाठींवर उगाळून लावायला म्हणून ती रस्त्यावरचे वैदू लोक विकताना दिसतात. तिथं कदाचित पाहिली असेल गारबीची बी.
महा कठोर हृदयी बी. एकतर डार्क चॉकोलेटसारखी चकचकीत रंगाची, गुळगुळीत अंगाची बी. तिला सुरीने तासायचं म्हणजे अवघडच. पण मी अगदी विक्टरीनॉक्सची सुरी वापरून तिच्या कडेवर बारीकसा उथळ छेद केला. मग पुन्हा भिजत घातलं. मग पंधरा दिवसांनी पुन्हा एकदा त्याच छेदावर घासलं. पुन्हा पाण्यात घातलं. मग महिनाभराने पुन्हा त्याच ठिकाणी सुरीने छेद केला.
मनात धाकधूक होतीच- आतल्या जीवाला कापलं जायला नको... तीन महिने भिजत पडलेली बी. वरचं कवच जरा भेगाळल्यागत भिजटलेलं. तिला गच्चीत एका कुंडीत ठेवून आले. जग गं बाई, मी आहे ना तुला... माती म्हणाली. काढ गं वर डोकं, मी आहे ना तुला- वरची झुळूक म्हणाली... आकाशात पसरलेल्या हलक्याशा उन्हाने हुंकार भरला असावा.
त्यानंतर पुन्हा दोन महिने गेले. आशा सोडून दिली होती. नाही रुजणार ही हट्टी पोर... आणि एक चारपाच दिवस कुठेतरी बाहेर गेलेले. परतल्यावर पहाते तर काय वीतभर ताणा त्या कुंडीतून डोकावत होता. आणि मग तो हांहां म्हणता महिनाभरात पाचसहा फूट सण्णसण्ण वाढला. बयाबाईला आणखी वाढू दिलं आणि मग मित्रांच्या फार्मवरच्या एका वृक्षातळी तिला वसवून आले.
आता कळलंय, की गारबीच्या बीजाला एवढा धीर तर धरावा लागतोच. आत्ता तीन बिया भिजवत घातल्यात. त्यांच्या कवचाच्या आत पाणी शिरेल आता लवकरच. पावसाळ्यापर्यंत त्या जगायला राजी होतील बहुतेक...
रावणताडाचं फळ मला नंदन कलबागांनी आणून दिलेलं. त्यालाही व्यवस्थित चिरा पाडून मी भिजत घातलं. चांगलं फुगल्यासारखं वाटल्यावर वेखंड लावलेल्या चिखलकुंडीतच तेही लावलं. सहासात महिने गेले. त्याचं वरचं आवरण काळ पडून कुजल्यासारखं दिसू लागलं. तरीही तसंच ठेवलेलं. मग एक दिवस वेखंडाची कुंडी जरा नीट साफसूफ करायला घेतली. मला वाटलं हे काही रुजलंच नाही. तर काढून टाकावं. म्हणून ते कुजलेलं वाटणारं फळ खेचलं चिखलातून. तर त्याचं सणसणीत मूळ फळासकट हातात आलेलं दिसलं. आणि त्याचं टोक तुटून खालीच राहिलं होतं. कपाळावर हात मारून घेतला. स्वतःचा रागराग केला. अशा नुकत्याच जगू लागलेल्या बीजाचं मूळ तुटलं तर ते काही जगत नाही. माहीत होतं. तरीही पुन्हा एकदा त्याला मातीत ठेवलं. पण मातीच झाली त्याची. मी अपराधी. रावणताड माझ्याकडे रुजून आलेला... आणि मी अज्ञानापोटी त्याला मरू दिलं... सहा वर्षं झाली. सल अजून आहे. कायमच राहील.
मग मायामीहून एक मित्र खिशात घालून एक सुकलेलं फळ घेऊन आला. म्हणाला ही फळ एका फार मोठ्या झाडाला लागतात. आणि घोसाघोसाने लागतात. ब्राझिलियन्स, मेक्सिकन्स ही फळं गोळा करून नेतात. फळांच्या वर्णनावरून विकीवरून इमेजेस शोधल्या, त्याला दाखवल्या. हेच होतं म्हणाला तो. त्या झाडाचं नाव होतं मामिया अमेरिकाना. केवढा भव्य वृक्ष होता तो...
मी विचार केला- बघू तर रुजवायचा प्रयत्न करून... ते सुकलेलं फळ सोललं. उंडळीच्या बीजासारखीच रचना वाटली. थोडीशीच चीर पाडली आणि ऑफिसमधल्या टेबलवर एक अँथुरियम होतं. त्याच मातीत कडेला खुपसून टाकली ती बी. आशा ठेवलीच नव्हती. आणि महिनाभराने अचानक लक्षात आलं अँथुरियमच्या पानगर्दीतून एक ठसठशीत चार इंची कोंभ खाडकन् उभा राहिलेला दिसत होता. कुंडीसकट ते घरी नेलं. मोठ्या कुंडीत सावलीत लावलं. त्याचा वाढण्याचा झपाटा एवढा जबरदस्त आहे की लवकरच खूप मोठ्या कुंडीत त्याला ठेवावं लागलं. उंडळीच्या पानांसारखीच पानं आहेत थेट. गेल्याच आठवड्यात त्याची पाठवणी मित्रांच्या शेतात केली आहे. कसली खूष होऊन फुटलीय ती बी या मातीत. माझं लाडकं दत्तक पोर असणार आहे ते.
सीतेच्या अशोकाची बी मात्र काही त्रास न देता रुजते हं. बोरीवलीला डोम पाल्म फुलला होता- आमच्या वृक्षराजी मुंबईची पुस्तकासाठी त्याचा फोटो घ्यायला आम्ही गेलो होते. तेव्हा त्या शाळेच्या आवारात सीतेचा अशोक पाहिला. त्याच्या बुंध्यातळी भरपूर बिया पडलेल्या दिसल्या. त्यातलीच एक उचलली आणि जराशी सॅंडपेपरवर घासून रुजत घातलेली. आणि ती किती आनंदाने जगायला लागली आणि माझ्या जगण्याच्या आनंदात भरही घालू लागली.
मग गेल्या वर्षी वाटलं, सागरगोट्यांच्या काटेरी झाळीचं किती छान कुंपण होईल. मग डॉ. लट्टूंना विचारलं पार्ल्यात कुठे सागरगोटे मिळतात का पहा हो. त्यांनी मिळवलेच. चाळीस सागरगोटे. भिजवले, चिरावले. भिजवले...
काळपट पडला त्यांना राखी रंग... आणि साल मऊ झाली. पंचवीस सागरगोटे चांगले मऊ झालेले, उरलेले पंधरा ढिम्म भिजले नाहीत. मग या पंचवीस मऊ मनाच्या सागरगोट्यांना एकत्रच दोन कुंड्यांतून विभागून घातलं. आता छानपैकी वीस सागरगोट्यांचे वेल जीव धरून एकमेकांच्या साथीने वाढू लागलेत.
गंमतीच्या कथा आहेत सगळ्या बियांच्या...
आता माझ्याकडे डिलेनिया इंडिका किंवा कमरकच्या, एन्टाडा स्कॅन्डेन्स म्हणजे गारबीच्या अशा बिया जगायचं की नाही ते ठरवत पडल्या आहेत.
टु बी ऑर नॉट टु बी...
मला त्यांना कन्विन्स करायचंय- जगा गं बायांनो...