ड्रूपल (द्रुपल) आणि (मिडिया)विकि

चर्चात्मक मराठी संकेतस्थळांमध्ये ड्रूपल (द्रुपल) मजकुर(आशय) व्यवस्थापन प्रणाली निर्विवादपणे अग्रेसर राहिली. या धाग्याच्या निमीत्ताने मराठी तंत्रज्ञ, लेखक आणि वाचकात ड्रूपल (द्रुपल) मजकुर व्यवस्थापन प्रणाली च्या लोकप्रीयतेच्या मागे असलेल्या गमकांची नोंद घेणे. ड्रूपल (द्रुपल) आणि विकिच्या (मिडियाविकि एक सॉफ्टवेअर म्हणून) तौलनीक सामर्थे आणि दुर्बलतांची नोंद घेणे आणि मराठी संस्थळांवरील सहभागावर या आशयव्यवस्थापन प्रणालींच्या ठशाची दखल घेणे असा उद्देश आहे.

मराठी संकेतस्थळ रचनाकार, विकसक यांनी द्रुपलप्रणालींना झुकत माप दिल असेलतर त्यांच्या सोबतीलाच लेखक वाचकांनीही द्रुपल आधारीत रचनांना उचलून धरलं. अगदी धागालेखाच्याच खाली लगोलग थ्रेड पद्धतीने करता येणारी चर्चा, अक्षरांतरण (लिप्यंतरणाची) माध्यमातून डिफॉल्ट स्वरुपात उपलब्ध मराठी लेखनाची सुविधा, धागालेख लिहिण्यासाठी क्लिष्ट html पद्धतींचा वापर करावा लागत असला तरीही कदाचित तांत्रिक क्षेत्रातील मंडळींच सक्रीय पाठबळ मिळाल्यामुळे आणि दुवा देणे इत्यादी महत्वाच्या बाबी सुलभ स्वरुपात उपलब्ध करुन दिल्यामुळे लेखकांनी या तांत्रीक अडचणींना आणि त्रुटींना जड करुन घेतले नसावे. या मराठी संकेतस्थळांनी (आणि अर्थात त्यांच्या वाचकानीही) संदर्भ वगैरेचे अतीआग्रह न धरता धागा लेखकांना अनेकविध विषयांवर मोकळेपणाने व्यक्त होऊ दिले दुसरीकडे प्रतिसाद देणार्‍या मंडळींना प्रतिसाद देताना विषयांतरातही वाहवण्याचे बर्‍या पैकी स्वातंत्र्य उपलब्ध झाले. आदूबाळांच्या शब्दात आपली भूमीका रेटू इच्छिणारा मंत्रचळ झाला तरीही पडीक राहण्याची सोबतीला समुह (कंपु) जोडण्याची प्रसंगी कट्टे इत्यादी आयोजीत करण्याची एक चांगली व्यवस्था या चर्चात्मक संकेतस्थळांमुळे होऊ शकली असावी. हि झाली एक बाजू. इतर भारतीय भाषात द्रुपल आधारीत संकेतस्थळांचा मराठी प्रमाणे काही विकास झाला असेल तर या निमीत्ताने जाणून घेण्यास आवडेल.

मराठी संकेतस्थळ निर्माते रचनाकार आणि विकसकांनी मराठी मंडळींना त्यांच्या मराठी संकेतस्थळांच्या सुविधा मोफत उपलब्ध करुन मोठेच योगदान दिले हे नाकारता येत नाही. अर्थात याचीच दुसरी बाजू मनोगतावरील महाजालावरील मराठीचा इतिहास-१ या धाग्यावरील जितेन यांच्या प्रतिसादातून पुढे येते ती म्हणजे यात निर्माते रचनाकार आणि विकसकांनी जशा काही गोष्टींची माहिती जशी मोकळेपणाने शेअर केली तशी काही हातची राखूनही ठेवली. जसे आर्थीक गणितांची मांडणी, जितेन यांच्याच शब्दात सांगावयाचे झाल्यास "....पण काही अपवाद वगळता मराठी संकेतस्थळांच्या चालकांपैकी कुणीही त्याना सापडलेल्या त्रुटी आणि त्यावरचे उपाय परत मुक्तस्रोत समाजाला दिलेले दिसत नाही. ....". मिपाचे आणि ऐसीचे निर्मात्यांनी मराठी विकिपीडियाकडे स्पर्धक म्हणून बघीतले नाही, विकिबद्दलच्या चर्चा धाग्यासाठी मोकळेपणाने आमंत्रणे आली हा मोकळेपणा त्या पुर्वीच्या मराठी संकेतस्थळ निर्माते रचनाकार आणि विकसक कितपत दाखवू शकले या बद्दल जराशी साशंकता वाटते. खरेतर कंटेंट (मजकुरा) च्या बाबतीत मराठी विकिपीडिया आणि चर्चात्मक मराठी संकेतस्थळे अशी स्पर्धा असण्याचे काही कारण सकृत दर्शनी नव्हते आणि नाही. चर्चात्मक आणि इतरही मराठी संकेतस्थळांवर धागा लेखकाला जशी स्वतःची व्यक्तीगत मते मांडता येतात तशी मराठी विकिपीडिया ज्ञानकोश असल्यामुळे व्यक्तीगत मते मांडता येणारच नव्हती.

सुरवातीस लेखन मराठी संकेतस्थळावर (अथवा इतरत्र) व्हावयास हवे आणि मग त्याची तर्कसुसंगत दखल ज्ञानकोशानी संदर्भासहीत आणि स्वभाषेत घ्यावी. त्यामुळे मराठी विकिपीडियावर ललित लेखन होण्याची शक्यता न च्या बरोबर असल्या नंतर मराठी संकेतस्थळांना मराठी विकिपीडियाकडून अथवा इतरही ज्ञानकोशांकडून कोणताही सरळ व्यावसायिक स्पर्धा येण्याचा तसा प्रश्न उद्भवत नाही हे सर्व निर्मात्यांनी लक्षात घेतले नसावे. कदाचित माझ स्वतःच करिअर मार्केटींगच असल्यामुळे कोण कुणाला कुठे स्पर्धक म्हणून वागवतो आहे हे समजण्यास फारसा वेळ लागत नाही. अशाच प्रकारची बाब काही विशीष्ट मराठी व्यावसायिक रचनाकार आणि विकसकांच्याही अ‍ॅटीट्यूड मध्ये जाणवली. खरेतर द्रुपल जसे मुक्तस्रोत सॉफ्टवेअर आहे तसेच मिडियाविकिही मुक्त सॉफ्टवेअर आहे . एक सॉफ्टवेअर प्रणाली म्हणून जशी द्रुपलला बलस्थाने आहेत तशी मिडियाविकिचीही स्वतःची बलस्थाने आहेत, मराठी व्यावसायिक रचनाकारांनाही जसे द्रुपल मोफत उपलब्ध होणार होते तसेच मिडियाविकिही मोफ्त उपलब्ध होणार होते आणि उपलब्ध आहे. काही क्षेत्रांमध्ये तेवढ्याच व्यावसायिकतेने मिडियाविकिचाही पर्याय उपलब्ध करून व्यवसाय वाढवण्याच्या संधी उपलब्ध होत्या आणि आहेत पण हि शक्यता व्यावसायिक मराठी रचनाकार आणि विकसकांनी कितपत अभ्यासली याबाबत साशंकता वाटते. हे सर्वही असू द्या पण मराठी संकेतस्थळ रचनाकार आणि विकसक (वेब डिझायनर्स /डेव्हेलपर्स) यांची माहिती हवी अशा प्रकारचा धागा मी जेव्हा काढतो तेव्हा त्यांच्या स्वतः बद्दलही काही माहिती आपसूकपणे पुढे म्हणून येताना दिसत नाही. त्यांना क्वेश्चनीयर पाठवून माहिती मागवण्यासारखे पर्याय आहेतच नाही असे नाही. पण मराठी संकेतस्थळांबद्दल इंग्रजी विकिपीडियावरही लेख असावा म्हणून जेव्हा विचार करतो तेव्हा हवी असलेली माहिती पुरेशा जलदगतीने पुढे येताना दिसत नाही.

वरील चित्रातील ज्ञानकोशीय माहिती चक्राची पुरेशी माहिती करुन देण्यात विकिपीडियन कुठेतरी कमी पडत असावा. एक ज्ञानकोश दुसर्‍या ज्ञानकोशाचा अंशतः स्पर्धक असू शकेल पण इतर माहिती क्षेत्रांना ज्ञानकोश पुरक स्रोत असू शकतात स्पर्धक असू शकत नाहीत हे लक्षात घेणे गरजेचे आहे. ज्ञानकोश प्रथम माहितीचा स्रोत नसतात येत्या सप्टेंबर महिन्यात मराठी विकिपीडियावर शिक्षण महिना उपक्रम राबवून उल्लेखनीय पुरस्कारप्राप्त शिक्षक आणि शिक्षणसंस्थांबद्दल माहिती मागवण्याचा मानस आहे. मराठी विकिपीडिया जेव्हा असा मानस जाहीर करते तेव्हा एखाद्या शिक्षकाबद्दल विकिपीडियावर पहिल्यांदाच माहिती लिहिली जाते आहे असे नको असते. पहिल्यांदाच द्यावयाची माहिती तुम्ही इतरत्र कुठेतरी द्या. तुम्ही सोडून इतर कुणा व्यक्तीस ज्ञानकोशाच्या दृष्टीने ती माहिती उल्लेखनीय वाटली तर त्याची ते दखल घेतील. म्हणजे जी माहिती पहिल्यांदाच बाहेरपडते आहे त्या माहितीला विकिपीडियन स्वतःहून आधी इतर संकेतस्थळावर अथवा इतर माध्यमात जाऊन समसमीक्षणाच्या माध्यमाने पारखले जाऊन मग नंतर काळाच्या ओघात अशा माहितीस संधी मिळाली तर ती विकिपीडियात पोहोचणार यात स्पर्धा कुठे आली ? काही असेलच तर माहितीचक्राचे सहकार्य आहे.

या अर्थाने मराठी संकेतस्थळांचे कार्य (एक ज्ञानस्रोत म्हणून) मराठी विकिपीडियासाठी पुरकच आहे, एकुण अशा लेखनाची गरज असतेच. मी जेव्हा द्रुपलाधारीत संकेतस्थळांकडे विकिपीडियाच्या संपादकीय चष्म्यातून पाहतो तेव्हा सर्वस्पर्षीततेचा अथवा संदर्भांचा किंवा लेखकाच्या लेखनाच्या व्यक्तीगत मर्यादा या बहुतांशवेळा कायम स्वरुपी राहण्याची शक्यता शिल्लक राहते कारण इतर लोक तुमचे लेखन दुरुस्त करु शकत नाहीत, त्यात काही नवीन माहितीही जोडू शकत नाहीत. या ठिकाणी एक ज्ञानकोश म्हणून (त्याच्या इतर मर्यादा लक्षात घेऊन सुद्धा) विकिपीडिया उजवा ठरतो.

मला जेव्हा मनोगतवरील जितेन यांच्या लेखनाचा संदर्भ देण्याची गरज या लेखा साठी पडली ते विकिपीडियावरील लेखामुळे मला क्षणार्धात करता आले. या अर्थाने मनोगतवरील जितेन यांचा लेखनाचा उद्देश अधिक वेगाने पुढे गेला. द्रुपलाधारीत संकेतस्थळांनी आपले कोणते लेखन कॉपीराईटेड ठेवायचे आणि कोणते नाही हे निवडण्याचे सुलभ पर्याय उपलब्ध करुन दिले तर विकिपीडियाच्या माध्यमातून सर्वसामान्य जनते पर्यंत एखादा विचार एखादी माहिती अधिक सहज पोहोचण्याचे मार्ग उपलब्ध होऊ शकतात. या विषयावर मी कॉपीराईट विस्तृत उहापोह मागे केलेलाच आहे.

इथे द्रुपलाधारीत चर्चात्मक संकेतस्थळांच्या सर्वसामान्य लेखक आणि प्रतिसादकांच लक्ष एका वेगळ्या मुद्याकडे वेधू इच्छितो की तुमची माहिती ज्ञान इतरांना पटवण्यासाठी/पोहोचवण्यासाठी कितीही आटापीटा केला तरी ती एका मर्यादीत वर्तुळाच्या बाहेर व्यापक समुदायापर्यंत पोहोचण्याची संधी कमी राहते. विशीष्ट माहिती शोधू इच्छिणार्‍या व्यक्तीस इथे एक सुयोग्य धागा शोधणे जिकीरीचे असू शकते. बहुसंख्य धागा लेख (मुख्य म्हणजे त्यातील माहिती) काळाच्या ओघा सोबत मागे पडते. असंख्य विषयांतरीत प्रतिसादातून नेमकी हवी असलेली माहिती शोधणे जिकीरीचे असू शकते. ऐसी अक्षरेवरच शंभर पेक्षा अधिक प्रतिसाद असलेले (आतापर्यंत अधिकतम ३२७) शंभरच्या आसपास धागे आहेत. मायबोलीत एकेका धागा लेखावर २००० ते ३००० पर्यंतही प्रतिसाद आढळतात. एवढ्या प्रतिसादातून एखाद्या वाचकाने नेमकी माहिती कशी शोधायची. म्हणजे त्या प्रतिसादातील लेखन तो प्रतिसाद वाचणार्‍या पाच पन्नास ते फारतर दहा वीस हजार वाचकांपर्यंत मर्यादीत राहणार आणि त्यातल बहुतेक विस्मरणातही जाणार. अपवादात्मक एखादा विकिपीडियनच ती माहिती शोधत शोधत पोहोचला तर नाही तर जुन्या धाग्यांवरील बहुतांश प्रतिसादांचे एकुण दीर्घकालीन मोल किती ?

जिथे पाणी द्यायच तेथे पाणी विहिर खोदणे स्वागतार्हच आहे पण पाझरतलावासाठी सुद्धा थोडी मेहनत केली तर सर्वच विहीरींना म्हणजेच ज्ञानकोशांच्या माध्यमातून आपली माहिती सर्वच माहिती स्रोतात पोहोचणे अधिक सुलभ असणार नाही का ? या मुद्यास मराठी संकेतस्थळांच्या लेखक आणि वाचकांनी revisit करण्यास वाव आहे का हे तपासून घेण्याची गरज आहे असे वाटते. अर्थात इतर मुद्दे आणि शंकाही असणार त्यांचा उहापोह धागाशृंखलेतील आगामी लेखातून करणार आहेच.

द्रुपल आणि मिडियाविकिच्या तांत्रीक अंगाने मुख्यत्वे चर्चा करावयाची असल्यामुळे येथे मिडियाविकिच्या सॉफ्टवेअर म्हणून काही सामर्थ्य स्थळांचा मराठी लोकांकडून पुरेसा अद्याप पुरेसा उपयोग/लाभ करून घेतला जात नाही असे वाटते. जसा काळबदलेल तशी भाषा बदलते आणि विकिसंकल्पने मुळे तुम्ही दिलेली माहिती अधिक काळ बदलत्या भाषेत सतत अद्ययावत स्वरुपात उपलब्ध राहण्याची शक्यता संभवते हा एक भाग झाला. लेखांची वर्गीकरणे करण्याची मिडियाविकितील पद्धती अत्यंत सुलभ आणि लवचीक असल्यामूळे असंख्य पद्धतीने वर्गीकरणे करुन पाहता येऊ शकतात. खासकरून विक्शनरी सारख्या शब्दकोश प्रकल्पाचा लाभ शब्द विषयक संशोधनासाठी वापरता येऊ शकतो. आलटून पालटून माहिती दाखवण्याची पद्धती ऑनलाईन पुस्तक रचना ते शुद्धलेखनादी विषयावर माहिती अधिक प्रभावी पणे पोहोचवण्यासाठी होऊ शकतो. मराठी संकेतस्थळांवर एकेका व्यक्तीला शुद्धलेखनासाठी हाकारे घालण्यात वेळ घालण्यापेक्षा मराठी विकिपीडियावरील या क्षेत्रातील अल्पसे काम दीर्घकाळ आणि एकुण पोहोच या दृष्टीने अधिक प्रभावी असू शकते. मुख्य म्हणजे विकिपीडियावर लेखन आणि वाचन वाढल्यामुळे आपले लेखन सर्वस्पर्षी आणि अधिक माहितीयूक्त संदर्भपूर्ण होण्यास साहाय्य होऊ शकते हाही मोठा लाभ लक्षात घेण्या जोगा आहे. एक उदाहरण म्हणून मनोगत संस्थळावर इंग्रजी शब्दांना मराठी शब्द सुचवणारी खूप सुरेख चर्चा होते पण एखादा पर्यायी शब्द हवा आहे तेव्हा शोधता येण्याची सोय मात्र होत नाही. आपण जो शब्द जिथे चपखलपणे बसतो तसा वापरतो तर जो फॉर्मॅट ज्या गोष्टीसाठी अधीक उपयूक्त आणि चपखल असेल तो वापरण्यास काय हरकत असावी, आणि ह्या अशा मर्यादांची कल्पना असूनही जिथे गैरसोय दिसते तेथेही एकाच फॉर्मॅटला चिटकून राहण्यात मराठी माणूस धन्यता का मानतो हे अद्यापतरी नीट न उमगलेले कोडे आहे. या बद्दल जरासा विचार थोडीशी कृती केला तर मराठी भाषेची ज्ञानभाषा म्हणून घडवण्यासाठी शक्य आणि गरजेचा असा असलेला खूप चांगलासा प्रगतीचा वेग साधण्याच्या संधी आपण आपल्या मायबोलीस देऊ शकतो. या वस्तुस्थितीकडे आपण डोळेझाक तर करत नाही आहोत ?

लेखन चालू

आपले या धाग्यावरील लेखन प्रताधिकारमुक्त होत आहे असे गृहीत धरले जाईल. धन्यवाद