नतद्रष्टांची किरकिर

’लो एफर्ट/हाय एफर्ट” ही डायकोटोमी वाचून अंमळ मौज वाटली. अशा द्वैताने किती समस्या उभ्या राहतील हे तर कोणताही ए०आय० न वापरताच अत्यंत ’लो एफर्टने”च कळले.

एर्डश कोशातील ए०आय० वापरून सुटलेल्या समस्या या ’लो एफर्ट’ समस्या मानाव्यात का हा संभ्रम पण निर्माण झाला.

तरी पण प्रतिसाद देण्यासाठी ए०आय०चा कल्पक वापर मनापासून आवडला. त्यासाठी दहा पैकी नऊ गुण!

वगैरे मनापासून आवडला होता आणि मार्क्स वाटत फिरत होतात. रात्रीतून काय झालं की अचानक उपहासाची उपरती झाली?

>> तेव्हा माझ्या लिखाणावर कितीही उपहास कुचेष्टा करणार्‍या ’पोष्टी’ आल्या तरी माझ्याकडून दुर्लक्षच होईल, अति झाले तर रिटालिएट होईल.

अरे भाई केहना क्या चाहते हो? दुर्लक्ष कि रिटालिएट?
"अति" होण्याची डेफिनिशन काय? की ते गोलपोस्ट पण एका रात्रीतून मन बदललं तसं बदलत राहणार?

जर का आक्षेप मी कुठेतरी तो बिनडोक पणा चा डायलॉग म्हणला त्याला असेल तर तो सामना चित्रपटात श्रीराम लागूंच्या तोंडी आहे आणि मला तो मजेशीर वाटला इतकेच. हे मान्य की सगळ्यांना तो रेफेरेंस कळला नसेल.

>> "ए० आय० मला आवडतो कारण तो चुकू शकतो पण माणसासारखा दूष्ट नाही."

बाकी या नाईव्ह ऑप्टिमिझमचं कौतुक करावं की हेवा की कपाळावर हात मारून घ्यावा कळत नाही. ऑलरेडी दोन तरुणांनी ए आई ने सांगितले म्हणून आत्महत्या केल्या आहेत.

>> मानवी तज्ज्ञाकडे पैसे टाकूनही प्रामाणिक सल्ला मिळेलच असे नाही. याचे ठळक उदा० म्हणजे वकील आणि डॉक्टर! ए०आय० सल्ला देतो तेव्हा मानवी स्वायत्तता अबाधित राहते.

बॉर्र .. ए आई ऍड्स वगैरे गोष्टी तुमच्या पर्यंत पोहोचलेल्या दिसत नाहीत.

बाकी मी सिलिकॉन वेली मधील ए आय कंपनी मध्ये काही काळ काम करून झालंय (आज काळ कुठेही अशा कंपन्या कुत्र्याच्या छत्री सारख्या उगवतात), त्यामुळे यु आर बार्किंग अंडर द रॉंग ट्री.

>> अति झाले तर रिटालिएट होईल. जास्तीत जास्त मला ब्लॉक केले जाईल

जे काय रिटालिएट करायचे ते शाब्दिक आणि आईडियाज मधून करा. बाकी कुणीच कुणाला ब्लॉक करू नये अशा मताचा मी आहे जोवर सर्व काही मुद्द्यांवर चालू आहे.

>> तुम्ही मूळ लेखावर, त्यातील मुद्द्यांवर भाष्य करू शकत नाही हा तुमचा पराभव आहे, हे तुम्ही जितक्या लवकर स्वीकाराल तेव्हढे चांगले.

मुळात तुम्हाला नक्की कशावर आक्षेप आहे आणि तुमचा नक्की काय प्रॉब्लेम आहे तोच कळेनासं झालाय.
तरी तुमच्या समाधानासाठी माझा पराभव झाला, तुम्ही जिंकलात ... माझं घर आपण उन्हात बांधू हा!

तेव्हा माझ्या लिखाणावर कितीही उपहास कुचेष्टा करणार्‍या ’पोष्टी’ आल्या तरी माझ्याकडून दुर्लक्षच होईल, अति झाले तर रिटालिएट होईल. जास्तीत जास्त मला ब्लॉक केले जाईल.

(‘ऐसीअक्षरे’च्या आतावरच्या अनुभवावरून तरी) ‘ऐसीअक्षरे’वर तुम्हाला इतक्या सहजासहजी ब्लॉक केले जाईल, असे वाटत नाही.

फार कशाला, ‘येथील तमाम सदस्यांना गोळ्या घातल्या पाहिजेत’ असे मत जरी (समजा) तुम्ही तुमच्या लेखांतून अथवा प्रतिसादांतून (आणि, एकदा नव्हे, हजारदा) व्यक्त केलेत, तरीसुद्धा, तुमच्या (येथील) आयडीच्या शष्पाससुद्धा त्यामुळे धक्का लागण्याची शक्यता शून्यवत् आहे. (त्यावर जास्तीत जास्त ‘कारवाई’ म्हणजे, भविष्यात एखादे दिवशी कधीतरी तुम्ही स्वतःच कंटाळून हे संस्थळ सोडून जाल, याची वाट संपादनमंडळाकडून पाहिली जाईल. याहून अधिक काही होणे नाही.)

हं, आता, समजा, येथील एखाद्या स्त्री-आयडीच्या (आणि, त्यातही, शक्य तोवर संपादनमंडळातील एखाद्या स्त्रीआयडीच्या) जालनामासदृश नाव धारण करणाऱ्या एखाद्या काल्पनिक स्त्रीपात्रासोबत विविधनामधारी संकीर्ण इस्लामधर्मी काल्पनिक पात्रे कशी प्रतिदिनी, वारंवार, आणि (शक्यतो) बलात्काराने रत होत आहेत, असा काहीबाही कल्पनाविलास तुम्ही आपल्या प्रतिसादांतून जर रंगवू लागलात, तर मात्र कदाचित (शक्य तोवर तुमचा असा एखादा प्रतिसाद प्रसिद्ध झाल्यापासून तीनचार दिवसांनंतर; त्याअगोदर नव्हे!) तुमचा संबंधित प्रतिसाद उडविला जाणे तथा तुम्हाला ब्लॉक केले जाणे शक्य आहे. (पूर्वी एकदा एका सदस्यांच्या बाबतीत तसे घडलेले आहे.)

सांगण्याचा मतलब, तुम्हाला या संकेतस्थळावरून स्वतःस अतिशय डेस्परेटली ब्लॉक करून घ्यायचेच जर असेल, तर किमान तितका एफर्ट तुम्हाला घ्यावा लागेल, किमान तितका थ्रेशोल्ड ओलांडावा लागेल, किमान तितकी तपश्चर्या करावी लागेल. (आणि, तरीसुद्धा, यशाची शाश्वती ही नाहीच.)

कठोर परिश्रमांस पर्याय नाही.

याबद्दल एक anecdote असे ऐकलेले आहे, की कॅल्क्युलेटर जेव्हा हळूहळू प्रचलित होऊ लागले, तेव्हा नव्या तथा जुन्या दोन्हीं पिढ्यांनी त्यांचा अंगीकार थोड्याफार फरकाने केला. फरक एवढाच, की नव्या पिढीतील (नवतंत्रज्ञानावर विश्वास असणारी) तरुणमंडळी हाताने हिशेब करून नंतर तो तपासण्याकरिता कॅल्क्युलेटर वापरू लागली, तर जुन्या वळणाची मंडळी (सोयीकरिता) कॅल्क्युलेटरने हिशेब करून नंतर तो हाताने तपासू लागली.

सांगण्याचा मतलब, नवे तंत्रज्ञान (गरजेप्रमाणे किंवा सोयीप्रमाणे) स्वीकारणे, आणि नव्या तंत्रज्ञानावर विश्वास ठेवणे, यांत थोडा फरक असू शकतो.

या प्रश्नाचे उत्तर हे प्रत्येक (संभाव्य) वाचकाकरिता (आणि, फॉर्दॅट्मॅटर, (अशा) प्रत्येक (संभाव्य) पुस्तकाकरिता) वेगळे असावे, नव्हे काय?

मग फुका त्याकरिता ‘जनतेचा कौल’ वगैरे घेण्याची लोएफर्टगिरी करण्यात काय हशील आहे, म्हणतो मी.

जे काही ठरवायचे, ते (स्वतःच्या मगदुराप्रमाणे) स्वतःच ठरवा की! (आणि, वाचलेच —^१ नि नंतर मग वाटलेच —^२ तर अभिप्राय टाका. जास्तीत जास्त काय होईल, आम्ही तो वाचणार नाही. मग टेन्शन कसले घेता?)

पाहा बुवा विचार करून. (किंवा, नाही जरी केलात, तरी (तुमच्यासकट) कोणाला (नि काय) फरक पडतो?)

असो चालायचेच.

^१ हा घ्या, एमडॅश!

^२ हा घ्या, आणखी एक एमडॅश!^२अ

^२अ आता, यावर ‘च्यायलेंज!’ तेवढे म्हणू नका!^२अ१

^२अ१ किंवा, म्हटलात, तरी वांदा नाही. ‘उचलेंज!’ म्हणून मोकळा होईन. असो.

मराठी जालीय व्यवहारात मूळ पोष्टी हाय-एफर्ट आणि प्रतिसाद मात्र लो-एफर्ट असतात, असा अचानक आत्ता साक्षात्कार झाला! पण तुमचा हाय-एफर्ट प्रतिसाद त्याला अपवाद ठरला.

बादवे - "बाकी जी एकमेव मानवी अशी गोष्ट आहे, म्हणजे भावना व्यक्त करणे, त्यासाठी एआय का वापरावे? आपल्याला आपल्या भावना भाषेत व्यक्त करता येत नसतील तर गप्प बसण्याचा मार्ग असतोच!
आणि कुणाला काय फरक पडणार आहे आपण लिहिलेलं वाचून? मुळात लेखन हे स्वतःची करमणूक करता यावी म्हणून करावं. मग ते व्याकरण दृष्ट्या वाईट असलं तर वाचणारे सांगतातच. मग पुढल्या वेळी दुरुस्त करायचं.
असं स्वतःच्या भावना दुसऱ्याकडून व्यक्त करणं म्हणजे लेखनाला हॉलमार्क (पूर्वीचे ग्रीटिंग कार्ड) करण्यासारखं नव्हे का?"

तुम्ही अळ्यांचा डबा उघडला आहे, असे वाटते.

मला आता अल्ट्रा-हाय एफर्ट करावे लागणार!

आज काल पाचवीच्या मुलांना हे शिकवतात ???
कशाला हो गरीब बिचार्या मुलांना हे कष्ट देता.. कुठे फेडाल ही पापे?
(स्वगत: बापरे, झालो मी कालबाह्य.)

>> त्यानं जी थेट येणार नाहीत तीच एआयला विचारू असा प्रस्ताव ठेवला
>> नंतर GK चा पेपर मात्र मुलाने अट्टाहासाने स्वबळावर सोडवला.

बापरे तुमच्या मुलाची इंटेग्रिटी खूपच आहे. मोठा होऊन खूप खूप शिकून भ्रष्ट राजकारण्यांच्या खाली काम करून त्यांचे नाव खूप खूप मोठे करणार.
(कृपया हलके घ्या :))

बाकी तुम्ही मुलांचा अभ्यास घेता, डेली कामे करता, भारी भारी लेख लिहिता आणि सगळ्यात म्हणजे (राजीव उपाध्ये सर्टिफाईड) हाय एफर्ट प्रतिसाद लिहून आमच्यात असूया निर्माण करता .. खरंच कुठे फेडाल ही पापे? आम्हाला आमचं नुसतं एक लाईफ मॅनेज करता नाकी नऊ येतात.

>> बऱ्याचवेळा एखादं पुस्तक आवडलं की अशी अजून कोणती आहेत ते विचारते. फार चांगली चांगली पुस्तकं मला एआयने सुचवली आहेत.

अगदी अगदी, मी पण या कामाला उपयोग करतो. भारीच सजेशन्स देतो

ए०आय०चे निरूपण- तुम्ही दिलेला मजकूर हा एका व्यक्तीच्या बौद्धिक प्रवासाचा (intellectual journey) आणि धार्मिक कल्पनांच्या ऐतिहासिक विश्लेषणाचा संगम आहे. त्याची रचना पाहिली तर सुरुवात बालपणीच्या श्रद्धेपासून होते, मग अभ्यासातून निर्माण झालेल्या शंकांकडे जाते आणि शेवटी एका ठाम वैयक्तिक निष्कर्षापर्यंत पोचते. त्यामुळे हा लेख वस्तुनिष्ठ संशोधनपेक्षा एका प्रकारचा वैचारिक आत्मकथन (intellectual autobiography) वाटतो.

लेखात मांडलेले काही मुद्दे मात्र पूर्णपणे निराधार नाहीत. उदाहरणार्थ, वेदांत गणपतीचा स्पष्ट उल्लेख नाही हा दावा काही प्रमाणात मान्य केला जातो. ऋग्वेदातील “गणानां त्वा गणपतिं हवामहे” हा प्रसिद्ध मंत्र मूळतः बृहस्पति किंवा ब्रह्मणस्पति या देवतेसाठी आहे, असे अनेक वैदिक अभ्यासक सांगतात. “गणपति” या शब्दामुळे पुढील काळात तो गणेशपूजेत वापरला जाऊ लागला. म्हणजेच आज जो संबंध दिसतो तो मूळ वेदकालीन नाही, तर नंतर तयार झालेला आहे.

तसेच अनेक इतिहासकार आणि समाजशास्त्रज्ञांनी असे दाखवले आहे की भारतीय धर्मपरंपरेत अनेक लोकदैवतांचे पुढे ब्राह्मणीकरण झाले. इतिहासकार Damodar Dharmananda Kosambi यांनी *Myth and Reality* या पुस्तकात या प्रक्रियेवर सविस्तर चर्चा केली आहे. महाराष्ट्रातील लोकधर्माचा अभ्यास करणारे R. C. Dhere यांनीही अनेक लोकदेवतांच्या उगमाबद्दल अशीच मते मांडली आहेत. त्यांच्या मते अनेक ग्रामदेवता आणि लोकदेवता नंतर पुराणपरंपरेत समाविष्ट झाल्या आणि त्यांना उच्च स्थान मिळाले. काही अभ्यासकांच्या मते गणेशाचाही विकास अशाच प्रकारे झाला असावा.

गणपती “विघ्नकर्ता” होता हा मुद्दाही पूर्णपणे नवीन नाही. प्राचीन ग्रंथांमध्ये “विनायक” या नावाने काही देवता किंवा शक्तींचा उल्लेख येतो ज्यांना त्रास देणारे किंवा अडथळे निर्माण करणारे मानले जात असे. अशा शक्तींना शांत करण्यासाठी पूजा केली जात असे. कालांतराने त्याच देवतेचे रूपांतर “विघ्नहर्ता” या रूपात झाले. धर्मांच्या इतिहासात अशा प्रकारचे रूपांतर अनेकदा दिसते.

अथर्वशीर्षाबद्दलही अनेक संशोधकांचे मत असे आहे की “गणपत्यथर्वशीर्ष” हा ग्रंथ प्रत्यक्ष अथर्ववेदाचा भाग नाही. तो बऱ्याच उशिरा रचलेला उपनिषदसदृश ग्रंथ आहे. त्यामुळे त्याचे नाव जरी अथर्वशीर्ष असले तरी त्याचा थेट वेदकालीन संबंध मानला जात नाही.

तथापि लेखात काही ठिकाणी संकल्पनात्मक उड्या दिसतात. उदाहरणार्थ “अनार्य देवता म्हणजे नीच देवता” हा शब्दप्रयोग आधुनिक शास्त्रीय चर्चेत स्वीकारला जात नाही. “आर्य” आणि “अनार्य” हे ऐतिहासिक-सांस्कृतिक वर्गीकरण असू शकते, पण “नीच” हा मूल्यनिर्णय आहे. तसेच एखाद्या देवतेचा ऐतिहासिक विकास लोकसंस्कृतीतून झाला असेल याचा अर्थ त्या देवतेचे धार्मिक महत्त्व आपोआप नाकारले जाते असे नाही.

म्हणून हा लेख पूर्णपणे अवैज्ञानिक नाही, कारण त्यात काही खरे शैक्षणिक संदर्भ आहेत; पण त्यातून काढलेला अंतिम निष्कर्ष मात्र वैयक्तिक आणि मूल्याधारित आहे. इतिहासकार साधारणपणे इतकेच म्हणतात की अनेक धार्मिक संकल्पना काळानुसार विकसित झाल्या. पण त्या विकासावरून श्रद्धेचे अंतिम मूल्य ठरवणे हा प्रत्येक व्यक्तीचा वैयक्तिक निर्णय असतो.

मी काय डिटेल्स मध्ये नाय वाचला, पण मला तरी ब्लॉक करण्यासारखं काही आढळलं नाही. अर्थात मिसळपाव असल्याने काही आश्चर्य वाटले नाही.
काळजी नका करू, इथले सदस्य तुमचे असे काही बौद्धिक घेतील की तुम्ही केसं उपटून स्वतःच स्वतःला ब्लॉक करून घ्याल.