स्वातंत्र्याचा अर्थ

शनिवारची थोडी रिकामी संध्याकाळ. वेळ घालवण्यासाठी टीव्हीशिवाय दुसरं काही साधन नाही (नेट बंद आणि पुस्तकं वाचायचा कंटाळा येतो हल्ली). अश्या वेळी असले भंगार कार्यक्रम लागतात की रिमोट घेऊन या चॅनेल वरून त्या चॅनेलवर उड्या मारणं हाच कार्यक्रम चालु रहातो. अश्या उड्या मारताना DD-Bharati ला थांबले. कोकणातील हिरवीजर्द झाडी, त्यातून वाट काढत , वाचत परिक्षेला निघालेली तीन मुले . फारशी माहीत नसली तरी नीट लक्ष दिल्यावर कळणारी कोंकणी भाषा. जरा रोचक ( हा शब्द मी ’ऐसी ’ मुळे वापरायला लागले) वाटलं म्हणून थांबले. आणि पुढचे दोन तास एक सुंदर अनुभव देउन गेले.
'दिगंत' नावाचा कोंकणी सिनेमा होता तो. त्या तीन मुलांपैकी बुजरा आणि मागे रहाणारा "राया". धनगराचं हुषार पोरगं. बापाला मुळात हा शिकतोय हेच पसंत नाही. " माझ्या शेळ्यामेंढ्यांच्या मुळावर येईल हे शिक्षण" हा त्याचा त्रागा. पण गुरुजी समजावतात ’सरकारची स्कॉलर्शीप मिळालीय त्याला तर जाऊ दे शहरात आणि पुढचं शिकु दे’. राया शहरात शिकायला लागतो. बापाला आपलं स्वप्न कळवतो. "मी आर्किटेक्ट होणार. आर्किटेक्ट म्हणजे घरं कशी बांधायची हे ठरवणारा". हया कल्पनेने धनगर बापाला पहिला हादरा बसतो. ‘आपण धनगर. ही अख्खी धरती आपलीच आणि हा दिवटा घर बांधून देणारा होणार .’ तो पिसाटल्यासारखा माळावर जातो . " एकच घर कशाला . तीन बान्धू. ही हवा अडवू भिंत बांधून . मग हवा येण्यासाठी खिडक्या लावू. " तो बायकोजवळ त्रागा व्यक्त करतो.
पण राया शिकतो. शहरातल्याच एका मुलीबरोबर लग्न करून संसार मांडतो. मुलाचा संसार बघायला वडील गावाहुन येतात. शहरात एका ईमारतीवर फडकणारा झेंडा बघून त्यांना आठवतं; "अरे हा झेंडा मी लहान असताना पाहिलेला". त्यांनी स्वातंत्र्यसैनिकांना वेळ्प्रसंगी आसरा, अन्न दिलेलं असतं.
"गोवा स्वतंत्र झाला असं म्हणत त्यांनी माझ्या हातात हाच झेंडा दिलेला. मी तो घेऊन खुप नाचलो. पण काय झालं हे मला काही कळलं नव्ह्तं. अजुनही कळलेलं नाही. आता तु एवढं शिकलायस तू सांग. गोवा, आपण स्वतंत्र झालो म्हणजे काय ? "
"म्हणजे गोव्यावर पोर्तुगीज राज्य करत होते . त्यांना आपण त्यांच्या देशात पाठवलं"
"मग त्या आधी कोण राज्य करत होतं?"
"होते इकडचेच कोणी राजे. त्यांना पोर्तुगीजांनी हरवलं"
"कसं हरवलं? "
"चांगली फौज हो्ती त्यांच्याकडे. हत्यारं होती."
"म्हणजे ते इकडच्या राजांहून बलवान होते मग बरोबरच केलं त्यांनी"
"पण ते दुसर्‍या देशातले होते."
"म्हणजे रे पुता?"
"म्हणजे वेगळे होते आपल्याहून . त्यांची चामडी कशी , आपली कशी?"
" ???"
"बरं ते मुळचे इथले नव्हे. फार लांबून आलेले"
"मग आपण तरी मुळचे इथले कुठे? आपले पुर्वज पार कुठे होते. अख्खी धरित्री फिरत इथे आलो आपण. "
या धनगर माणसाला शहरातलं बांधलेपण अस्वस्थ करायला लागतं. उघड्यावरचा उनपाउस झेलायची सवय असणार्‍याला चार भिंतीतली हवा अस्वस्थ करायला लागते. चोर्‍या, लहान पोरिवरला बलात्कार या बातम्या त्याला अस्वस्थ करतात.
"हे कसलं स्वातंत्र्य तुमच्या शहरात? जनावरं पण असं करत नाहीत "
एके दिवशी तो नाहीसा होतो. राया चिंतेत. आपल्या वडिलांना इकड्ची काहीच माहीती नाही. कुठे जातील ? काय करतील? तरी तो गावी जातो.
तिथे डोंगरासमोर तेवढ्याच नेहमीसारखाच शेळ्यामेंढ्यांच्या कळ्पात बाप उभा.
तो बापाच्या पायाशी कोसळतो. "का? का असं न सांगता आलास? कुठे वाट चुकला असतास म्हणजे?"
"या पायांना वाटांची सवय आहे. उघड्यावरचीच पावलं ही दिशा कळतात त्यांना. पोरा, वाट चुकायची भीती असते ती तुझ्यासारख्या चार भिंतीत रहाणार्‍यांना.
हा चित्रपटाचा शेवट नव्हे.
राया परततो. त्याच्या घरी रुक्मीची- त्याच्या बायकोची - एक चिठ्ठी त्याची वाट बघत असते. "नळातुन हवं तेव्हा येणारं पाणी, हवी ती वस्तु हाताशी अश्या सगळ्या सुखसोय़ींच्या जगाची मला सवय आहे पण या सगळ्याचं रक्ताशी नातं आहे असं मला कधी जाणवलं नाही. पण असं नातं तुझ्या वडीलांचं त्यांच्या मोकळ्या रानाशी आहे. हे काय आहे ? काय,कशी आणि कश्याची असते ही ओढ ? हे समजून घेता येतय का हे बघण्यासाठी मी तुझ्या घरी जातेय. परत येइनच. असं समज की ही पिकनिकंच असेल माझ्यासाठी. "
**************************
मला आवडणारे चित्रपट हे साधारण दोन प्रकारातले असतात. एकात विचाराला वाव नसतो. पण सादरीकरण, वेग, अभिनय या सर्वांची एवढी सुरेख गुंफण असते की "हे असं असतं का कधी?" हा विचारही मनात येत नाही. मालामाल विकली,हेराफेरी,अंगुर वगैरे. हा चित्रपट पुर्णंपणे कलाकारांचाच असतो. दुसरा प्रकार म्हणजे ज्यात विचार हाच सिनेमाचा मुख्य नायक. "दिगंत" दुसर्‍या प्रकारातला.

आपण काही शब्द फार स्वस्त करुन ठेवलेत. स्वातंत्र्य हा तसाच एक शब्द. हे मुलभुत मुल्यांपैकी एक आहे असं आपण म्हणतो . पण स्वातंत्र्याच्या या शुभ्र रंगात, किती रंगांच्या छ्टा दडल्या आहेत हा विचार करायला हा चित्रपट भाग पाडतो.
कागदाच्या तुकड्यानुसार एखाद्या जागेचे मालक तुम्ही नसालही. पण ह्या जागेचा आसमंत, निसर्ग हा तुमचा आणि तुम्ही त्याचे असता. जागेवर मालकी असण्यानसण्याची तुम्हाला फिकीरही नसते . तुमची थेट ओळख असलेला निसर्ग हा पार दिशांच्या शेवटापर्यंत-दिगंतापर्यंत- आहे. त्याची रुपे वेगवेगळी एवढंच. एकदा ही भावना तुमच्यात रुजली की दिगंतापर्यंतची पृथ्वी ही तुमचीच. जागेला सीमांनी बांधण्याचा उठवळपणा तुम्ही करत नाही. त्यामुळे भोवताल तुम्हाला घाबरवत नाही. तुमचे स्वातंत्र्याला मालकी, चार भिंतींची मर्यादा यांची बंधनंही उरत नाहीत.
पण हेच तुम्ही मॉडर्न होता तेव्हा या निसगाचं नखही दिसणार नाही असा कडेकोट बंदोबस्त असणार्‍या घरांमध्ये रहाता. तुमच्या दिशा मोठमोठ्या इमारतींनी सिमीत केलेल्या असतात. इथला आसमंत तुमच्याशी संवाद करत नाही तर तुम्हाला घाबरवतो. मग तुम्ही-स्वतंत्र देशाचे स्वतंत्र नागरिक- तुमच्या स्वातंत्र्याला नगर,लेन,सोसायटी,ब्लॉक आणि त्यात तुमची खोली अश्या तटबंदीआड एंजॉय करता.
खरं स्वातंत्र्य कोणतं?

(भाषा आणि सबटायल्स चा मेळ घालत बघितल्यामुळे चिठीत काय लिहीलय हे तंतोतंत कळलं नाही. तेवढ्या एका भागासाठी तरी हा सिनेमा परत बघायचाय.)