भ्रम, भरकटणे आणि मेंदूची लवचिकता

भ्रम, भरकटणे आणि मेंदूची लवचिकता
=========================

-राजीव उपाध्ये

बरेच दिवस माझ्या टेबलवर ब्यू लोट्टो या चेताशास्त्रज्ञाचे "डेव्हिएट" (Deviate- भरकटणे) हे पुस्तक पडले आहे. चेताविज्ञान, त्यातही सर्जनशीलतेचे चेताविज्ञान, मेंदूची लवचिकता हे माझ्या जिव्हाळ्याचे विषय असल्याने, तसेच आज सकाळचा चहा पिताना काहीतरी विचारांच्या नादात हे पुस्तक अत्यंत ॲबरप्टली उघडले तेव्हा पृ० १३३ वर पुढील मजकूर दिसला -

"Yet beyond the realm of ideas you also are literally delusional. Not only you do not see reality - you see things that aren't there. This is a good thing. Just watch."

हा ठळक अक्षरातला मजकूर बघून मी थबकलो. आजकाल एखादी व्यक्ती आपल्यापेक्षा वेगळ्या नजरेतून एखाद्या गोष्टीकडे बघत असेल तर तिला "भ्रमिष्ट" ठरवून उपचार घेण्याचे सल्ले दिले जातात. त्यात इथे भ्रमाला एक चेताशास्त्रज्ञ चक्क हितकारक म्हणत असल्याने मी पुस्तक परत नव्याने वाचायला सुरुवात केली.

ब्यू लोट्टो यांच्या *Deviate* या पुस्तकातील एक महत्त्वाचा मुद्दा असा आहे की मानव वास्तवाला जसेच्या तसे पाहत नाही. आपल्या अनुभवातील जग हे बाह्य वास्तवाचे थेट प्रतिबिंब नसून मेंदूने घडवून आणलेली एक रचना असते. म्हणूनच ते म्हणतात की आपण काही अंशी **भ्रमांच्या आधारे जगत असतो**. येथे "भ्रम" हा शब्द मानसिक आजारातील भ्रमाच्या अर्थाने वापरलेला नाही, तर मानवी जाणिवेच्या मूलभूत स्वभावाचे वर्णन करण्यासाठी वापरलेला आहे.

त्यांच्या म्हणण्यानुसार डोळ्यांना (ज्ञानेंद्रियांना) मिळणारी माहिती अपुरी, तुटक आणि अनेकदा संदिग्ध असते. मेंदू या अपुर्‍या माहितीची पूर्तता आपल्या पूर्वानुभवांच्या, अपेक्षांच्या आणि स्मृतींच्या साहाय्याने करतो. परिणामी आपण जे पाहतो ते बाह्य जगाचे थेट प्रतिबिंब नसून मेंदूने घडवून आणलेली एक अर्थपूर्ण रचना असते. अनेक वेळा मेंदू अशा गोष्टींची भर घालतो ज्या प्रत्यक्षात अस्तित्वात नसतात, तरीही त्या आपल्याला दिसतात किंवा जाणवतात (अनेक शोषणकारक धार्मिक गोष्टींकडे उदात्त नजरेने बघणे, हे याचे उत्तम उदा० मानता येईल). म्हणून लोट्टो म्हणतात की आपण अक्षरशः "नसलेल्या गोष्टीही पाहतो".

त्यांच्या मते हा भ्रम दोष नसून उत्क्रांतीने दिलेले एक वरदान आहे. जर मेंदूने प्रत्येक क्षणी संपूर्ण आणि निर्विवाद वास्तवाची वाट पाहिली असती, तर आपण झटपट निर्णय घेऊ शकलो नसतो, धोके ओळखू शकलो नसतो किंवा बदलत्या परिस्थितीत योग्य प्रतिसाद देऊ शकलो नसतो. त्यामुळे मेंदू सतत अंदाज बांधतो, रिकाम्या जागा भरून काढतो आणि जगाचे एक सुसंगत चित्र तयार करतो. हा भ्रमच आपल्याला कृती करण्यास सक्षम बनवतो.

या प्रक्रियेत **न्यूरोप्लास्टिसिटी** म्हणजेच मेंदूची स्वतःला बदलण्याची क्षमता अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावते. आपण ज्या पद्धतीने जगाचा अर्थ लावतो, ज्या गोष्टींवर विश्वास ठेवतो आणि ज्या अनुभवांची पुनरावृत्ती करतो, त्यानुसार मेंदूमधील मज्जातंतूंची जाळी बदलत जाते. एखादी कल्पना, समज किंवा विश्वास वारंवार सक्रिय झाला की त्याच्याशी संबंधित मज्जासंयोजने अधिक बळकट होतात. म्हणूनच असे म्हणतात की "जे न्यूरॉन्स एकत्र सक्रिय होतात, ते एकत्र जोडले जातात."

याच कारणामुळे काही भ्रम कालांतराने अधिक दृढ होऊ शकतात. एखाद्या घटनेला आपण विशिष्ट अर्थ दिला आणि तोच अर्थ पुन्हा पुन्हा स्वीकारला, तर त्या अर्थाला आधार देणारी मेंदूतील जाळी अधिक मजबूत होते. सुरुवातीला केवळ एक शक्यता वाटणारी गोष्ट हळूहळू निर्विवाद सत्यासारखी वाटू लागते. अशा प्रकारे न्यूरोप्लास्टिसिटी भ्रमांना अधिक स्थिर आणि खोलवर रुजवू शकते.

परंतु लोट्टो यांच्या विचारांतील सर्वात रोचक पैलू म्हणजे **सर्जनशीलता आणि भ्रम यांचा संबंध**. माणूस फक्त वास्तवाचा स्वीकार करत नाही; तो वास्तवाच्या पलीकडे जाऊन शक्यतांची कल्पना करतो. प्रत्येक नवीन शोध, वैज्ञानिक सिद्धांत, कलाकृती, तंत्रज्ञान किंवा सामाजिक परिवर्तनाची सुरुवात एखाद्या अशा कल्पनेतून होते जी सुरुवातीला वास्तवात अस्तित्वात नसते. ती एका अर्थाने "भ्रम" असते—जग सध्या जसे आहे तसे नसून ते वेगळे असू शकते, या विश्वासाचा भ्रम.

राइट बंधूंनी मानव उडू शकतो अशी कल्पना केली, शास्त्रज्ञांनी पृथ्वी सूर्याभोवती फिरते असे मांडले, कलाकारांनी अदृश्य भावनांना आकार दिला, आणि उद्योजकांनी अद्याप अस्तित्वात नसलेल्या भविष्याची कल्पना केली. या सर्व गोष्टींची सुरुवात वास्तवाच्या तात्कालिक मर्यादा ओलांडणार्‍या मानसिक प्रतिमांमधून झाली. जर मनुष्य फक्त वर्तमान वास्तवालाच बांधून राहिला असता, तर सर्जनशीलता अशक्य झाली असती.

म्हणूनच सर्जनशीलता ही एका अर्थाने नियंत्रित आणि फलदायी भ्रम निर्माण करण्याची क्षमता आहे. सर्जनशील व्यक्ती इतरांना जे दिसते त्यापेक्षा वेगळे काही पाहते. ती अस्तित्वात नसलेल्या शक्यतेची कल्पना करते आणि नंतर ती प्रत्यक्षात आणण्याचा प्रयत्न करते. न्यूरोप्लास्टिसिटी या प्रक्रियेला आधार देते. नवीन कल्पना, नवीन संबंध आणि नवीन दृष्टीकोन यांमुळे मेंदूमध्ये नवीन चेतापेशींची जाळी निर्माण होतात. त्यामुळे सर्जनशीलता ही केवळ मानसिक प्रक्रिया नसून मेंदूच्या जैविक पुनर्रचनेचीही प्रक्रिया आहे.

मात्र यामध्ये एक सूक्ष्म समतोल आहे. जे भ्रम नवकल्पना, कला आणि विज्ञानाला जन्म देतात ते उपयुक्त असतात; परंतु जे भ्रम वास्तवाशी संवाद तोडतात ते अपायकारक ठरू शकतात. सर्जनशीलता आणि भ्रम यांच्यातील फरक असा की सर्जनशील कल्पना अखेरीस वास्तवाच्या कसोटीवर तपासली जाते, सुधारली जाते आणि आवश्यक असल्यास बदलली जाते. ती नवीन पुराव्यांना स्वीकारते. कठोर भ्रम मात्र पुराव्यांनाही नाकारतो.

यातून एक खोल तात्त्विक निष्कर्ष समोर येतो. जर आपल्या सर्व जाणिवांमध्ये काही प्रमाणात भ्रम अंतर्भूत असेल, तर **स्वतःच्या समजुतींबद्दल नम्रता बाळगणे आवश्यक ठरते.** हा दोन व्यक्तींच्या किंवा समूहांच्या समजुतींमधला फरक पुढे बर्फाच्या गोळ्याप्रमाणे वाढून संघर्षाचे कारण बनतो.

आपण जे पाहतो, समजतो किंवा सत्य मानतो ते अंतिम वास्तव असेलच असे नाही. आपल्या अनुभूती या सतत बदलणार्‍या, न्यूरोप्लास्टिसिटीमुळे घडणार्‍या आणि अनुभवांद्वारे आकार घेत असलेल्या रचना आहेत. त्यामुळे शिकणे, बदलणे आणि नवीन दृष्टीकोन स्वीकारणे हे केवळ बौद्धिक कार्य नसून मेंदूच्या जैविक रचनेचाच एक भाग आहे. मेंदूची लवचिकता यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते.

लोट्टो यांच्या विचारांचे सार अ्से की मानवाला वास्तवाचे परिपूर्ण दर्शन घडत नाही; तो भ्रमांच्या साहाय्याने वास्तवाचा अर्थ लावतो. पण हाच भ्रम, जेव्हा न्यूरोप्लास्टिसिटी आणि चिकित्सक जिज्ञासेशी जोडला जातो, तेव्हा तो सर्जनशीलतेचा स्रोत बनतो. माणूस जगाला जसे आहे तसेच पाहत नाही; पण तो जग कसे असू शकते याचीही कल्पना करतो. आणि मानवी संस्कृती, विज्ञान, कला व प्रगती यांची सुरुवात याच कल्पकतापूर्ण भ्रमातून होते.