मराठीतील पहिले ज्ञानपीठ पुरस्कारविजेते: वि.स.खांडेकर

२६ फेब्रुवारी १९७६ हा दिवस मराठी साहित्याच्या इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी नोंदला गेला. कारण याच दिवशी मराठी भाषेला पहिल्यांदाच ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला आणि तो मिळाला महान साहित्यिक वि. स. खांडेकर यांना. हा पुरस्कार त्यांच्या ‘ययाती’ या कालजयी कादंबरीसाठी देण्यात आला. हा सन्मान फक्त एका लेखकाचा नव्हता; तो संपूर्ण मराठी भाषेच्या सर्जनशील शक्तीचा आणि तिच्या समृद्ध साहित्यपरंपरेचा गौरव होता. त्या क्षणी मराठी साहित्याने राष्ट्रीय पातळीवर आपली वेगळी ओळख अधिक ठळकपणे निर्माण केली. आज या महत्वाच्या घटनेला ५० वर्षे पूर्ण झाली म्हणून हा लेख लिहित आहे. त्या निमित्ताने समस्त हत्ती परिवाराकडून वि.स.खांडेकरांना विनम्र अभिवादन.

विष्णू सखाराम खांडेकर यांचा जन्म ११ जानेवारी १८९८ रोजी सांगली येथे झाला. लहानपणापासूनच त्यांना वाचनाची प्रचंड आवड होती. शिक्षण घेत असतानाच त्यांच्या मनात साहित्याची बीजे रोवली गेली. पुढे शिक्षक म्हणून काम करताना समाजातील अनेक स्तरांतील लोकांशी त्यांचा संपर्क आला. माणसांच्या भावना, संघर्ष, आशा-अपेक्षा आणि अपयश यांचे त्यांनी जवळून निरीक्षण केले. या अनुभवांमुळे त्यांच्या लेखनाला जीवनाचा वास्तव स्पर्श मिळाला.

खांडेकरांनी अनेक प्रकारांत लेखन केले—कादंबऱ्या, कथा, निबंध, समीक्षा आणि चित्रपटांसाठी पटकथा. त्यांच्या साहित्यामध्ये जीवनाचे तत्त्वज्ञान आणि मानवी मनाचा शोध यांचा सुंदर संगम दिसतो. त्यांच्या कथांमध्ये पात्रे जिवंत वाटतात कारण ती आपल्या आसपासच्या माणसांसारखीच असतात. त्यांच्या गुणदोषांसह, स्वप्नांसह आणि संघर्षांसह ती उभी राहतात.

त्यांच्या साहित्यकृतींपैकी ‘ययाती’ ही कादंबरी विशेष प्रसिद्ध आहे. पुराणातील ययातीची कथा त्यांनी आधुनिक दृष्टिकोनातून पुन्हा उभी केली. मानवी इच्छा, भोग, कर्तव्य आणि आत्मजागृती यांचा अत्यंत प्रभावी वेध त्यांनी घेतला. त्यामुळे ही कथा केवळ पौराणिक राहत नाही; ती आधुनिक मनुष्याच्या जीवनाशी जोडली जाते. म्हणूनच ‘ययाती’ ही मराठी साहित्यातील एक मैलाचा दगड ठरली.

खांडेकरांच्या लेखनाची भाषा साधी, प्रवाही आणि विचारपूर्ण आहे. ते वाचकांना गुंतागुंतीचे विचारही सहजपणे समजावून सांगतात. त्यांच्या कथांमध्ये मानवी भावनांची सूक्ष्मता दिसते. त्यांनी अनेकदा माणसाच्या कमकुवतपणाकडे दोष देण्याऐवजी समजून घेण्याच्या नजरेने पाहिले. त्यांच्या साहित्यामुळे वाचक स्वतःच्या आयुष्याचा विचार करायला लागतो.

मराठी साहित्यातील आधीच्या परंपरेत समाजसुधारणा आणि आदर्शवाद यांचा प्रभाव होता. खांडेकरांनी या परंपरेला मानसशास्त्रीय आणि तत्त्वचिंतनात्मक दिशा दिली. त्यांनी माणसाच्या मनातील प्रश्नांना केंद्रस्थानी ठेवले. त्यामुळे त्यांचे साहित्य अधिक व्यापक आणि कालातीत बनले. त्यांच्या लेखनात जीवनाचा खोल अर्थ शोधण्याचा प्रयत्न दिसतो.

ज्ञानपीठ पुरस्कारामुळे मराठी साहित्याला राष्ट्रीय स्तरावर नवे स्थान मिळाले. देशभरातील वाचक आणि समीक्षकांचे लक्ष मराठी साहित्याकडे वळले. या घटनेमुळे अनेक तरुण लेखकांना प्रेरणा मिळाली. मराठी भाषेतही जागतिक दर्जाचे साहित्य निर्माण होऊ शकते याची जाणीव सर्वांना झाली. 

वि. स. खांडेकर हे व्यक्ती म्हणून अत्यंत साधे आणि विचारशील होते. त्यांना प्रसिद्धीपेक्षा साहित्याची साधना महत्त्वाची वाटत असे. विद्यार्थ्यांशी संवाद साधणे, वाचन करणे आणि चिंतन करणे हे त्यांचे आवडते काम होते. त्यांच्या आयुष्यातील साधेपणा आणि लेखनातील खोली यांचा सुंदर समतोल दिसतो.

त्यांच्या साहित्यामध्ये भारतीय संस्कृतीचे प्रतिबिंब दिसते. त्यांनी परंपरेला नाकारले नाही, पण तिला नवे अर्थ दिले. जुन्या कथांमधून आधुनिक जीवनाचे प्रश्न उभे करण्याची त्यांची क्षमता विलक्षण होती. त्यामुळे त्यांचे लेखन आजही तितकेच सुसंगत वाटते.

वि.स.खांडेकर हे नाव उच्चारले तरी सगळ्यांच्या मनात नकळतपणे एखाद्या हत्तीची प्रतिमा उभी राहते. हत्ती जसा विशाल, स्थिर आणि स्मरणशक्तीने परिपूर्ण असतो, तसेच खांडेकरांचे साहित्य विशाल आणि दीर्घकाल टिकणारे आहे. हत्ती जंगलात शांतपणे चालत असतो पण त्याच्या पावलांनी नवी वाट तयार होते; त्याचप्रमाणे खांडेकरांनी मराठी साहित्यात नवीन मार्ग निर्माण केला. त्यांच्या विचारांचे सामर्थ्य मोठे होते, पण ते व्यक्त होताना संयम आणि संतुलन राखत असत. म्हणूनच त्यांच्या साहित्याचा प्रभाव खोल आणि दीर्घकाळ टिकणारा ठरतो. 

आज अनेक दशकांनंतरही वि. स. खांडेकरांचे साहित्य वाचताना ते तितकेच ताजे वाटते. मानवी स्वभावाचा त्यांनी केलेला अभ्यास आणि जीवनातील नैतिक प्रश्नांवरील त्यांचे चिंतन आजही मार्गदर्शक ठरते. २६ फेब्रुवारी १९७६ रोजी मिळालेला ज्ञानपीठ पुरस्कार हा मराठी साहित्याच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा आहे आणि त्या टप्प्याचे प्रमुख शिल्पकार म्हणजे वि. स. खांडेकर. त्यांच्या लेखनामुळे मराठी भाषेचा गौरव वाढला आणि पुढील पिढ्यांना प्रेरणेचा अमूल्य वारसा मिळाला.

पुन्हा एकदा वि.स.खांडेकरांच्या स्मृतीला विनम्र अभिवादन करून हा लेख आवरता घेतो.