गुजराथ डायरीज

क्रमवारीतल्या त्या तिन घटनांनी बर्‍याच गोष्टी बदलल्या. आज विस वर्षानंतर मागे वळुन पहातांना त्यांचा एकमेकांशी असलेला संबध सहज लावता येतो. पण तेंव्हा त्या गोष्टी फक्त घडत होत्या आणि त्या जसजश्या घडत होत्या तसतशी आधुनिक नागरीकशास्त्राचे काही संदर्भ नव्याने स्पष्ट करीत होत्या. एक छोटा खड्ड्याने ग्रासलेला रस्ता एकाएकीच रुंद आणि रम्य झाला तर आम्ही महाराष्ट्रातुन गुजरातेत आलो आहोत अशी आजची धारणा आहे. कधीकाळी रस्त्याच्या कडेला कचर्‍याचे मोठमोठे ढिग आणि प्लॅस्टीक जळण्याचा वास आला की गुजरात लागले असा काहिसा समज रुढ होता. घर आपले म्हणुन ते स्वच्छ ठेवायचे आणि रस्ता सार्वजनिक म्हणुन त्यावर हवी तशी घाण करायची याचे उत्तम उदाहरण त्याकाळी सुरतेत पहायला मिळायचे. अप्पलपोटेपणा म्हणा किंवा मग स्वार्थ म्हणा पण बिल्डींग आणि घरांना बाहेरुन रंग लावण्याचा खर्च न करण्याची मानसिकताही इथे आहे. समुद्रावरुन येणारा खारा वारा इमारतिच्या बाह्यरंगावर परिणाम करतो वैगेरे अशी काहिशी कारण दिली जातात खरी पण रहिवासी घरांना आजही बाहेरुन रंग न देण्याचे कारण तर्कापलिकडे आहे.

अ‍ॅस्बेटॉस आणि प्लास्टिकचे प्रदुषण वाढत राहिले, कचर्‍याचे ढिग साठले आणि मग उंदरांनी त्यात उच्छाद मांडला. आणि एकदिवस त्या उंदरावर वावरणार्‍या पिसवांनी ब्युबॉनिक प्लेगचा सुप्त विषाणु उकरुन काढला. आतापर्यंत बव्हंशी जगातुन प्लेगचा समुळ नायनाट झाला आहे असे आम्ही समजुन चाललो होतो. प्लेगच्या आठवणी मात्र लोकमानसांत रुढ होत्या. एकाएकीच बगलेत गाठ येणे आणि निदान होण्याआगोदरच रुग्ण दगावणे, गावेच्या गावे ओस पडणे इत्यादी भयंकर कथा लोक परत आठवुन भयभीत होउ लागले. जिवाच्या भीतीने विस्थापित होणार्‍या हजारो लोकांसाठी महाराष्ट्र हा मोठ्या भावाप्रमाणे पर्याय बनला. महाराष्ट्र आणि गुजरातचे आजचे नाते बघता आम्ही असे कधीकाळी एकजीव होतो याचे आश्चर्य वाटते पण १९९४ ला आम्ही एकमेकांच्या मदतिसाठी तत्पर होतो खरे. ज्यावेगाने प्लेगचा भस्मासुर उदयाला आला त्याच वेगाने त्याला आटोक्यात आणण्यात आम्हाला यश मिळाले. तोपर्यंत वर्ल्ड हेल्थ ऑर्गनायझेशनला सुद्धा असे काही घडु शकते याबद्दल ज्ञान नव्हते. डब्लुएचओने तत्परतेने डिसीज इंटेलिजन्स युनिट ह्या संपुर्ण स्वतंत्र समितीची रचना करुन भविष्यात सार्वत्रिक आरोग्य समस्यांना तोंड देण्यासाठी प्रभावी मार्गदर्शक प्रणाली तयार केली. हि समस्या अस्वच्छेतुन उदभवली असल्याचे पाहुन थोर स्वातंत्र्यसैनिक आणि काँग्रेसचे मुख्यमंत्री छबिलदास मेहतांनी अस्वच्छतेविरुद्ध लढा पुकारला, त्यांच्या प्रशासनातिल दोन महत्त्वाचे अधिकारी श्री एस व्ही राव आणि एल जगदिशन यांनी लोकांच्या सहभागातुन सार्वजनिक व्यवस्थापन आणि कचरा निर्मुलनाचे नविन शिस्तबद्ध तंत्र विकसित केले आणि जगातल्या सर्वात स्वच्छ शहरांमध्ये सुरत शहराचे नाव कोरले गेले. आज गाजावाजा होत असलेले 'स्वच्छ भारत' अभियानाचे नेमके मुळ छबिलदास मेहतांच्या गांधीवादी विचारसारणित आहे यावर कुणाचा विश्वास बसणार नाही.

काळ आणखी पुढे सरकला. गुजरातेत राजकिय बदलाचे वारे वाहु लागले, धार्मिक राजकारणाची नवनवी समिकरणे बनु लागली. या बदललेल्या समिकरणांत कॉग्रेस पक्ष आपले अस्तित्व राखु शकला नाही. गुजरातेत भारतीय जनता पक्षाची एकाधिकारशाही सुरु झाली आणि हे सर्व होत असतांनाच मग एक दिवस भुजमध्ये भुकंपाची भयावह आपत्ती उभी राहिली. इमारतींचे बांधकाम करतांना एकेरी विटांच्या भींती, निकृष्ट दर्जाचे सिमेंट आणि पुराणमतवादी वास्तुशास्त्राचा आधार घेणार्‍या नफेखोरांनी गावेच्या गावे धुळीत मिळवली. या भुकंपात मरणार्‍यांमध्ये जसे गरीब होते तसे श्रीमंतही होते, हिंदु होते तसे मुस्लिमही होते आणि शाळेतुन ध्वजवंदनाहुन परततांना उघड्यावर असल्याने वाचलेली आठ हजार लहान मुलेही होती. २६ जानेवारी २००१ चा त्या भुकंपाने वीस हजारहुन लोकांना मृत्यच्या दरीत लोटले, लाखो लोकांना विस्थापित केले आणि क्षणार्धात आठ हजार अनाथ मुलांची एक नवी पिढी तयार केली. या विदारक परिस्थितीत भारतीय सैन्यदल, अनेक आंतराष्ट्रिय सेवाभावी संस्था आणि रेडक्रॉस तत्परतेने मदतीला धावले. निस्वार्थी मानवतेच्या भावनेतुन रेडक्रॉस या संस्थेने युरोपातुन दोन दशलक्ष डॉलरची मदत मिळवुन आजपर्यंतचे सर्वात मोठे तात्पुरते हॉस्पिटल बांधले. भुज भागात रेडक्रॉसचे रुग्णसेवेचे कार्य भुकंपानंतर किततरी दिवस अविरत चालु होते या प्रकियेत आंतराष्ट्रिय मदत मिळविण्यापासुन ती शेवटच्या टप्प्यापर्यंत पोहचविण्यात अग्रभागी होते 'मुरली देवरा'. भुकंपानंतर अवघ्या दोन दिवसात रेडक्रॉसचे हॉस्पिटल उभारले गेले. भुकंपानंतर आठवड्याभरानंतर एका माहिलेला प्रसुतीवेदना होत असतांना दाखल करुन घेण्यात आले आणि गुंतागुंतीच्या सी सेक्शन शस्त्रक्रियेनंतर त्या महिलेने 'लुलु' नावाच्या सुंदर बाळास जन्म दिला. 'लुलु' ह्या शब्दाचा अर्थ आहे प्रेम करणारा. मानवसेवेच्या निस्वार्थी प्रेमातुन तयार होणार्‍या व्यापक कार्यापलिकडे एक शिस्तबध्द समांतर सेवाकार्य धार्मिक स्वयंसेवी संस्थानी सुरु केले होते. नुस्तीच अन्न वा आर्थिक मदत न मिळविता या संस्थांनी दैनंदिन वापरातल्या वस्तुंची एक व्यवस्थित यादी तयार केली आणि या यादीबरहुकुम मदत मिळवुन ही मदत लोकांपर्यंत पोहचविण्याचे कार्य केले. अर्थात ह्या संस्था धार्मिक असल्याने त्यांची मदत फक्त त्यांच्या धर्मापुरतीच मर्यादित होती. मानवतेच्या वैश्विक भावनेला संकुचितपणाची झापडे लाउन माणसाच्या माणसाशी असलेल्या नात्याला कुठेतरी मोठा छेद देण्याची सुरुवात इथेच सुरु झाली असावी.

भुकंपात हानी झालेल्या गुजरातचे मग नवनिर्माण सुरु झाले. या प्रक्रियेचा वापर एका दुरदर्शी राजकीय महत्त्वाकांक्षेचा पाया बनली. शहरे नव्याने वसवित असतांना त्यातले प्रभाग सर्वसमावेशक न रहाता विशिष्ट धर्मांभोवती केंद्रित होउ लागली. या धार्मिक रहिवासी केंद्रीकरणात लोकभावनेपेक्षा राजकिय इच्छाशक्तीला प्राधान्य देण्यात आले. धार्मिक लोकसंख्येने अतिकेंद्रित झालेल्या शहरी प्रभागांना मग लवकर इतिहासातल्या एका भयंकर घटनाक्रमाला सामोरे जावे लागले. शहरे आग आणि धुराने धुमसु लागली. भुकंपानंतर अवघ्या अकरा महिन्यांनी विस्थापितांची एक नवि पिढी तयार केली. यात पुन्हा मृत्युच्या दरीत ढकललेले लोक होते, एका क्षणात अनाथ झालेली निष्पाप बालके होती. मदत करणार्‍या सेवाभावी संस्थांना मदतकार्याला नेमकी कुठुन आणि कशी सुरुवात करावी याबद्दल काहीही समजत नव्हते. हजारो लोक प्रचंड तणावाच्या एका मानसिक धक्क्यांत सापडले होते. मदतकार्यात सर्वात जास्त गरचं होती ती मानसोपचार तज्ञांची, हि गरज जशी अन्याय झालेल्यांना होती तशीच अन्याय करणार्‍यांचीही. काळ आणि निसर्गनियमाने यावेळीही काही स्त्रियांना प्रसुतीवेदना होत होत्या, दुर्दैवाने त्यांची प्रसुती करायला कुठलिही सेवाभावी संस्था काम करीत रहाण्याची शक्यता नव्हती. दंगल पेटत राहिली, शांत झाली, पुन्हा पेटली अन मग हळुहळू पुढे कुठेतरी जाउन तिचे प्रमाण संपले. त्या एका घटनाक्रमानंतर सगळेच बदलले. यथावकाश गुजरातचे नवनिर्माण पुन्हा नव्या वेगाने सुरु झाले. त्याची घोडदौड सुरु झाली, अलिकडच्या सार्वत्रिक सत्ताबदलात गुजरातची भुमिका सर्वात मोठी आहेत पण गुजरातला राजकिय प्रयोगशाळा करुन तिथल्या निष्कर्षांचा वापर देशाच्या राजकारणासाठी करण्याच्या महत्वाकांक्षाही मोठ्या आहेत.

दोन हजार एक ते दोन हजार चौदा हा काळ एका तपाहुनही मोठा आहे. २००१ मध्ये श्यामजी कृष्णवर्माना प्रेरणास्थान बनवुनही लोकांमध्ये त्यांची प्रतिमा उंचाविण्यात आलेल्या अपयशाने उजवे राजकारण हरले नाही. सरदार पटेलांना आपले नविन प्रेरणास्थान बनविले असुन गांधी आणि नेहरुंचा इतिहास कसा पुसता येईल यावर उजवे अविश्रांत श्रम घेत असुन त्यात बरेचसे यशस्वीही होत आहेत. शेवटी इतिहास हा नेहमी जेत्यांचा असतो. काल काँग्रेस सत्तेत असतांना ऐतिहासिक सत्य त्यांच्याकडे झुकणारे होते आज सत्तेत असल्याने इतिहासाच्या चाव्या उजव्यांकडे असतील पण या डाव्याउजव्या पक्षपाती इतिहासाच्या पलिकडे असतो तो मानवतेचा इतिहास. प्रदिर्घ आजाराने मुरली देवरा यांचे काल मुंबईत निधन झाले. त्यांना कॉग्रेसचा नेता, माजी पेट्रोलियम मंत्री, एक मुरब्बी राजकारणी म्हणुन त्यांचे समर्थक आणि विरोधक दोघेही सलामी देतील. पण राजकारण आणि पक्षाच्या पलिकडे मुरली देवरांनी रेडक्रॉस या सेवाभावी संस्थेसाठी केलेले काम जास्त महत्त्वाचे होते.

कुठल्याही पक्षपातात न अटकता अखिल मानवजातीच्या कल्याणासाठी झटणार्‍या छबिलदास मेहता, एल जगदिशन, एस व्ही राव आणि मुरली देवरा यांना माझा सलाम!

संदर्भ :-
द न्युयॉर्क टाइम्स २५/९/१९९४
इंटरनॅशनल सोसायटी ऑफ रेडक्रॉस अ‍ॅन्ड रेड क्रेसेंट ०५/०२/२००२
द एक्स्प्रेस ट्रिब्युन पाकिस्तान २/१०/२०१४ (इंटरनॅशन न्युयॉर्क टाइम्सच्या सहयोगातुन)
युनिसेफ प्रेस रिलीज २०/०१/२००१
द पॉलिटिकल बायोग्राफी ऑफ अ‍ॅन अर्थक्वेक (एडवर्ड सिम्पसन)
छायाचित्र: जेमिनी पंड्या. रेडक्रॉस