आजीबाईचा बटवा - पाठदुखी

इतर सूचना नाहीत तेव्हा पूर्वीची सूचनाच पाळत रहावी असा, साधारणत: रस्त्यावरच्या दिशादर्शनात वापरला जाणारा नियम इथेही उपयुक्त आहे. उदा: कॅपिटॉल बिल्डींग सरळ रेषेत असण्याची खूण असेल तर पुढची खूण किंवा प्रत्यक्षात ती इमारत येईपर्यंत सरळ दिशेतच जात रहावे. तिठा, चौक, किंवा इतर मोठे जंक्शन आले तरीही इकडे तिकडे वळू नये.

आता दिशादर्शनाचाच विषय काढलात, तर एकदोन ष्टोर्‍या सांगतो. (अन्यथा सांगितल्या नसत्या. भोगा आता आपल्या कर्माची फळे.)

(कथा क्रमांक १.)

जीपीएस वगैरे आधुनिक सुविधा सर्रास वापरात नसतानाच्या काळातली ही कथा आहे. किंबहुना आंतरजालावरून मार्गक्रमणिका मिळवण्याची सुविधाही त्या काळात उपलब्ध असली, तरी बाल्यावस्थेत होती, आणि लांब पल्ल्याच्या प्रवासासाठी पूर्णतः विश्वसनीय असेलच, याची खात्री नसे. सबब, अमेरिकन ऑटोमोबील अ‍ॅसोसिएशनकडून 'ट्रिपटिक' बनवून घेणे, हा राजमार्ग असे.

'ट्रिपल ए'च्या कार्यालयात जाऊन आपल्या प्रवासाचा साधारण कार्यक्रम सांगितला असता ही ट्रिपटिक बनवून मिळते. या ट्रिपटिकमध्ये, प्रवासाच्या एकूण मार्गाच्या विविध टप्प्यांच्या नकाशांची तयार सुटी पाने ट्रिपटिक बनवणारा कर्मचारी उचित क्रमाने एकत्र जोडतो, आणि प्रवासाची दिशा दाखवणारे शिक्के त्या वेगवेगळ्या पानांवर हाताने मारत जातो. तसेच, प्रवासाच्या एखाद्या टप्प्याबद्दल काही विशेष सूचना ('या भागात जरा जपून चालवा; पोलीस मागावर असतात' वगैरे) असल्यास त्या टप्प्याशी निगडित पानावर त्याबद्दल नोंदी करतो. एकंदरीत, मोठा नकाशा उघडून बसण्यापेक्षा छोट्या टप्प्यापुरते एक लहानसे पान उघडून काम भागते. टप्पा संपला, की पान उलटले. तत्कालीन परिस्थितीत छान सोय, वगैरे वगैरे.

तर अशीच एकदा आम्ही आमच्या गावापासून पार देशाच्या दुसर्‍या टोकापर्यंत आणि सीमापार अशी सहकुटुंब सह-विस्तृत-परिवार मोहीम काढली होती. (जाऊनयेऊन जवळपास अडीच हजार मैल.) छानपैकी मजल दरमजल करीत चाललो होतो. जातानाचा अर्धाअधिक रस्ता काटून झाला होता आणि मधला एक टप्पा ओलांडून झाल्यावर मध्ये विश्रांतीसाठी, भोजनासाठी वगैरे थांबलो होतो. पुढल्या टप्प्यात नेमके कसेकसे जायचे आहे ते पाहण्यासाठी ट्रिपटिकचे पुढचे पान उघडले, आणि दिलेल्या नकाशावरून काहीही अर्थबोध होईना. 'त्या महामूर्ख बयेने^* काय गोंधळ घातलाय, काही कळत नाही' म्हणून पुन्हापुन्हा नकाशा तपासला, तरी डोक्यात काही प्रकाश पडेना. (^* ट्रिपटिक बनवून देणारी व्यक्ती ही स्त्रीलिंगी होती, हा निव्वळ योगायोग. केवळ त्या यद्दृच्छेची कृपा. अन्यथा 'त्या महामूर्ख गधड्याने' म्हटले असते. तर ते एक असो.) त्यात मागच्या सीटवर बसून आमचे श्वशुर हे केवळ आमच्या टक लावून नकाशाचा एकाग्रतेने अभ्यास करण्याची खिल्ली उडवण्यापलीकडे कोणतेही सकारात्मक योगदान करीत नसल्याने^**, त्यांचीही फारशी मदत होत नव्हती. (^** श्वशुरांवर तोंडसुख घेणे हे आमच्या कल्पनेप्रमाणे अमेरिकेच्या पहिल्या घटनादुरुस्तीच्या अन्वये 'प्रोटेक्टेड फ्री स्पीच'खाली बसते. नसल्यास चूभूद्याघ्या. तर तेही एक असो.) कोठे आहोत याचा नीट पत्ता नाही. आणि पुढे कसे जायचे ते नीट कळत नाही. सहप्रवासीही तितकेच अनभिज्ञ. डोके पिकले होते.

शेवटी अर्धापाऊण तास नकाशाची मागचीपुढची पाने उलटीसुलटी करून झाल्यावर नेमके काय झाले याचा एकदाचा पत्ता लागला. आता नक्की आठवत नाही, पण, ट्रिपटिक बनवून देणार्‍या व्यक्तीच्या चुकीमुळे (१) प्रवासाची दिशा दाखवणारा शिक्का उलटा पडणे, किंवा (२) पाने एकत्र करताना क्रम चुकणे, यांपैकी काहीतरी घोळ झाला होता. आणि त्या चुकीने आम्हाला अर्ध्या रस्त्यावर आणून भंजाळवून सोडले होते.

फार कशाला, आम्हीही स्वतः एकदा कोणा अनोळखी इसमास पत्ता सांगताना काहीतरी गडबड करून त्याची 'जाते थे जापान पहुंच गये चीन' अवस्था केल्याचे आठवते. (कथा क्रमांक २.) झाले असे, की दादर (प.रे.) स्टेशनावर लोकलमधून उतरल्यावर स्टेशनातून बाहेर पडण्यासाठी जिना चढत असताना कोण्या इसमाने हटकून हिंदू कॉलनीच्या रस्त्याची चौकशी केली. आम्हीही मोठ्या परोपकारी भावनेने, 'दादर-स्टेशनपासून-हिंदू-कॉलनी-म्हणजे-दादर-टीटी-म्हणजे-पूर्वेकडे-म्हणजे-चर्चगेटकडे-तोंड-करून-डाव्या-हाताला-नि-आपण-आत्ताच-उतरलो-ती-गाडी-चर्चगेटकडे-चालली-होती-म्हणजे-गाडीच्या-प्रवासाच्या-दिशेने-तोंड-करून-डाव्या-हाताला असा मनातच झटपट हिशेब करून, त्यास स्टेशनातून बाहेर पडण्याकरिता आम्हाला आमच्या हिशेबाने जी योग्य वाटली ती दिशा मोठ्या आत्मविश्वासाने सांगितली. वर 'तेथून बाहेर पडल्यावर जवळच आहे' हेही सांगितले. इसममजकूर आमचे आभार मानून गर्दीत दिसेनासा झाल्यावर सहजच फलाटाकडे बघितले, तर आम्ही सोडून दिलेली लोकल पुढील मार्गक्रमणाकरिता प्रस्थान करताना दिसली - नेमकी आम्ही समजत होतो त्याच्या विरुद्ध दिशेने. झाला गोंधळ लगेच लक्षात आला. आम्ही जिच्यातून उतरलो ती गाडी कोणत्या दिशेने चालली होती याबद्दल आम्ही पूर्णपणे विसरून गेलो होतो, आणि तंद्रीत अधिक परोपकाराच्या उत्साहात आमच्या 'आठवणी'त आमची (फार नाही, पण) फक्त एकशेऐशी अंशांची चूक झाली होती.

पुढे त्या इसममजकुराचे काय झाले, कोण जाणे.

असो. तर सांगायचा मुद्दा, (१) दिशादर्शन करणार्‍या मनुष्याची चूक होण्याची शक्यता नगण्य नसते, आणि (२) चूक जरी दिशादर्शन करणार्‍या व्यक्तीची असली, तरी त्या चुकीचे परिणाम त्या दिशांवर विसंबून राहणार्‍या व्यक्तीस भोगावे लागतात; उलटपक्षी, दिशादर्शन करणार्‍या व्यक्तीच्या (हयात अथवा दिवंगत) तीर्थरूपांस त्याने कोणतीही क्षती पोहोचत नाही, हे दोन महत्त्वाचे धडे या अनुभवांतून शिकलो. आणि 'सांगितलेल्या दिशा या कधीही ट अक्षरापर्यंत काटेकोरपणे पाळायच्या नाहीत', आणि 'दिशा सांगणारी व्यक्ती ही (अन्य कोणत्याही पुराव्याअभावी) भांग अथवा तत्सम अमली पदार्थांच्या अमलाखालीच दिशा सांगत आहे, हे सर्वप्रथम गृहीत धरून मगच त्यावर विसंबून राहायचे', असे दोन खडे कानाला लावले.

या दोन 'खड्यां'नी आयुष्यात आम्हांस खूप मोलाची साथ दिलेली आहे, हे येथे आवर्जून सांगू इच्छितो. इतके की, आजकाल आम्ही जीपीएसवरदेखील पूर्ण विश्वास टाकत नाही. आणि जीपीएसवर अनेकदा समोर जो रस्ता अस्तित्वातच नाही, त्या रस्त्यावर डावीकडे (किंवा उजवीकडे) वळण्याच्या सूचना जीपीएसमधली बाई केवळ आपली फिरकी घेण्यासाठी जी अधूनमधून सांगत असते, तिच्याकडे पूर्ण दुर्लक्ष करून खुशाल आपल्याला हव्या त्याच मार्गाने जातो. बाई^*** आपोआप लायनीवर येते, असा अनुभव आहे.

^*** (जीपीएसमधली.)

"भुजंगासन शिकून, रोज सकाळी ... " अशी वाक्यरचना आपणांस कमी क्लिष्ट किंवा अनर्थकारक वाटते का?

१. हो. (कमी क्लिष्ट वाटते.)
२. नाही. (अनर्थकारक वाटत नाही.)

जननीच्याही गरजा असू शकतात हे तुम्हांस मुद्दाम होऊन नजरेस आणून द्यावं लागलं असं तुम्हीच म्हणत आहात

'जननीच्या गरजा असू शकतात' हे नजरेस आणून द्यावे लागले नाही. 'जननीच्या गरजांतून शोध प्रसवतात' हे नजरेस आणून दिल्याबद्दल आभार मानले होते. फरक आहे.

('जननीच्या गरजांतून शोध प्रसवतात', पक्षी, 'जननीच्या गरजांतून 'शोध' म्हणून क्वालिफाय होऊ शकतील अशा ग्रेटग्रेट कल्पना (उदा. 'बाळापेक्षा कमी वजनाचे काही उचलताना जो वापरायचा तोच टेकू बाळापेक्षा अधिक वजनाच्या वस्तू उचलण्यासाठीही वापरता येतो' किंवा 'प्रसूतीआधी वापरण्याचा टेकू प्रसूतीनंतरही वापरता येतो'. आपल्याला नसते बॉ सुचले!) जन्माला येतात' याची कल्पना नव्हती, याची ही प्रांजळ कबुली-अधिक-तारीफ आहे. आणि कशी कल्पना असणार? आजवर 'ट्रेड सीक्रेट' असल्याप्रमाणे 'आतील गोटा'त राखून ठेवल्यावर गोटाबाहेर या ग्रेटग्रेट कल्पनांचा थांगपत्ता तरी कसा लागणार? ही वस्तुतः त्या शोधांची अधिक त्या गोपनीयता राखण्याच्या कौशल्याची तारीफ आहे.

पण तारीफ केली तरीही त्यात तुच्छताच पाहायची म्हटल्यावर आम्ही आपल्यासाठी काहीही करू शकत नाही. क्षमस्व.)

मराठीत असे अनेक द्व्यर्थी शब्द आहेत त्यात एकाची भर पडली असे समजा!

द्व्यर्थी शब्दांचे बाबतीत नेमका अनपेक्षित अर्थ प्रतीत होऊन हमखास गैरसमज निर्माण होतात, हे लक्षात घेऊन, नेमके हेच टाळण्यासाठी हा सर्व खटाटोप आहे. तेव्हा, अमान्य.

पण सुचवण हा शब्द अगदीच केळवण आणि *गवण यांची आठवण करून देणारा असल्यामुळे तो नकोच.

आम्हांस साठवण आणि लागवण यांची आठवण झाली. असो. कोणाला कशाने कशाची आठवण होईल, हे सांगवत नाही, एवढेच म्हणून सोडून देतो.

त्यातून सूचना देणे (instruct) आणि सूचना करणे (suggest) असे पाठभेद चालतील का?

नको. पुरेसे सुटसुटीत होत नाहीत. त्यापेक्षा सुचवण बरा. (आपलेच घोडे दामटीत.)

सुचवणी हा शब्द कुठेतरी वाचनात आलेला आहे. तसा अगदीच 'हा' वाटला नाही तरी पुरवणी आणि गवसणी यांची आठवण झाली.

आम्हाला शिकवणीची आठवण येते. (पुन्हा, कोणाला कशाने कशाची, वगैरे वगैरे.) नकोच ते.

असो.

अलंकरण बदलून अनर्थ झाला तर? वरती तुम्हीच नाही का तक्रार केलेली!