आला थंडीचा महीना..

अशा वेळी मला तर मस्तपैकी कोन्याक किंवा तत्सम एखादं 'स्पिरिट' किंचित कोमट करून ढोसायला आवडतं! वाटलं तर त्यात थोडी दालचिनी/लवंग/ज्येष्ठमध पूड घालावी.
- अपेयपानप्रेमी जंतू

हे तर आमचं होम ग्राऊण्डवरचं होमपीच म्हणायला हवंय.

आजीबाईचा बटवा यालाच स्वयंपाकघरातील औषधं किंवा घरगुती उपचार म्हणता येईल.

थंडीतल्या घशाच्या विकारांवर - (वानगीदाखल)

@ घसा लाल होणं / + खोकला -
१. जेष्ठमध चूर्ण (१ चमचा) + मध / तूप / लोणी / साय
२. आवळा चूर्ण (१ चमचा) + मध / तूप / लोणी / साय
@ खोकला (कफाचा)
३. १ कप चहा (साधा / गवती) + दालचीनी चूर्ण १/८ चमचा
४. १/८ चमचा मिरपूड + १/८ चमचा दालचीनी चूर्ण + तुळस चूर्ण + मध
@ खोकला (कोरडा)
५. जेष्ठमध चूर्ण (१ चमचा) + त्रिफळा चूर्ण (१ चमचा) + २ चमचे लोणी --> चाटण करून थोड्या थोड्या वेळाने चाटणे.
६. छातीला, पाठीला तेल चोळून जिरवून शेकून घेणे.

सर्दी- खोकल्याबरोबर इतरही गोष्टीवरच्या घरगुती उपायांची लेखमाला आवडेल.

खोकल्यासाठी अडुळशाच्या पानांचा काढा अम्ही लहानपणी घेतला आहे. त्यात मिरी, ज्येष्ठमध पूड घालून पाण्यात उकळयचं. निम्मं आटलं की गाळून थोडा थोडा प्यायचा. *अडुळसा मात्र सर्वत्र उपलब्ध असेलच असं नाही.*

धागा आवडला.
माझ्या अख्ख्या मेडिकल स्टोअरच्या पसार्‍यात आजीबाईचा बटवा हरवून गेलाय.

पण थंडीसाठी विक्स वेपोरब आणि निलगिरी तेल अजूनही मस्ट (आणि मस्तं) आहे माझ्यासाठी.

थंडीच्या दिवसात चीनच्या आजीबाईंच्या बटव्यातूनदेखील आलंच बाहेर पडतं. गरमागरम टबमध्ये एप्सम सॉल्ट घालून आंघोळ, नंतर भरपूर आलं उकळलेल्या पाण्यात संत्र्याच्या सालीची पूड घालून मस्त वाफाळ प्यायचं असा सल्ला मला एका वेबसाइटवर दिसला.

त्याच वेबसाइटवरच्या जर्मन आजीबाईंच्या बटव्यातून येते स्पाइस्ड रम. उपयुक्तता बहुतेक तिच्यातल्या दालचिनीतून येते. मस्त डीप टिश्यू मसाज, कॅमोमाइल चहा, स्पाइस्ड रम आणि झोप अशा क्रमाने उपाय आहेत. सर्दी खोकला झालेला नसतानाही हा उपाय छान वाटतो.

ज्येष्ठमध, पूड करून किंवा काढ्यात ऊकळून तर वापरतातच, शिवाय त्याची लहानशी काडी किंचित चावून चघळत चोखली तर खोकल्याची उबळ आटोक्यात यायला मदत होते. बाजारात मिळणार्‍या खो-गो च्या गोळ्यांमध्ये कातच फार असतो. त्यापेक्षा कंठ्सुधारक वटी चांगली. पण ज्येष्ठमध चघळण्याचा मला जास्त गुण येतो.

गरम पाण्याच्या टबात बसण्याने किंवा वाफारा घेण्याने कफ पातळ होऊन सुटून येतो.

वाफार्‍यात व्हिक्स इ गोष्टी घातल्या तर मला त्याचा खूप त्रास होतो. आमच्या वैद्य वाफ घ्यायच्या वेळी त्या गरम पाण्यात एखाद- दुसरं कोबीचं पान घालायला सांगतात. हे जरूर करून बघा.

शीरीयस धागा हाय व्हय. आमास्नी वाट्लं पाभेनी कविता लिवलिया. (पाभे ह. घे रे बाबा)

आमच्याकडे एक अमृतरस नावाची तेलाची बाटली आहे. हे औषध सांगलीचे एक वैद्य तयार करतात. त्यात काही तेले व औषधांचा अर्क आहे. तेल फार तीव्र आहे म्हणून एक ते दोन थेंब एवढेच वापरावे लागते. पण सर्दी, खोकला, घसादुखी, दातदुखी, तापाची कणकण, निरुत्साह, डोकेदुखी,छातीत दाटलेला कफ, अंगदुखी अशा अनेक लक्षणांवर हे रामबाण औषध आहे. हातावर चोळून, पाण्यात घालून वाफ हुंगणे किंवा थेट त्वचेवर लावण्यासाठी एकच थेंब वापरायचा असतो. त्यामुळे आता थंडीच्या मोसमात वेगवेगळी औषधे जमवत बसण्याचा ताप वाचला.

सर्दी, ही सहसा व्हायरल असते.
हा सर्दीवाला व्हायरस तसा निरुपद्रवी असल्याने महागडी अँटीव्हायरल औषधे याच्याविरुद्ध तयार करण्याची वा गिळण्याची तसदी कुणी घेत नाही, म्हणूनच कदाचित असे म्हणतात, की ट्रीटमेंट केली, तर एक अठवड्यात सर्दी बरी होते. नाही, तर साऽऽत दिवस लागतात.

भरपूर विश्रांती.
हाय प्रोटीन डाएट. (चिकन सूप हे सर्दीकरता याचसाठी सांगितले जाते)
भरपूर क जीवनसत्व. (याचा नक्की रोल मला ठाऊक नाही) व लिक्विड्स.
हे ३ बेसिक इलाज आहेत.

सर्दी होऊ घातली असताना पहिल्याच दिवशी तुमच्या आवडीची "डोकेदुखीची" गोळी घेऊन भरपूर आराम केलात, अन चिकन सूप (घरच्या चिकनची उकड. बाजारातलंही चालेल, पण घरचं बेस्ट. नंतरचा रस्सा इतरांना खाऊ द्यावा. तिखट खायचे नाहिये.) तर सर्दी नक्की लवकर गायब होईल.

सर्दीसोबतचा कफ पिवळा/पांढरा हिरवा. (मघा चुकून पांढरा टंकले गेले.) झाला, अंगात तापही जास्त भरला, तर त्यात बॅक्टेरियाचे इन्फेक्शन झाले आहे. अँटीबायोटिक्सची गरज लागेल, डॉक्टरांना दाखवा.

बाकी उपचार नंतरच्या खोकल्याकरता/खवखवीकरता आहेत. कोरडा असेल, तर ज्येष्ठमध. (यात भरपूर स्टिरॉईड्स असतात.) डीमल्संट (घशाला कुरवाळणारी औषधे) म्हणून अगदी लिमलेटची गोळी किंवा खडीसाखरसुद्धा चालते. स्ट्रेप्सिल्स उगा पेपरमिंटमुळे नाक मोकळं असल्याचा भास देतात. घरगुती इलाज म्हणून घशाची खवखव कमी करण्यासाठी कपभर पाणी हळद मीठाची चिमूट टाकून उकळावे, त्यात उलूसे साजुक तूप टाकून प्यावे.

खोकला कफाचा असला, तर खोकला दाबून टाकणारी औषधे आपल्या मनाने घेऊ नयेत. लिंक्टस कोडीन इ. 'कोडीन' असलेली औषधे, ज्याला 'ब' ताईंनी मॉर्फिन म्हणून मागे उल्लेखले होते, ते कोरड्या खोकल्यासाठी आहे. खोकला दाबून टाकण्यासाठी. कफ पडत असेल तर देऊ नये.

सगळ्यात महत्वाचे,
यंग टर्क्सनी 'हीरोगिरी' करू नये. मी किती 'फिट' आहे, मला थंडीने काही होत नाही म्हणून थंडीपासून स्वत:चा बचाव करणारे कपडे, टोप्या, मफलर्स इ. वापरायला विषेशतः कॉलेजातील मुले का-कू करतात. ते त्रासदायक ठरते.

कठीण उत्तर आहे, पण याला सोप्या भाषेत लोचा असे म्हणतात. डीटेल पण छोटे उत्तर देण्याचा प्रयत्न करतो.

(आयुर्वेद विरुद्ध 'अ‍ॅलोपथी' अशी भरपूर भांडणे झालेली आहेत, होतात अन होत रहातील. ते भांडण कुणाला उकरून काढायचे असेल, तर कृपया नवा धागा काढून सुरू करावे, मी येईन.)

आयुर्वेद, किंवा सगळ्याच देश/संस्कृतींतील 'आजीबाईचा बटवा' ह्या अनुभवसिद्ध उपचारपद्धती (रेमेडीज) असतात. उदा. विलो झाडाच्या सालीचा काढा ताप उतरविण्यासाठी कामी येतो. या काढ्यातूनच अ‍ॅस्पिरिन मिळाले आहे. अन मग अ‍ॅस्पिरिन वरून संपूर्ण नॉन-स्टिरॉइडल-अँटी-इन्फ्लमेटरी औषधांचे इंद्रधनुष्य! (स्पेक्ट्रम)

'आयुर्वेदिक' म्हणून 'सेफ'(म्हणजे साईड इफेक्ट नाहीत) हा प्रचार काही आपमतलबी लोकांनी केलेला आहे.

'अ‍ॅलोपथी'ला मॉडर्न मेडिसिन म्हणतात. हे योग्य नामाभिधान आहे. या मॉडर्न मेडिसिनच्या दोन विशेष खुणा आहेत.
१. यात कुण्या वैद्याने अमुक औषध वा उपचारपद्धती वा शल्यक्रिया शोधली, तर पहिलेझूट तो बोंबा मारून दुनियाभरच्या इतर वैद्यांना ती सांगत फिरतो, शिकवतो. त्यापैकी सगळे ती वापरून पहातात, अन चूक असली तर कालांतराने ती पद्धती बंदही पडते, पण फार क्वचित. हे 'जुन्या' 'ग्रंथोक्त' उपचारपद्धतींत कधीच झालेले नाही. उदा. आयुर्वेद, युनानी, होमिओपथी इ.इ.इ. आणिक बरीच थेरं माजली आहेत, अगदी अ‍ॅरोमाथेरपी पर्यंत. ते असो.
२. नवे औषध निर्माण करणे हे खूप स्पेशलाईझ्ड झाले आहे. यात लॅब स्टडीज पासून, अ‍ॅनिमल ट्रायल्स, ह्यूमन ट्रायल्स अन इतर ५६ लफडी असतात, पण त्यातही एक मुख्य लफडे म्हणजे, प्रत्येक औषधाचे, 'Untoward Effects' ज्याला 'साईड इफेक्ट' असे आपण म्हणता, ते पहाणे. कधी कधी साईड म्हटलेला इफेक्ट जिंकून जातो, अन हृदयरोगासाठी बनवलेले व्हायग्रा (Sildenafil Citrate) अ‍ॅफ्रोडीझिअ‍ॅक म्हणून भाव खाऊन जाते.

मुद्दा हा, की मॉडर्न मेडिसिन प्युअर ड्रग मॉलिक्यूल बनविते, त्याचे परिणाम, दुष्परिणाम, इतर औषधांसोबतच्या अ‍ॅक्शन्/रिअ‍ॅक्शन इ. अभ्यासते, व त्याबद्दल खुलेपणाने सांगते.

हा व या प्रकारचा अभ्यास जुन्या शास्त्रांत झालेला नाही. विलो झाडाच्या सालीच्या अर्कात लाखो प्लांट अल्कलॉईड्स असतात. त्यापैकी एक अ‍ॅस्पिरिन. हे शोधून काढणे, त्याचा स्पेसिफिक उपयोग शोधणे, त्याचे साईड इफेक्ट शोधणे. नुसता ताप नाही, तर सूज कमी करणे, व कमी मात्रेत रक्त पातळ करून हृदयरोग्यांचा जीव वाचविणे हे गुणधर्म शोधणे, त्याच बरोबर, अ‍ॅस्पिरिनने अ‍ॅसिडिटी होते, याबद्दल बोंबाबोंब करणे, हे फक्त मॉडर्न मेडिसिन करते. ही दुसरी विषेशता.

तर,
ज्येष्ठमधाचे गुणधर्म 'स्टिरॉईड्स आहेत' इतपत शोधून झालेत. पुढचे संशोधन awaited.

:हुश्श: !!

स्टीरॉइड्स ही तुमच्या माझ्या शरीरात रोज बनणारी केमिकल्स आहेत. त्यांचा जास्त बाऊ करून घेऊ नका. फक्त यांना वंडर ड्रग्ज म्हणून 'आधे हकीम' वापरतात, अन ते 'खतरे जान' होते, हे ध्यानी असू द्या. याची 'फर्मॅकॉलॉजी इथे समजवून सांगणे कठीण आहे. पण वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय घेऊ नये हे अगदी बरोबर. पण स्टिरॉईडच्या गोळ्या जश्या दमा/संधीवाता करता वर्षानुवर्षे घेता येतात, तसं ज्येष्ठमध खाणे अशक्यच! तेव्हा खोकल्यासाठी बिन्धास्त चावून खा. खूप कमी डोस आहे. काही होणार नाही.

अन त्याच वेळी, त्याचे साईड इफेक्ट्स नक्कीच आहेत. हे विसरू नका. रोज २-३ काड्या चावून खाणे हे 'लिमिट' असू द्या.

@ डॉ/वैद्य आडकित्ता :- क जीवनस्त्वासाठी काय सोपे आहे घ्यायला ते सांगा की. उदा:- लिंबु, आवळा, क जीवनसत्त्वाच्या चघळायला मिळणार्‍या आंबट गोड गोळ्या इ.आणि हो, च्यवनप्राशसुद्धा. च्यवनप्राश,त्रिफळा चूर्ण वगैरे औषधे लोकल वैद्यांनी घरी बनवलेली घेतली तर अधिक गुण आल्याचे दिसते. डाबर्,बैद्यनाथ ह्यांचाही गुण येतो, पण तेव्हढ्या पटकन नाही. लोकल वैद्याची औषधे कमी प्रोसेस्ड्,अधिक ताजी आहेत, हे कारण असावे का?
कारण ती खराब सुद्धा लवकर होतात, डाबर-बैद्यनाथची टिकतात.

@प्रास तै :- तुम्ही सांगितलेल्या उपायातून उपायाची माहिती कमी व बालपणीचा नॉस्टेल्जिया जास्त जानवतोय.
आजारी पडल्याचे निमित्त करून तेव्हा आईकडून बरेच लाड करून घ्यायचो. मस्त गरम पाणी, खायला मस्त औषधी(आले, हळद ,गूळ वगैरे असणार्‍या) व शेक करून घ्यायचो. एकटे रहात असताना हे सगळे करून घेणे अवघड आहे.

माझा (ऐकिव उपाय) :- २-३ लसणाच्या पाकळ्या भाजून खाव्यात.

शिल्पा, धागा आवडला, उपयुक्त आहे. प्रतिसाद माहितीपूर्ण आहेतच. पण मला एक प्रश्न आहे.
थंडीत (तापमान साधारण ~१०^०सेल्सियस) अनेकदा माझ्या नाकातून किंचित (त्याचा थेंबही बनत नाही एवढं कमी असतं) रक्त येतं. त्रास असा नाही; फक्त थंडीत बाहेर पडलं की एक टीश्यू खराब होतो. (दोन-तीन रूमाल खराब झाल्यावर कागदच वापरायला सुरूवात केली.) हे रक्त थांबवण्यासाठी काही करावं का, उत्तर हो असल्यास काय?

वा वा. काय माहितीपूर्ण धागा काढलाय,सॅन होजे ताईंनी.
जुलाब्,हगवण ह्यावर आजीबाईंचा बटवा काय बडबडतो? थंडीत भजी,मटण्,चिकन खावे लागते त्यामुळे असले विकार लागतात.

टारेश जुलाबथांबवी

डॉक्टर ~ सॉरी, काहीशा वेळाने हा धागा आणि त्यावरील तुमच्या एक्स्पर्ट अ‍ॅडव्हायझरी नोट्स पाहिल्या. आवश्यक त्या टिपूनही घेतल्या आहेत स्वतंत्रपणे.

माझी केस सांगतो. मी पन्नाशी ओलांडली आहे हे तुम्हाला अन्यप्रसंगी यापूर्वीच सांगितले आहे. पण माझा नदीतील/तलावातील स्वीमिंगचा गेल्या ३५ (येस्स, जवळपास पस्तीस) वर्षाचा व्यायाम अखंडपणे चालू आहे {फक्त बाहेरगावी फार दिवसासाठी मुक्कामास गेलो तर काहीसा खंड पडतो, पण जिथे जाईन तिथे सर्वप्रथम नदी वा विहीर आहे का याचीही चौकशी करतो, नसेल तर मग जिथे मिळेल तिथे 'हर गंगे'}. सातत्याच्या जलतरणामुळे असेल पण मला या तारखेपर्यंत जाणवण्यासारखी सर्दी झालेली नाही. थंडीच्या (आजच्या) दिवसात जरूर काही वेळा घसा खवखवतो, खोकलाही काही प्रमाणात येतो, विशेषतः स्वीमिंग संपल्यानंतरच्या एकदोन तासाच्या अंतरात. पण त्यावर तुमच्यासारख्याच एका डॉक्टर मित्राने "झीट - ZEET" नावाचे ग्लायकोडिनसारखे औषध सुचविले होते ("अलेम्बिक" चे प्रॉडक्ट आहे). चव थोडीशी उग्र आहे, पण प्राथमिक पातळीवरील खोकल्यासाठी (कदाचित सर्दीसाठीही असेल) हे झीट चांगले वाटले मला.

'चिकनसूप' चा सर्दीसाठी अगदी रामबाण नसला तरे 'चलता है' धाटणीचा पर्याय आहे. आमच्या कोल्हापुरात चिकनसूपऐवजी 'चिंगळ्याचा रस्सा' जालीम उपाय आहे. (छोट्या छोट्या मासोळ्या असतात, नदीच्या वाहत्या प्रवाहातून मिळतात. दहा रुपयाला एक ढीग दिला जातो जो दोघांसाठी पुरेसा होतो. शिजविताना त्यात अंगापुरते मीठ, थोडेसे ठेचलेले आले आणि दोनचार काळ्या मिर्‍या टाकून त्या रसायनाचा मस्त वास सुटला की मग थाळीतून तो रस ओरपायचा. अहाहा, सर्दी गावकोसाबाहेर जाते.)

अशोक पाटील

थंडी आणि सर्दी-खोकला यांचा परस्पर संबंध काय? जर सर्दी वायरल असते तर थंडी वायरसला पोषक असते असे आहे का? काहीतरी गडबड वाटते.

ऋतू बदलताना अ‍ॅलर्जी होते मग ती उन्हाळा जाऊन थंडी आली किंवा थंडी जाऊन उन्हाळा आला तरी. डॉक्टरांनी माझा गैरसमज दूर करावा.

हिवाळ्यात त्वचा कोरडी पडते
कोल्ड क्रीम वापरल्यास काळेपणा येतो
यावर आजीबाईचा सल्ला काय आहे

:-)

अजुन एक : लवंगा भाजुन घेउन थंड करुन ठेवायच्या अन हवं तेव्हा ३-४ कुटुन घेउन त्यात चमचाभर मध टाकुन खायचं. त्यावर किमान दोन - तीन तास काहीच खायचं प्यायचं नाही त्यामुळे शक्यतो मी झोपायच्या आधी हा उपाय करते. खोकला झाला असताना माझ्या लेकीला या उपायाने बरं वाटतं.

वा वा! उत्तम माहिती!
सर्दी-खोकला झाल्यावर नुसता हा धागा वाचला तरी बरं वाटेल असं वाटतंय आता. ;-)