प्राण

समजायला जड जात आहे. काहितरी निसटते आहे. कोणीतरी रसग्रहण करा रे!

अगदी हेच म्हणणार होते..
कळतेय असे वाटेपर्यंत निसटली!

त्यांची काजळी
लावून घेऊ
आपल्या व्रणांना.
त्याने आपण एक होऊ?
निदान आपली प्रारब्धं?

तरी इथे नजरेत दिसतोय
तुझ्या अभावांना माझा चेहरा
नी माझ्या अभावांना तुझा.

या ओळींनी पार चकवलं

काँलिग घासूगुर्जी

every second is of infinite value. गोएथेचं हे वाक्य या कवितेचा मुख्य गाभा आहे. मुळतः ही कविता एक स्वप्न आणि एक विचार यांचा मिलाफ आहे. दुरस्थ कंदिलप्रकाशाच्या दिशेने आपण चालतोय आणि चालता चालता याचं ज्ञान होतं की तो कंदिल हातात घेऊन प्रत्यक्ष मृत्यू उभा आहे. संपूर्ण पायवाटेवर शाश्वत दु:खाचा अंधार आहे. स्वतःच्या मृत्यूचं ज्ञान झाल्यावर, आपण जीवनाकडे समरगतेने पाहू शकतोय. सम्रगते मध्ये दोघं आहेत. एकाच शरीरातले. मी आणि माझं प्रतिरुप.
तुझ्या अभावांना माझा चेहरा
नी माझ्या अभावांना तुझा.......कवीचं प्रतिरुप जरी त्याच्यासारखं दिसत असलं तरी ते संपुर्णतः वेगळं आहे. कवीकडे जे आहे, (त्याच्या मर्यादा,भावना,आवड-निवड्,ध्येय) ते या प्रतिरुपाकडे नाही. जे प्रतिरुपाकडे आहे ते कवीकडे नाही. कदाचित दोघंही एकमेकांची स्वप्नं आहेत. एकमेकांना मनात ठेऊन, एकमेकांशी संवाद साधत ते चालताहेत. यातलं कोण खरं आणि कोण खोटं मला माहीत नाही. मी ते वाचकावर सोपवतोय. एखाद्याला कदाचित प्रतिरुपाने हाडामासाच्या कवीला लिहीलेली कविता वाटेल. त्याला मी रोखत नाहीये.
त्यांच्या सावल्या म्हणजे त्यांचं घडून गेलेलं आयुष्य आहे. म्हणून त्या नीरव शोकावर्तात कालबद्ध आहेत. त्यामूळे या सावल्यांची मिश्र काजळी लावुन घेऊ आणि आपण व आपली प्रारब्धं एक करू अशी आशा कवीला वाटतेय.
यापुढे गोएथेचा विचार येतो. पण हा मी विस्त्रुत केला आहे. या आपल्या एकूण अस्तित्वाच्या सम्यक ज्ञानातुन मला या सर्व रुपांचे एक सत्य जाणवतंय. ते म्हणजे मृत्युचा सेकंद जगेपर्यंत आपली अमर्यादा. आपण जिवंतपणी कधीच मर्यादा अनुभवू शकत नाही. मृत्युनंतर आपण मर्यादित होऊ. पण त्याच्याशी तेव्हा आपलं काहीच घेणं देणं उरलेलं नसेल. आपल्याला या पुढे होणार्‍या मर्यादेचं आता ज्ञान होऊ शकेल पण आपण ती अनुभवू शकत नाही. म्हणुन या ओळी येतात. या कंदिलापलिकडे आपण
अनादि नसु.
पण कंदिलच आहे आपल्या
ब्रम्हाची सीमा.
मर्यादेच्या काठावरुन
कलंडणारी अमर्यादा!
पुढे येणार्‍या ओळी......
त्या पुरातन शापाचं वरदान.
नी आपण समिधा आहोत.
आपण आर्त आहोत.
आणि आपण चालतोय......म्हणजे मृत्युचा पुरतन शाप....आपलं आयुष्य समिधा आहे (स्व आणि समाजविकासा साठी)...आणि या अमर्यादित तेचा आनंद घेत उरलेलं जीवन व्यतीत करायचंय.

कविता परत वाचली, समजली, आवडली.
मृत्यू ह्या अंतीम सत्याच्या दिशेने वाटचाल करत असताना कवी तटस्थपणे गतआयुष्याकडे पाहत आहे, हे पहिल्या वाचनातही जाणवत होते, पण कवीचा संवाद कोणाशी चालला आहे, हे उमगले नव्हते.

छान विवेचन.

कवीने विवेचन केलं आहे, हे आवडलं. नाहीतर अनेक दुर्बोध कविता लिहिणारे अर्थ वाचकावर सोपवून दूर होतात.

आपल्या ब्रह्माची सीमा असलेला, आपल्या प्रवास प्रकाशमान करणारा मृत्यूचा कंदील ही कल्पना आवडली. सामान्यपणे आपल्या डोळ्यांसमोर मृत्यू हा लाइट ऍट द एंड ऑफ द टनेल न रहाता प्रकाशाचा नाश या स्वरूपात येतो. हातातली विझत चाललेली प्राणांची दिवटी... बिरबलाच्या एका गोष्टीत एक जण बक्षिसाच्या आशेने रात्रभर थंडगार पाण्यात उभा रहातो. आशेच्या किरणाप्रमाणे बादशहाच्या महालातला एक दिवा त्याला दिसत असतो, आणि त्या मानसिक उबेच्या जोरावर तो ती थंडी सहन करतो. इथे मृत्यू तसाच आपल्या प्रवासाला साथ देतो. आपल्या रस्त्यातला दुःखाचा अंधार उजळतो.

मात्र मी कविता वाचली तेव्हा कवितेतला तू हा मला आपला प्राण वाटला होता. विवेचनात मांडलेली आपलं प्रतिरूप ही कल्पना तितकीशी नीट कळली नाही. मी व माझं प्रतिरूप यांचं नातं नीट सांगितलेलं नाही. माझ्या अभावात तू व तुझ्या अभावात मी यावरून थोडीफार समसमान भागीदारीची जाणीव येते हे खरं आहे. पण ही प्रस्थापित संकल्पना नाही. म्हणून समजावून सांगितली नाही तर अर्थ लावताना चाचपडायला होतं.

मी सुस्पष्ट वाटत नसेन, तर कोणीही या विचाराच्या धाग्याला पकडुन हा विचार पुढे विस्तृत करू शकता.