स्वामी त्रिकाळदर्शी उवाच: पुरोगामीस्य किम् लक्षणं?

लेख विशेष आवडला नाही. राघांचा प्रतिवाद (प्रतिसाद) अतिशय आवडला.

अबब!

वाळकी फांदी झाडाकडून काही घेत नाही, अन देतही नाही. तेव्हा रूपक गंडलेले आहेच. वरतून प्रतिसादांतून पुढचा प्रकार केलेला दिसतोच आहे.
ओव्हरॉल, आजकालचे टीपिकल संघिष्ट हिंदुत्ववादी पुरोगामी विचारांना बदनाम करण्याकरता जसल्या कुजबुजी करतात तस्ला गरळओकू प्रकार वाटला.
असो,
(हातात अंगठ्या इ. मुक्ताफळं वाचल्यानंतर)
पटाईतांना वाढदिवसाच्या शुभेच्छा!

लेख (?) वाचून एकच गोष्ट कळली, ती म्हणजे असल्या बाबा-बुवांनी जैवशास्त्रीय रुपकांचा वापर अजिबात करू नये. म्हणजे किमान थापा मारणं जरा सोपं होईल अन आंधळे समर्थक जास्त लवकर गोळा करता येतील.

बॅटमॅन हे वारंवार "तुम्ही साले पुरोगामी" असे म्हणत इथे पब्लिकला झोडताना दिसतात.
बॅटमॅन हे पुरोगामी नाहित काय ?
बॅटमॅन हे प्रतिगामी आहेत काय ?

या लेखाचं एक छान आणि समर्पक विडंबन येथे सापडेल.

पुरोगामित्वाची चर्चा मजेदार आहे. पुरोगामित्वाचे अर्थ गेल्या शंभर एक वर्षात इतके बदलले आहेत कि त्याचा इतिहास लिहिणे फारच मनोरंजक आणि उद्बोधक ठरेल.

(भारतीय) परंपरा आणि (पाश्चिमात्य) आधुनिकता ह्यांच्या वसाहतीय काळातल्या झगड्यात पुरोगामी नावाची जमात जन्माला आली. आंधळ्या पुरोगामी दृष्टीकोनात मुख्यतः - १) उत्क्रांतीवादी इतिहास - म्हणजे युरोपीय इतिहासा सारखे सुवर्ण काळ (ग्रीक तत्वज्ञान), अंधार युग (डार्क एज) आणि प्रकाश युग (प्रबोधनकाळ) असे टप्पे कल्पून इतिहास हा पुरोगामी म्हणजे प्रगतीशील आहे असे मानणे. आता ह्या चौकटीची भारतीय संदर्भात आयात केली म्हणजे आपोआपच पूर्वीचे प्राचीन भारतीय सुवर्ण युग, मधला मोगली अंधार आणि मग युरोपीय प्रकाश असा भारतीय इतिहास तयार होतो. पुरोगामी - ह्याचा साधारण अर्थ (फॉर ऑल प्रक्टिकल पर्पजेस) हिंदुत्ववादी एट आल. लोकांना विरोध करणारा, प्रो-दलित, मुस्लिम, स्त्री, कामगार इत्यादी असणारा आणि कमी अधिक फरकाने अंग्लाळलेला असणारा असा होत गेलाय. (श्याम मनोहरांच्या दर्शन नावाच्या नाटकात ठोकळेबाज पुरोगामी आणि प्रतिगामी लोक भांडताना दिसतात. त्यांच्या इतर कादंबर्यांमध्ये सुद्धा ही क्यारेक्टर्स ज्याम मज्या आणतात.); २) प्रत्याक्ष्यार्थवादी समाजशास्त्र (positivist sociology) - समाजशास्त्र नावाची इंडस्ट्री फ्रांस मध्ये सुरु झाली. विज्ञानाच्या त्या नेत्रदीपक काळात, ऑगस्ट कोम्प्तला प्रश्न पडला कि ज्या प्रकारे विज्ञान वस्तूंचा (objects) वैज्ञानिक अभ्यास करत, तसे समाजाचा वैज्ञानिक अभ्यास कसा करता येईल. सगळा घोळ इथून सुरु झाला. आता माणसाचा वैज्ञानिक अभ्यास करायचा तर तो सतत बदलताना दिसतो, शिवाय काळ, अवकाश, संस्कृती सापेक्ष असतो. मग हि सापेक्षता नाकारण्याच पाप सामाजशास्त्राने सुरु केलं. समाज्शात्रात विसाव्या शतकाच्या मध्यावर ही चूक सुधारणे सुरु झाले आणि आजची सोशल थिअरी तर पूर्णपणे वेगळी आणि प्रत्याक्ष्यार्थवादाच्या विरोधी आहे.

पण सोशल वर्क, डेवेलपमेंट स्टडीज इत्यादी उद्योगांनी हे पातक सुरूच ठेवलंय. (विज्ञानाची उपयोजित शास्त्र जशी इंजिनीरिंग वैगेरे, तशी समाज शास्त्राची उपयोजित टेक्नोलोजी सोशल वर्क, डेवेलपमेंट स्टडीज). ह्यातून पुन्हा युरोपीय संकल्पना आणि इतिहास चौकटीची ढोबळ आणि आंधळी आयात सुरु राहते. हे एक चमत्कारिक आणि काही प्रमाणात विकृत मॉडेल तयार झालय. म्हणजे, चिम्पान्झी ते होमो सेपियन अशी एक उतरंड जशी उत्क्रांतीवादि चौकट पुरवते, तशीच आफ्रिकन, भारतीय, मग युरोपीय अशी उतरंड ह्या समाज शास्त्रात तयार झाली. म्हणजे आता सुधारणा ह्याचा प्रत्यक्ष अर्थ अधिकाधिक युरोपीय होत जाणे असा होत गेला. एकोणिसाव्या शतकात बिस्कीट खाऊन बाटणारा हिंदू माणूस विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात, आदिवासी, भटके, देवदासी, अशी लोकांची विभागणी मान्य करून त्यांचा विकास कसा करावा वैगेरे सांगू लागला. आता विकास म्हणजे काय तर अधिकाधिक प्रमाणात ह्या (इतर) लोकांना आपल्यासारखे करणे. (ही बाब बरीच सटल प्रकारे चालते, इथे केवळ ती प्रक्रिया नोंदवण्याचा प्रयत्न केलाय. प्रत्यक्षात हे बरंच गुंतागुंतीच्या प्रक्रियेने ऑपरेट होत.श्याम मनोहरांच्याच कळ कादंबरीत हा गमतीदार डिलेमा फार छान पणे आलाय - एक तरुण मुलगा रस्त्याने जात असतो. त्याला एक तरुण भिकारी मुलगी दिसते. त्याला तिच्या बद्दल काम वासना होते. ह्याची शरम वाटून तो स्वतःशी म्हणतो - "अरे रे! एका भिकारणी बद्दल आपल्याला वासना व्हावी ना! छी! छी!". आणखी काही काळ चालत असताना, आपल्या आधीच्या विचार बद्दल त्याला वाईट वाटू लागतं आणि तो म्हणतो, "भिकारणी बद्दल वासना झाली ह्याच मला दुक्ख होतंय म्हणजे मी भिकारणीला माझ्या पेक्ष्या कमी लेखतो. छी! हे फार चूक आहे." )

बर आता हे पुनर्रुजीवनवादी लोक वेगळे मानावेत का; तर तसही दिसत नाही. त्यांची सगळी विचारप्रक्रिया तितकीच युरोपीय आहे जितकी ह्या पुरोगाम्यांची आहे. ते ही तितकेच प्रत्याक्षार्थवादी आहेत (वाईट म्हणजे त्यांना ते कळतही नाही.) पुराणातल्या वांग्यांमध्ये त्यांना अणुबॉम्ब सापडतो; ताजमहाल आणि मक्का त्यांना शिव मंदिरे वाटतात; पुष्पक विमानात बसून ते कालिदासाच्या ढगाच्या सफरीचे फोटो काढतात. इतकी विनोदी जमात शोधून सापडणार नाही. कशाचे पुनर्रुजीवन करायचं आणि कशासाठी ह्याची कसलीही नीट भूमिका नाही. आणिक एक म्हणजे ही सगळी जाणीवच मुळात युरोपीय विचार प्रक्रियेतून घडते ह्याचं भानही नाही. मजा म्हणजे गणपतीवर श्रद्धा ठेवणे योग्य आणि येल्लामा आणि काळूबाई अंधश्रद्धा हे कसं काय? म्हणजे संस्कृतीकरणाच्या प्रक्रिये बद्दल संपूर्ण अनभिज्ञता. पोइन्ट बीइंग, हे दोनही लोक एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत.

इथल्या लेखात परंपरेच्या वटवृक्षाची प्रतिमा आलीये. नेमाडेंची देशीवादाची संकल्पना वृक्षाच्या दृष्टान्तानेच व्यक्त झालीये. (तेही वडाचेच झाड!) ह्यात निसर्गवादी भूमिकेतून आधुनिकतेच्या लिनिअर मॉडेलला विरोध करताना नेमाडे एक पाऊल मागे जाऊन आधुनिकतेला नाकारताना दिसतात. (वेगळ्या अर्थाने फुले आणि आणखी वेगळ्या अर्थाने गांधी सुद्धा आधुनिकतेला नाकारतात. हा नकार बराच विधायक आहे; नेमाडेंचा सुद्धा!) पण हे नाकारणे आधुनिकतेच्या चौकटीतच विकसित झालंय. (कोलटकरांची एक धमाल कविता आहे परंपरा नावाची. अप्रतिम आहे - जरूर वाचा. बहुतेक अरुण कोलटकरांच्या पाच कविता नावाच्या संग्रहात सापडेल. खर तर ते गाणंच आहे - पं पं पं परंपरा… प्रम प्रम पप्रम पर पं परं प्र परा … )

आधुनिकता ही आपली खरी समस्या आहे. तिच्या अत्यंत गुंतागुंन्तीच्या प्रक्रिया ह्या आपल्या देशाच्या जगड्व्याळ इतिहासातून उकलून काढाव्या लागतील, त्यांची मूळे, पाने, फूले सगळंच आपलं आहे तरीही तपासून पारखून टाकाऊ/टिकाऊ काय ते ठरवावं लागेल.

पुरोगामी असण्याच्या -

१) नेसेसरी कंडिशन्स कोणत्या
२) सफिशियंट कंडिशन्स कोणत्या

१) नेसेसरी कंडीशन्स - (माझ्या मते) समानता राबवण्याच्या धोरणाचा आग्रह. व त्यासाठी बलप्रयोग करायला लागला तरीही चालेल असे मानून चालणे. (In general all progressives are more or less equalitarians.)

२) सफिशियंट कंडिशन्स - जे बलवान्/प्रगत्/पुढारलेले/विकसित/resourceful आहेत त्यांच्या वर जबाबदारी टाकलीच पाहिजे व ती त्यांनी स्वीकारलीच पाहिजे. खरंतर त्यांना - ही जबाबदारी स्वीकारायची आहे की नाही - असे विचारण्याचे सुद्धा कारण नाही. कारण एकतर "ते विकसित झाले तेच मुळी इतरांच्यावर अन्याय करून झाले" नाहीतर "काय बिघडलं त्यांनी थोडीशी एक्स्ट्रा जबाबदारी घेतली तर??" अन्यथा त्यांचे पुढारलेपण्/विकास्/साधनसंपत्ती ही सरप्लसच आहे.

-----------------------------

गृहितक : progressive = पुरोगामी

-----------------------------

थोडा वेगळा व्ह्यू -
.
Progressives tend to view things along the oppressor-oppressed axis, favoring policies that provide aid to the latter and punish the former.
.
Conservatives’ lens is that of civilization vs. barbarism, and they tend to favor policies that restore or promote the former at the expense of the latter.
.
Finally, libertarians often are most concerned with freedom and coercion, viewing markets as the best way to achieve the former and government as a force for the latter.
.
_______________ The Three Languages of Politics by Arnold Kling मधून साभार.

प्रतिक्रिया देणाऱ्या सर्व पुरोगामी आणि श्रद्धावान (कुणी असेल तर) सर्वांना धन्यवाद. ऐसी अक्षरे वर पहिल्यांदाच एवढी प्रतिक्रिया मिळाली. हा लेख आजच्या नकली पुरोगामी लोकांबाबत लिहिला होता. हे लोक फक्त सेमिनार इत्यादी साठी किंवा NGO उघडून सरकारी आणि विदेशी मदत घेतात पण घरी त्यांचे व्यक्तित्व निराळे असते.

"हाण तेज्यायला!" हा पहिला प्रतिसाद मला अत्यंत आवडला. च्यायला पुण्यात राहत नाही नाही तर घरा समोर मोर्चा ही आला असता किंवा पुरोगामी लोकांनी धुऊन तरी काढले असते. शिवाय हे गणित आहेच.(या समीकरण मीच मांडले आहे),
विवाद + अप्रसिद्धी (प्रसिद्धी) = नाव लौकिक नाव, विवाद आणि पैसा

काही म्हणा 'काडी टाकून आग लावण्याचा' आनंद ही काही औरच असतो.
मला वाटते स्वामीजींना पुन्हा एकदा भेटले पाहिजे.

पुरोगामी! (एक किस्सा) ह्या शीर्षकाचा माझाच एक धागा आहे.
http://www.aisiakshare.com/node/1563